Macedoniae acta archaeologica 9 (1988) · стр. 203–210

Ископувањата на Голем Град во 1980 година

По долгогодишниот прекин со работа на островот Голем Град во 1980 година беа направени обиди да се продолжи. со истражувањата на овој занимлив локалитет. За таа цел беше поставена една сонда југозападно од црквата Св. Димитрија, во непосредна близина на старата квадрантна мрежа од 1967/68 година, обележана со квадрант IX. Долгата пауза на неработење ги имаше избришано трагите на старите истражени квадранти (сл.1). :

Површинските ископи дадоа бројни фрагменти од садовна керамика, од типот Гнатиа со канелури и со сликана декорација, сиви доцнохеленистички чаши со релјефна декорација, ихтии, делови на скифоси, кантароси со црн и доста заситен фирнајз или со метален сјај (ел. 2-5). Од зачуваните наоди во ископот е откриена една глава - теракота (висина 2 см.) на старец со бујна коса и брада (сл. 6). Иконографски потсетува на Посејдон или Аскалепиј. Теракотата е веројатно апликација од некој. керамичен сад. Во ископувањето се откриени бронзена јадица и тегови (сл. 7-8) кои заедно со ихтиите укажуваат секако на главното занимање на жителите на островот, односно риболовот.

Во оваа истражувачка кампања откриени се седум гроба (од бр. 49-- 55), од кои три имаат конструкција со двосливен кров, а четири се скелетни погребувања во јама.

Од гробовите со кровна конструкција само еден има скелетно погребување (гроб 49) и исто така и прилози: еден железен предмет и една бубрежеста тока од железо со сребрена фолија (сл. 9-10).

Во гробовите бр. 50 и 51, кои беа од типот на двосливен кров покојниците се полуспалени надвор од гробовите, а остаците од скелетите се поставени во гробната конструкција.

Кај гробовите бр. 52 и 55 во јамата, како венец беа поставени необработени камења за заградување на јамата. Во гробовите бр. 53 и 54 се откриени траги на дрвени плочи на кои биле оставувани покојниците. Гробот бр. 53 беше поставен врз едно постаро погребување од типот на двосливен кров, од која конструкција беа откриени две гробни тегули хоризонтално поставени. Според овој наод можеме да констатираме дека скелетните гробови со траги од дрвена конструкција се понови од доцно-античките закони од Ш и ГУ век, но не знаеме поточно на кое време припаѓаат.

Гробот, 49, на длабочина 70-90 см., има скелетно погребување а гробната архитектура е од типот на двосливен кров со димензии 180-150

o. Golem Grad ——

Сл. | План на Голем Грал со положба на некрополата Fig. | Position de la nécropole de Golem Grad Fig. | Position de la nécropole de Golem Grad
Сл. | План на Голем Грал со положба на некрополата Fig. | Position de la nécropole de Golem Grad Fig. | Position de la nécropole de Golem Grad

см. Подот се состои од две тегули со димензии 80x45 см. Во средината на едната подна тегула уште пред печењето е втиснат крст во круг. Од страната на подните тегули косо се поставени и бочни кои формираат

кров, а по средината на горниот раб грижливо се положени имбрекси

Сл. 2 - 5 Хеленистичка керамика од ископувањата Fig. 2 4 5 Céramique hellénistique des fouilles Fig. 2 4 5 Céramique hellénistique des fouilles
Сл. 2 - 5 Хеленистичка керамика од ископувањата Fig. 2 4 5 Céramique hellénistique des fouilles Fig. 2 4 5 Céramique hellénistique des fouilles

полукружни и со прав агол (77 x 20 см.). Од страните на оваа конструкција густо е нафрлан искршен камен за добро прицврстување на конструкцијата. К

Скелетот припаѓа на возрасна особа со должина од 160 см. и е осредно зачуван. Во гробот се приложени следните предмети:

1) Фрагмент од железен предмет (6,5 см), веројатно лак од торбица која се приврзува за појас.

2) Железна тока покриена со сребрена фолија која имитира змиска кожа. Во оваа прилика можеме да кажеме дека овој тип на токи (должина 4,5 см.) со јајцевидна форма и снажан, масивен и извиен трн се среќава на пошироко подрачје. Исто така, овие предмети за појас се присутни во гробовите на варварските народи од времето на Преселбата на народите. Многу слични примери се припишуваат на источните Готи датирани. во У и VI век на подрачјето на Југославија.

