Macedoniae acta archaeologica 9 (1988) · стр. 175–186

За карактерот и времетраењето на источното, доцноантичко предградие од Хераклеја

Содржина
  1. Уште со заштитните истражувања се претпостави дека на овој
  2. 12 МАА
  3. 7 GR. Davids n Corinth.., op. cit., Pl. 121

Со своите ископувања во Хераклеја (1936 - 1938) М. Грбиќ отвори три инсули: на самиот рид - акрополата, во подножјето - на местото каде се очекувал центарот на градот, како и во источниот дел, покрај левиот брег на Сива Вода каде се откриени делови од фортификацијата со една од градските порти.1

Со овие ископувања, всушност и кулминираше интересирањето за старините во Хераклеја, подгревано со колекционерската активност * deol on XIX век, како и со аматерските ископувања во почетокот на XX.

Ископувањата на М. Грбиќ значеа насочување кон натамошните истражувања и навестување на решенијата за прашањата на големината, времетраењето и карактерот на градот Хераклеја.

Ископувањата на Г. Цветковиќ-Томашевиќ и Т. Јанакиевски“ ја проширија втората инсула на М. Грбиќ, односно објектите од централниот дел на градот, додека останатите две инсули беа затрупани. Ваквиот начин на работа имаше ред погодности и даде добри резултати разјаснувајќи ја донекаде претставата за центарот на градот во одделни периоди.“.

Од друга страна, околу прашањето на простирањето на Хераклеја се занимавал И. Микулчиќ давајќи при тоа и одредени интерпретации за намената на одделни делови на приградскиот терен“ (сл. 1).

Со текот на времето, погодноста на теренот за земјоделие, сакралната традиција (неколкуте активни некрополи, лековити извори, свети места и сл.) како и притисоците на индустриската зона на Битола од исток и новоподигнатата дива населба од југ ја наметнаа потребата од промена во стратегијата на истражувањата.

Градот Хераклеја беше веќе посведочен историски и археолошки, имаше предлог за дефинирање на неговото подрачје, а беше релативно расветлен и временски распон на живеење, кога во 1976 година Собранието на општина - Битола ги откупи површините од околу 1,5 ха во неговиот источен дел со цел да подигна паркинг за тешки возила".

Со сондажните заштитни ископувања што се спроведени на овој терен по тој повод откриени се делови од вила урбана, објекти од доцноантичко предградие, како и дел од ранохристијанска базилика (Базиликата D) со истовремена некропола наслоени од средновековна некропола (X - XI век)“. За време на систематските ископувања што следеа во овој дел во периодот од 1981 - 1986 год. тежиштето на ископувањата беше ставено врз доистражувањето на Базиликата D и двете некрополи?. Меѓутоа, при нивното ископување се наидуваше и на слојот од доцноантичкиот период кој им предходел. И покрај тоа што објектите од овој стратум не беа секогаш целосно доистражувани, добиени се доволно податоци за да се створи одредена претстава за нивниот карактер и хронолошка определба. а

Сл. 1 План на Хераклеја (1. Mikuléié, Frichristlicher..., abb. 2) Fig. | Plan of Heraclea (1. Mikuléié, Friichristlicher... abb. 2) Fig. | Plan of Heraclea (1. Mikuléié, Friichristlicher... abb. 2)
Сл. 1 План на Хераклеја (1. Mikuléié, Frichristlicher..., abb. 2) Fig. | Plan of Heraclea (1. Mikuléié, Friichristlicher... abb. 2) Fig. | Plan of Heraclea (1. Mikuléié, Friichristlicher... abb. 2)

Овие фрагментирано истражени градби имаат повеќе заеднички особини. Горниот слој кај сите се состои од гореж и траги од интензивен пожар во кој тие страдале. Градежниот шут што им припаѓал е дополнително однесен, така што при ископувањето недостига, а од објектите се - зачувани само темелите. Бидовите се рустично градени од речен, неделкан камен, поретко од постар антички шут и кал како средство за врзување. Подовите се од набиена земја и врз нив има слој од поситен градежен шут и понезначителни делови од покривните конструкции, парченца тегули и имбрекси, додека подобро сочуваните парчиња недостигаат, веројатно се однесени и употребени за друга намена. Сиве овие градби имаат скромни димензии. Кај некои се забележуваат и две фази.

