Macedoniae acta archaeologica 9 (1988) · стр. 225–234
Словенски средновековни јами од Берово, ископување 1982 год.
ски јами во манастирскиот комплекс Св. Архангел Михаил претставува продолжение на истражувањата започнати во 1980 год.1 Во 1981 год. не се работеше поради необезбедени материјални средства.
Годинава се продолжи со истражување на јамата бр. 4 и просторот околу јамата бр. 2 (Пл. Ги сл.1).
При конзервацијата на манастирската црква Св. Архангел Михаил моштите од починатите монахињи кои служеле во женскиот манастир пренесени се во оваа јама, со што истата е претворена во гробница. Поради тоа истражувањето на јамата беше оневозможено. Успеавме да го регистрираме само отворот и грлото на јамата во длабочина од 80 см. Широчината на отворот изнесува 65-70 см.
Сонда 1/82
На просторот околу јамата бр. 2 истражена во 1980 год.,2 поставена е сонда со димензии 6,50 х 4,50 м со правец на простирање север-југ. Околу јамата обележан е триаголен простор за регистрирање и контрола на слоевите (сл. 1 и Пл. I).
Првиот откоп претставува светлосива хумсна земја со дебелина од 10-15 см. Под хумусниот слој се појавува кафеава и црвена изгорена земја која на повеќе места е измешана со гореж и јаглен а особено големо е присуството на пепел. Дебелината на овој слој се движи од 10-15 см во источниот и до 30-40 см во западниот и северозападниот дел на сондата. Карактеристично е што во овој слој се одвојуваат посебни слоеви од пепел, гореж и јаглен.
Следниот слој е сива набиена земја. Иако оваа земја на прв поглед целува како набој, во неа се присутни шуплини од јагленосано и изгорено дрво. Во источниот дел на сондата дебелината на слојот изнесува 16-20 см а кон запад постепено се зголемува до 50 см. Следи слој од светпосива земја измешана со јаглен. Здравицата под источниот профил се авува на длабочина од 65-70 см.
Иако по целата должина и широчина на сондата распоредот на “лоевите главно не се менува, постојат големи висински разлики во зивното простирање од исток кон запад. Во источниот дел слоевите се іајТСНКН а кон запад нивната дебелина се зголемува. Под источниот профил дебелината на културниот слој изнесува 65-70 см а во западниот профил, каде што е лоцирана јамата бр. 5, неговата дебелина е 240 см
Во сите слоеви карактеристични наоди се ситните фрагменти од средновековна керамика и голем број животински коски.
Јама 6
На 220 см. северно од југозападниот агол на сондата, до западниот профил, на длабочина од 70 см под површината на земјиштето, во темносива до црна земја, измешана со гореж и јаглен, откриен е влезот во јамата бр. 6 (сл. 2, Пл. Г). Широчината на отворот на јамата за време на нејзиното откривање изнесуваше 30-40 см. Отворот е проширен на 60-70
При чистењето на јамата се констатира следното: јамата е насипана со растресита темносива земја измешана со гореж и Јаглен. на ниво од 110 см под отворот се забележува дека и оваа јама како и јамата бр. 2 дополнително е проширена во горниот дел. над овој проширен дел следат слоеви од гореж, темносива земја, пепел и кафеава до црвена изгорена земја.
Во горниот дел на западниот профил од јамата во слој од темносива земја регистрирана е дупка со кружен отвор од 4 см. косо поставена во длабочина од 25 см. Исто така и во источниот профил во здравицата, на 40 см над подот откриена е уште една дупка со исти димензии како и првата. По зидовите констатирани се железни оксиди.
Висината на јамата од подот до нивото на кое се појавува влезот-- отворот изнесува 215 см. Кружниот под со пречник од 145 см се наоѓа на 300 см под површината на земјиштето.
Јамата има крушовидна форма, вкопана во здравица од жолто-кафеава глинеста земја (Пл. II).
oy чај
Чи (4) ware stoma , &, Bens a scorns вачи 6) учат ‘ ay Ont pos
Symons Rees
Пл. | Положба на јамите во комплексот на св. Аранхангел Михаил
Pl, 1 La situation des fosses dans la cour de l’église
И оваа јама како и јамата Ор. 2 секундарно е употребувана. Во отворот, над јамата и јужно од неа најдени се неколку железни ковани клинци, јагленосани парчиња од дрво и фрагмент од железен предмет, веројатно рачка од метален сад.