Овална тока и долг трн се среќаваат и во IV век, како во некрополата од Доклеја, за кои форми инспирацијата се бара во западно-готските наоди. Многу е тешко со точност да се каже на кое време припаѓа нашиот наод. но, секако по ГУ век поради скелетното погребување кога знаеме дека на Голем град се уште во IV век се среќаваме со стариот ритус на погребување, односно инцинерцијата како што беше случајот со гробот 42. Овде може да се работи за покојник странец или отслужен војник. И самата употреба на железото како материјал можеби треба да се земе в обѕир при датирањето на гробот и покрај луксузната фолија. Чест е обичајот осиромашувањето во крајот на IV век и понатака да се согледува во употребата на железото како метал за изведување на накит. Секако, изнесените податоци даваат можност за широко датирање од крајот на IV до VI век.

Меѓутоа, гробната конструкција со двосливен кров за некрополата на островот е карактеристична за IV Вех. Во VI век се јавуваат други типови на гробна архитеткура на овој простор поради што сметаме дека гробот 49 може да се датира најрано во доцен IV или во почетокот на У

Гробот 53, на длабочина од 90 см., има скелетно погребување (должина 130 см.). Покојничката (?) е поставена на дрвена плоча со прекрстени раце на стомакот. Од прилозите е откриена само една бронзена обетка - алка со отворени краеви кои преминуваат еден преку друг (дијаметар 2,3 см.). Овој тип накит кој би можел да има и значење на амулет, особено ако е најден поединечно како во овој случај, во литературата широко е датиран поради тоа што се среќава во гробовите од XI-XIV век и заедно со лентести белегзии и белегзии од плетена жица од

Сл. 6 Теракота, апликација, Асклепиј, доцен хеленизам Fig. 6 Terre cuite, application, Asclépios, bas hellénisme Fig. 6 Terre cuite, application, Asclépios, bas hellénisme
Сл. 6 Теракота, апликација, Асклепиј, доцен хеленизам Fig. 6 Terre cuite, application, Asclépios, bas hellénisme Fig. 6 Terre cuite, application, Asclépios, bas hellénisme

и XIII Bex.’ ЗАБЕЛЕШКИ

Сл. 7 Јадица од бронза; Сл. 8 Ter од керамика Fig. 7 Hameson en bronze; Fig. 8 Poids en céramique Fig. 7 Hameson en bronze; Fig. 8 Poids en céramique
Сл. 7 Јадица од бронза; Сл. 8 Тег од керамика Fig. 7 Hameson en bronze; Fig. 8 Poids en céramique Fig. 7 Hameson en bronze; Fig. 8 Poids en céramique
Сл. 9 Гроб 4 Fig. 9 Sépulture то Fig. 9 Sépulture то
Сл. 9 Гроб 4 Fig. 9 Sépulture то Fig. 9 Sépulture то
Сл. 10 Посребрена железна тока, Гроб 49 Fig. 10 Boucle еп fer argentée, Sépulture Mo0 49° Sépulture N° 55, Xe siécle Гробот 55 на длабочина од
Сл. 10 Посребрена железна тока, Гроб 49 Fig. 10 Boucle еп fer argentée, Sépulture Mo0 49° Sépulture N° 55, Xe siécle Гробот 55 на длабочина од
Сл. 11 Обетки од бронза, X в, Гроб26 55
Сл. 11 Обетки од бронза, X в, Гроб26 55

Ив. 11 Boucles d’oreilles еп1 bronze,

80 см., има скелетно погребување во јама со венец од камења поставени

околу покојникот (димензии 180 х 140 см.). Гробот припаѓа на возрасна

особа. Прилози:

1) Две гроздолики обетки блиски

на „белобрдскиот“ тип датирани во науката од IX-XII век (сл. 11).

Нашиот примерок претставува една варијанта на обетки каде гроздестите додатоци се поставени како кај обетките со четири јагоди од X-XI век; на местото на четвртата јагода се наоѓа лунула. Долниот дел на алката е проширен со ромбичен пресек. Тие се бронзени, изведени во техника на лиење. Според особеностите припаѓаат на П група на белобрдски обетки по класификацијата на М. Љубинковиќ. Единствено додатокот од лунулата им дава едно ново обележје со кое не би можеле сосема да се вклопат во веќе изведените типолошки распределувања по варијанти. Лунулестиот додаток се среќава на два „пара сребрени обетки со три јагоди од Матичане, датирани во ха век.2

Инаку, употребата на споменатата П група на белобрдски рочна се забележува на балканското подрачје во Македонија, Бугарија, Србија, за нијанса поретко во Далмација, како примероците од Бискупија-Црквине, Скрадин. Но, најблиска аналогија за нашиот примерок среќаваме во наодите од Демир Капија од гроб 336, со гроздови и со лунула.