Уште со заштитните истражувања се претпостави дека на овој

. терен се простирало доцноантичкото, источно предградие на Хераклеја со занаетчиско-населбински карактер"“.

Со досегашните ископувања откриени се делови од вакви објекти лоцирани врз вилата урбана (сл. 3) како и делови од објекти лоцирани северно (сл. 5), североисточно (сл. 2), источно (сл. 6), јужно и под подот на самата Базилика D во сондите во средниот и јужниот брод (сл. 4).

Во хронолошки поглед значајно е тоа што вилата урбана се датира кон крајот на III и почетоците на IV век. Таа е зидана во Opus mixtum, меѓутоа се забележуваат и преградувања на некои нејзини простории како и надградување на некои зидови што предходно биле разурнати до темел. Исто така, констатирани се и објекти подигнати врз урнатините и

СА.2 | | Lynkestis
СА.2 | | Lynkestis

Сл. 2 Објект од предградието со печка. с-и ол Базилика Гр Fig. 2 Object from suburb with a furnace ME of Basilica D

12 МАА

Сл. 3 Објекти од предградието врз урнатините на Вила Урбана Fig. 3. Obiects from suburb over the ruins of Vila Urbana _ Fig. 3. Obiects from suburb over the ruins of Vila Urbana _
Сл. 3 Објекти од предградието врз урнатините на Вила Урбана Fig. 3. Obiects from suburb over the ruins of Vila Urbana _ Fig. 3. Obiects from suburb over the ruins of Vila Urbana _
Cu. 4 Објекти on предградието пол подот на ј. брод ол Базилика D Fig. 4 Objects from suburb, under the floor of S-ern nave of D. Basilica Fig. 4 Objects from suburb, under the floor of S-ern nave of D. Basilica
Сл. 4 Објекти on предградието пол подот на ј. брод ол Базилика D Fig. 4 Objects from suburb, under the floor of S-ern nave of D. Basilica Fig. 4 Objects from suburb, under the floor of S-ern nave of D. Basilica

на двете фази од вилата урбана коишто секако припаѓаат на доцноантичкото предградие (сл. 4). Тие се формирани од камен, фрагменти од постар градежен шут и кал.

Деловите од објекти од ова предградие откриени северно од базиликата D (сл. 5) ги имаат истите особни на зидањето со тоа што овде се

среќаваат и специфични „платформи за работа“ од градежни тули вра-

Сл. 5 „Платформа за работа“, северно од Базилика D Fig. 5 „Working platform“1 from D Basilica Fig. 5 „Working platform“1 from D Basilica
Сл. 5 „Платформа за работа“, северно од Базилика D Fig. 5 „Working platform“1 from D Basilica Fig. 5 „Working platform“1 from D Basilica

мени со венец од камен (сл. 5). На просторот од овие објекти најден е доста гореж, метални и стаклени згури и изливци, неколку алатки и „полуфабрикати“. Во тој контекст е посебно интересен наодот на околу 600 монети кои се претежно оштетени, излижани, искршени и сл., а најдени се заедно со бронзени изливци и исечоци од ламарина што дозволува да се донесе заклучокот дека се работи за секундарни суровини. Наодот на бронзена брава зборува дека овој материјал бил прибран во кутија и дека може да се третира како депо.

Неколкуте „платформи за работа“, трагите од процесот на горење и топење, згурите, изливците и секундарните суровини недвосмислено упатуваат на тоа дека во овие простории се одвивал дел од некаков про: изводно-технолошки процес. Како дополнение на тоа се и неколкуте алатки најдени во овие простории: камено точило, коскено шило, закарна пинцета (сл. 7a), два бронзени доста од прецизни ваги (сл. 7 6, в), келезни ножеви - можеби со улога на орудие (сл. 7 г, д) и тн. Посебно е интересен наодот на необработен горски кристал - кварц најден во „депото“ со монети и бронзен отпад"! (сл. 7 fF, е).

Североисточно и источно од Базиликата D и во сондата под подот на нејзиниот среден брод откриени се делови од простории со зачувани єстатоци од потковичести печки (сл. 2, 6). Интензивниот гореж околу чив и слојот од печена глина со која е обложен централниот дел не остазаат сомнение дека овде се работело со оган. За жал, печките се зачувани амо во основа така што не е можно да се реконструира нивниот изглед, а уште помалку технолошкиот процес што овде се одвивал.