Јама 5
Јамата бр. 5 е откриена во северозападниот дел на сондата на длабочина од 60 см под површината (сл. 2,3). Слоевите над јамата го задржуваат истиот однос како и слоевите по широчината на целата сон-
Отворот на јамата која се наоѓа во сива, кафеава и црвена изгорена земја измешана со гореж, пепел и јаглен, проширен е,до 90 см. Јамата слегува низ слоеви од сива земја, гореж, пепел и јаглен во длабочина од 190 см. Понатаму, се до нејзиниот под, вкопана е во здравица. Здравицата, жолто-кафеава глинеста земја во средниот дел на западниот и северниот профил поминува во слој од чакал и песок. Висината на јамата вкопана во здравицата изнесува 180 см. Вкупната висина на јамата сметано од нивото на нејзиното појавување до подот изнесува 368 см. Подот во однос на нивото на земјиштето се наоѓа на длабочина од 428 см. Горниот дел (грлото) на јамата дополнително е проширен. на зидовите од јамата, како и кај јамата бр. 2, констатирани се голем број дупчиња со пречник до 2 см и длабочина до 25 см. Овие дупчиња се јавуваат и по периферните делови на подот (Пл. П). Јамата секундарно е употребува-
Во растреситата темносива земја измешана со гореж и јаглен, со што јамата е исполнета, присутни се керамички фрагменти, животински коски и оксиди од метални предмети. На 50 см над подот на јамата нај-
ден е јагленосан плод, можеби лешник. Плодот има јајцевиден облик, со димензии 10х5 мм.
Во северозападниот агол на сондата во која се наоѓа јамата бр. 5 дебелината на културниот слој изнесува 240 см.
Со цел да се констатира дебелината на културниот слој и во средниот дел на просторот измеѓу јамите 2, 5 и 6 до самиот западен профил, поставена е мала сонда со димензии 100 х 80 см. Откопан е слој од темносива набиена земја измешана со гореж и јаглен со дебелина од 50 см. Под овој слој е констатирана сиво-кафеава земја - здравица. Од нивото на земјиштето до нивото на кое се јавува здравицата, културниот слој изнесува 160 см.
Јама 7
Со цел да се утврди големината на просторот на кој се лоцирани јамите, на 250 см јужно од јамата бр. 6 поставена е пробна сонда со димензии 200 х 80 см во правец север-југ. Во средниот дел на сондата, на длабочина од 50 см под површината на земјиштето, во слој од темносива земја помешана со гореж и пепел откриен е влез на нова јама, јамата 6p. 7 (Пл. I). Широчината на влезот изнесува 55-60 см. Јамата не е истражена.
Материјал и намена на јамите
Керамичкиот материјал го сочинуваат ситни фрагменти. Според нивните облици можат да се издвојат следните типови на садови: грниња со и без рачки, чинии-паници, чаши, стомни и црепни.
Орнаменталниот украс на садовите го сочинуваат: хоризонтални линии и канелури, врежани хоризонтални брановидни линии, аплицирани хоризонтални ленти украсени со втиснати елипсовидни орнаменти изведени со прсти и коси убоди изведени со шилест предмет (Т. 1).
Наведениот керамички материјал е типичен за периодот од XII-XIV век, регистриран на повеќе локалитети во Македонија и пошироко. Најблиски аналогии наоѓаме во материјалот од локалитетите: Исар-Штип,3 Варош-Прилеп,4 Скопско Кале,5 Cranak,6 Moropjeno, Paya,8 Султиќ. и т.н. Во керамичкиот материјал застапени се и два мали фрагменти од ранословенска керамика(9)
Во слоевите од изгорена кафеава и црвена земја регистрирани се и фрагменти од зидани огништа или печки. Оксиди од метални предмети откриени се во јамите бр. 2, 5 и 6. Во слојот над јамата бр. би во откора ane од неа најдени се ковани железни клиници и рачка од метален can(?
Потполното распаѓање на металните предмети е резултат на големата влажност на теренот. Имено, над јамите во текот на повеќе децении постоел јаз за наводнување на манастирската градина.
Сумирајќи ги резултатите од заштитното ископување во манастирскиот комплекс Св. Архангел Михаил можат да се дадат следните заклу-
OUH: ЗАБЕЛЕШКИ
Од останатиот материјал за одбележување е големото присуство на животински коски како и изгорено и јагленисано дрво. На истражен простор од околу 45 м² откриена е групација од 7 средновековни словенски јами. Во истражениот простор констатиран е културен слој со дебелина од 60-240 см. траги од зидан објект не се откриени. Остатоците од дрвен материјал и железните ковани клинци укажуваат на можноста дека на овој простор-над јамите-се наоѓала некаква дрвена конструкција.