И покрај долготрајната употреба на овој накит, обетките од Г. Град склони сме да ги датираме нешто порано, можеби во x век, поради блиското подрачје, односно, византиските центри во чии работилници се барани примерите - мострите за создавање на овој накит. “Sis. | оси 4 ото7. i Sosy Bey RRO

Илустрација, стр. 209

N. Miletić, Ranosrednjevekovne nekropole u Rakovčanima kod Prijedora, GZM XXV, Sarajevo 1970, 150-151; D. Mrkobrad, Arheolo8ki nalazi Seobe naroda и Jugoslaviji, Beograd, 1980, 40.

+N. Miletié, op. cit., 144; D. Mrkobrad, or. cit.,, 36, tab. XXVII, 6,

А. Цермановић – Кузмановић, О. Велимировић-Жижић, Д. Срејовић, Античка Дукља, Цетиње 1975, 232.

5 Видија претходната статија за ископувањата во Преспа 1966/67 гол.

М. Ђоровић, Љубинковић, Метални накит белобрдског типа, Старинар II, 21-26. V. Jovanović, Lj. Vuksanović, Matičane, necropole sud-slave de Xe et XIe siècle, Priśtina-Beograd 1981, grob 46.

10M. Roposuh-Jby6unxosnh, op. cit., 45-48. :

" Jl. D. Jelovina, Starohrvatske nekropole, Split 1976,J. Belosevi¢é, Materijalna kultura kod Hrvata od 7-9 stoljeta, Zagreb 1980, 87-89.

"2B. Aleksova, Demir Kapija, Beograd 1966, 53-54, T. XIII, br. 92,94.

VERA BITRAKOVA GROZDANOVA - Skopje

Белешки

  1. Во ископувањата учествуваа археолозите од Музејската збирка во Ресен Бојан Пупалески и Митко Радески. ↩
  2. В. Битракова-Грозданова, Споменици од хеленистичкиот период во ср Македонија, Скопје 1987, 139. ↩
  3. Г. Mapjanosuh-Byjosuh, Трњане, Београд 1984, 111-113. ↩

Résumé

Les fouilles de 1980 sur l'ile de Golem Grad

(RESUME)

Aprés un arrét de longues années, еп 1980 оп a essayé de poursuivre les travaux de recherche dans la localité intéressante de l’ile de Golem Grad. Dans ce but, on a posé une sonde notée par le quadrant IX pour marquer un lien avec les recherches précédentes de 1966/67.

Les fouilles superficielles ont offert des fragments de vaisselle en céramique hellénistique, de skyphos, de canthares, de plats 4 poisson, de bols mégariens; plus tard, on a découvert un hamecon en cuivre et une terre cuite représentant une application de vaisselle avec la représentation d’Asclépios.

On a découvert également sept sépultures (du numéro 49 au 55, en continuant ainsi l’ancienne dénomination des sépultures trouvées lors des recherches de la période précédente) dont trois ont la construction де toit a deux rampants et quatre sont des inhumations dans une fosse.

Dans la sépulture n°49 avec inhumation de squelette, une architecture avec tuiles et un toit 4 deux rampants, on a découvert une boucle ovale exécutée en fer ct enduite d’une feuille en argent, qui imite la peau de serpent, et un objet en fer, probablement la monture d’un sac qu’on attachait a la ceinture. On recontre des objets pareils dans les sépultures de la basse antiquité, du [Ve au Vle siécle, et on les lie souvent aux Goths orientaux. L’auteur estime que cette trouvaille n’est pas plus ancienne que de la fin du IVe siécle et qu’il est possible méme de la dater du Ve siécle.

La sépulture n°53 a une inhumation de squelette: le défunt est розе sur une table en bois, les mains croisées sur l’estomac. Comme contribution, on y a découvert une boucle d’oreille en bronze - un anneau 4 bouts ouverts (2cm 3 de long) qui se ferment en passant l’un à côté de l’autre. Ce bijou, utilisé aussi comme amulette, est daté largement, du XIe au XIVe 5.

La sépulture n°55 a une inhumation de squelette, avec une fosse entourée d’une couronne de pierre поп sculptée posée autour. Chez le défunt on a

découvert deux boucles d’oreille en bronze en forme de grappe du type de

»Belobrdo“, caractéristique des régions des Balkans qui se trouvent au sud de la Sava et du Danube, mais contenant un détail nouveau - une lunule au lieu du complément en forme de grappe au centre. D’aprés la typologie, elles sont les plus proches des deux exemplaires en argent de Demir Kapija. Les boucles d’oreilles sont datée du Xe siécle a cause de leur voisinage avec les ateilers