Печката откриена североисточно од базиликата (сл. 2), како и онаа

уткриена под нејзиниот под во централниот брод се градени со тули и

Сл. 6 Потковичеста печка источно ол Базилика D Fig. 6 Horseshoe-shaped furnace, East from D Basilica Fig. 6 Horseshoe-shaped furnace, East from D Basilica
Сл. 6 Потковичеста печка источно ол Базилика D Fig. 6 Horseshoe-shaped furnace, East from D Basilica Fig. 6 Horseshoe-shaped furnace, East from D Basilica

малтер, додека печката откриена источно on базиликата е градена olf камен со по некое парче од тули употребени при зидањето и за основата а како средство за врзување се јавува калта (сл. б).

"Јужно од Базиликата D откриени се, исто така, темели од 5идови од . камен и кал, но освен стаклената згура нема друг доказ за постоење на некаква занаетчиско-технолошка активност. Од друга страна, во овој дел на површина од неколку м?, во слој со остатоци од урнат покрив најдено е мноштво на јагленосани житарици. Идентификувани се: пченица, јачме, 'рж, сланоток и граор. Можно е да се работи за склад со житарици уништен во пожар при што дел од нив е уништен, а дел под дејство на висока температура е јагленосан. Во оваа фаза на истраженост не е можно да се каже дали е тоа дел од куќна економија, меѓутоа не е исклучено ова да упатува и на населбинскиот карактер на предградието, во

прилог на тоа зборуваат и бројните наоди на предмети за секојдневна употреба како кујнската и поретко трпезната керамика (сл. 8а-В), лампите, (сл. 8г) накитот : белегзии (ел. 9a-r), игли за коса (сл.9д), мониста (сл. 97), фибули (сл. Че), појасни токи (сл. 9ж,) и тн. како и бројни остатоци од храна. Имено, покрај житариците, во текот на ископувањето веројатно и како резултат на хигиенските навики на ова население најдени се во голем број коски од животни употребувани за храна. Досега се идентификувани коски од овца, говедо, дива свиња, живина - особено OF кокошка, како и риби и полжави. ,

Меѓу археолошките материјали доминираат монетите. Вклучу· вајќи ги и монетите откриени во депото северно од Базиликата D, вс овој стратум се евидентирани околу 1000 монети. Од нив само СТОТННЕ се нешто подобро зачувани, додека останатите се нечитливи. Нивната анализа ја покажува следната слика: тие се бронзени, најчесто се од ков ницата на Тесалоника и главно имаат помала парична вредност. Меѓу нив 14 можат да се припишат на Констанциј П (337-361), 12 на Валенс (364/9-378), 9 на Валентинијан 1 (364-375)., 6 на Валенс или Валентинијан I, ! на Грацијан (367-384), 28 на Теодосиј I (379-395), 6 на Аркадиј (395-408), 6 на Хонориј (395-402), 2 на Аркадиј или Хонориј, ! на Теодосиј П (408-450), | или 2 на Маркијан (450-457) и една на. Леон (457-- 474). Останатите примероци (преку 900) според изгледот, формата, димензиите, зачуваните елементи на аверсот или реверсот и припадноста на културниот стратум, се датираат во тн. доцноантички серии. Нивната анализа можеби и би прикажала поинаква статистичка слика на застапеноста на одделни владетели. Меѓутоа, од она што беше можно да се идентификува се согледува дека најголем интензитет на живот во ова предградие на Хераклеја има во втората половина на IV век и самиот премин кон У в. Тоа го потврдува и останатиот движен материјал.

Сл. 7 Орулија и алатки од просториите северно ол Базилика D Fig. 7 Objects finds-from the rooms. north of the D Basjlica
Сл. 7 Орудија и алатки од просториите северно ол Базилика D Fig. 7 Objects finds-from the rooms. north of the D Basjlica
Сл. 8 Керамички наоди од лоцноантичката просторија Јужно од Базилика D Fig. 8 Jewellery of the late antique room on the South of D Basilica Fig. 8 Jewellery of the late antique room on the South of D Basilica
Сл. 8 Керамички наоди од доцноантичката просторија Јужно од Базилика D Fig. 8 Jewellery of the late antique room on the South of D Basilica Fig. 8 Jewellery of the late antique room on the South of D Basilica

Кај садовната керамика доминираат примероците за кујнски потреби, а особено огнишната керамика. Тоа се крушковидни садови без рачки двоушни грнци со бомбести тела изработени од тенка, добро печена, темно-кафеава до сиво-црна керамика. Повеќето примероци имаат широки канелури на рамењата, додека по правило, дното е вовлечено со нагласено централно задебелување" (сл. 8б,в).