Врз јамите бр. 2, 5 и 6 во еден момент извршени се дополнителни интерврнции (преправки). Грлата им се проширени а во ѕидовите на јамите бр. 2 и 5 издупчени се многубројни дупчења. По зидовите на јамите бр. 2, 5 и 6 откриени се големи количини железни оксиди. Една од можните претпостави е дека по зидовите и периферните делови на подот од јамите биле набивани железни шипки со намена да ги изолираат од земјата металните садови кои биле вградувани во јамите.
Огнишната керамика и големата количина животински коски (говеда, овци и свињи) во слоевите над јамите и во насипаната земја во јамите укажуваат на заклучокот дека на овој простор, чија големина без понатамошно истражување не може да се согледа, била приготвувана храна во голема количина и во подолг временски период.
Во однос на нивната намена, иако засега постојат мали материјални докази, може да се констатира нивниот стопански карактер. Тие ја имаат функцијата на складишта-амбари за чување храна, пред се зрнеста храна-жито.
Познато е дека старите Словени биле мајстори за чување житото во подземни јами. Такви јами констатирани се во голем број словенски земји. Посебно добро се проучени јамите од Слепотнице во Чехословачка кои се датирани во IX-X век. Слични средновековни јами конста-
тирани се и кај нас во Југославија, на локалитетите Перлек кај Бечеј и Румска петља-Жировац кај Рума. Во Македонија житни јами, но со - помали димензии, откриени се на локалитетите од средновековниот Прилеп. Идентична јама на овие од Берово констатирана е во атарот на Башино село (Т. Велес) на локалитетот Теќе крај езерото Младост.
Датирање
Поради се уште недоволната истраженост на јамите и просторот околу нив попрецизно нивно датирање засега не може да се даде. Керамичкиот материјал, со искучок на два ситни фрагменти ранословенска керамика, укажува на периодот од XII-XIV век.
Фактот дека наведената керамика дополнително е упадната во јамите и моментот на нивната секундарна употреба (јамите бр. 2, 5и 6 во еден момент претрпуваат измени, грлата им се проширени а зидовите на јамите бр. 2 и 5 издупчени со многубројни дупчиња) укажува на можноста за нивно порано датирање.
Горенаведените заклучоци зборуваат дека Берово како словенска населба постоело во XII-XIV век.
Дека во јужниот дел на денешното Берово постоела средновековна населба укажуваат и следните податоци: при конзервацијата и реставрацијата на конаците на манастирскиот комплекс во подрумските простории откриени се средновековни гробови со прилози. Прилозите не се зачувани. На 70 м југоисточно од јамите на старото култно место Св. Ѓорѓи во поново време е изградена мала црква. Според добиените подтоци, при градењето на црквата биле констатирани темели од стар објект. Исто така, на околу 600 м. јужно од манастирскиот комплекс, на левиот брег на реката Брегалница, при рушењето на црквата Св. Богородица (изградена при крајот на XIX или почетокот на XX век) и изградбата на новата црква уништени се стари гробови, но за жал и овде прилозите не се зачувани.
Континуитетот на егзистирањето на населбата во јужниот дел на Берово се задржува и во турскиот период. “, P. Andeli¢é, Dva srednjevekovna nalaza iz Sulti¢a kod Kowica, Glasnik Zemaljskog muzeja и Sarajevu п. 5. sveska XIV, Sarajevo 1959, 203-216.
. Л. Скружный, Доказательства земледельческого и ремесленного производства на славянском поселении в Слепотицах (район Пардубице), Rapports du ІІІе Congrès International d’Archéologie Slave, Tome 2, Bratislava 1980, 413-429
N. Stanojević, Perlek kod Bečeja - srednjevekovno naselje, Arheološki pregled 23, Beograd 1982, 127-128. : : N. Stanojević, Rumska Petlja, Žirovac, Ruma - srednjevekovno naselje, Arheološki pregled 23, Beograd 1982, 130-132.
5 За добиените податоци му благодарам на Д-р Бошко Бабиќ.
'4 Податоците се добиени ол Ѓорѓи Петачки, археолог во Народен музеј, Т. Велес. ZVONKO BELDEDOVSKI - Stip LES FOSSES MEDIEVALES SLAVES DE BEROVO, FOUILLES DE 1982
(RESUME)
Les fouilles archéologiques des fosses slaves du Moyen 4ge, entreprises en 1982 en vue de protection dans le monastére de St Michel Archange de Berovo, sont une suite des recherches commencées en 1980.
Sur le terrain autour de la fosse n°2, fouillée en 1980, on a posé une sonde aux dimensions 6m 50 sur 4m 50 (PI. I, ph. 1).
Dans l’espace de la sonde étudiée on a constaté une couche culturelle dont.l’€paisseur varie de 65-70 cm a 240 cm. A 60 cm au-dessous du niveau du sol on a découvert les fosses n°s5 et 6 (ph.
Par leur forme semblable a une poire et par leurs dimensions, les fosses n°s 5 et 6 correspondent aux fosses étudiées auparavant.
Белешки
- Белдело-ски, Берово, манастирски комплекс Св. Архангел Михаил - средновековне јаме, Археолошки преглед 22, Београд 1981, 127-130: Истиот, Средновековни јами on манастирскиот комплекс Св. архангел Михаил во Берово, ископување 1980, Масед. аска archaeol. 7-8, Скопје, 1987, 237-247 ↩
- Ibid. Ibid. ↩
- З. Белдедовски, Исар, Штип-Средновековна населба, Maced. acta archaeol. 3, Прилеп 1977, 195-214. ↩
- , Материјалите во Институтот за истражување на старословенската култура, при- ↩
- , Материјалите во Институтот за истражување на старословенската култура, при- ↩
- Д. Минић, О. Вукадин, С.Ђорђевић, Средновековен град Сталаћ, Рашка баштина I, Краљево 1975. 7 I. Čremošnik, Nalaz slovenske keramike u Rači 1947 g. i pegled nalaza slovenske keramike u Bosni do danas, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, n. s. sveska IV-V, Sarajevo 1950, str. 383-395. ↩
- Ibid. ↩
Résumé
Les fosses medievales slaves de Berovo, fouilles de 1982
Au-dessus des fosses se trouve une couche culturelle de terre grise et brune, de suie et de cendre dont I’épaisseur atteint 240 cm. Le sol des fosses se trouve a 428 et 4 360 cm au-dessous de la surface du terrain. Dans les couches au-dessus des fosses et dans la terre entassée dans les fosses, on a découvert des fragments de vases en cérmique, des os d’animaux, du bois brilé et carbonisé, des clous de fer battus et des oxides d’objets de fer en décomposition.
A un moment du passé, les fosses furent l’objet d’interventions additionnelles. Leurs gorges furent élargies, tandis que les murs des fosses n°s 2 et 5 furent percés de nombreux trous (PI. II). Ces interventions additionnelles sur les fosses temoignent que celles-ci furent utilisées secondairement.
La céramique liée a gheminée et la grande quantité d’os d’animaux trouvés dans les couches au-dessus des fosses et dans les fosses elles-mémes temoignent que dans cet espace on préparait, pendant une période assez longue, de la nourriture en grande quantité.
En ce qui concerne la destination des fosses, on peut constater leur caractére économique. Elles avaient la fonction de dépéts - greniers ov Гоп gardait la nourriture, surtout les céréales — le Бе.
On sait que les anciens Slaves étaient trés habiles pour garder la nourriture dans les fosses souterraines. Des fosses pareilles ont été constatées dans plusieurs pays slaves. Nous citerons, en exemple, les fosses 4 blé de Slepotnice en Tchécoslovaque, datée du [Xe siécle.
Des fosses semblables du Moyen две ont été constatées aussi ches nous, en Yougoslavie, dans les localités suivantes: Perlek, prés de Betej, et Rimska Petlja et Zirovec, prés de Ruma. En Macédoine, оп a découvert des fosses a blé, celles-ci 4 dimensions moins importantes, dans les localités de Prilep médiévale.
Etant donné que ces fosses et le terrain autour d’elles n’ont pas été suffisamment étudiés (on n’a découvert que 7 fosses en tout), une datation plus précise est impossible en ce moment. Les objets en cfamique qui y sont découverts nous renvoient aux XIIe - XIVe siécles, mais il est évident que la céramique en question n’est arrivée dans les fosses que plus tard. П faut signaler aussi leur usage secondaire. Comme nous I’avons déja mentionné, les fosses n°s 2,5 et 6 ont subi des changements au cours de leur existence. Leurs gorges furent élargies, tandis que les murs et les parties périphériques du sol des fosses п9 2 et 6 furent percés de nombreux trous. Ces éléments indiquent ди"! est possible de les dater antérieurement.
En conclusion, on peut dire que Berovo a existé, en tant qu’agglomération slave, pendant la période allant du XIIe au XIVe siècle.