Трпезната керамика ретко се среќава. Застапена е со по некој примерок на доцноримска црвена керамика !ѓ или со примероци од типот на македонска сива тера сигилата!" (сл. 8a),

Меѓу лампите од втората половина на IV век најзастапени се груби локални, неукрасени примероци, како и имитации на атички типови. Ретко се среќаваат и примероци од африкански лампи од У век" (сл. 8г).

Стаклените садови се застапени преку фрагменти од светлозеленикаво стакло, светломасилнесто со вметнати темносини дамки? и стаклото со темномодра боја и релјефна површина.

Сл. 9 Накит од доцноантичката просторија јужно од Базилика D Fig. 9 Ceramic finds of the late antique room on the South of the D Basilica Fig. 9 Ceramic finds of the late antique room on the South of the D Basilica
Сл. 9 Накит од доцноантичката просторија јужно од Базилика D Fig. 9 Ceramic finds of the late antique room on the South of the D Basilica Fig. 9 Ceramic finds of the late antique room on the South of the D Basilica

Кај накитот се срекаваат, исто така, најчесто облици карактеристични за втората половина на IV век од н.е., како бронзените белегзии со завршеток во облик на змиска глава (сл. дб)г. или само со задебелени краеви (сл. 9г)?2, белегзии со петпати насукан тел од бронза со конец и кука на краевите (сл: 9а)?“, стаклени белегзии (сл. 9в)““, коскени игли за коса со глави во вид на полиедар, шишарка, кегла или луковица (сл. 9д)?5, разнобојни стаклени мониста (сл. 9ѓ) меѓу2 кои и со карактерис- © тични полиедарски облик, цевкасти, членести, топчести и тн., 3 фрагменти од луковичести фибули (сл. 9е), бубрежести токи од бронза со или без оков (ел. 93, житни. .

Алатките не покажуваат. некоја поголема хронолошка чувствителност.

Стратиграфските показатели, лоцираноста на овие градби врз остатоци од вилата урбана и анализата на движните материјали укажуваат дека овој дел на градот постанува предградие со занаетчиско-нселбин- _ ски карактеристики околу средината на IV век.

Жителите на ова предградие го сочинувале посиромашниот слој на граѓани. Аналогно на познатата појава установена на други места не е исклучено овде да се прибрале жителите од околните викуси барајќи. поголема сигурност. и заштита во случај на варварски напади. Иако источниот дел на постариот бедем не е зачуван, односно потврден, со сигурност се чини дека овој простор бил опфатен од него (ел. 1).

Археолошките наоди покажуваат дека во ова предградие најинтензивно се живеело во втората половина на IV4 век до преминот во У век, после што, околу средината на векот, одвај да имало живот.

Несомнените траги од пожар и богатството со движен археолошки материјал на половите даваат впечаток дека овој дел на градот е напуштен присилно. Се уште е неизвесно дали е тоа во првите децении на У век. после кое предградието одвај живуркало или е нешто подоцна, околу средината на векот?". Фактот дека градежниот шут од овие објекти е дополнително однесен, укажува на претпоставката дека тој е пренесе и употребен при обновата на градскиот бедем за време на Анастазиј (491-- :517)..На овој терен, потоа, се гради.Базиликата. D со гробен карактер и истовремена некропола установена околу нејзините источни партии. Градот ја намалува својата површина, а овој простор на Хераклеја на. преминот во VI век реханува extra muros и го менува својот карактер. ЗАБЕЛЕШКИ . 5 До сега во5 центарот на Хераклеја делумно. или целосно се откриени римските објекти, терми, портик на судница и театар, ранохристијанските базилики А,Ви С, како и епископската палата. ;

e Mikulci¢ I, Pelagonija и svetlosti arheoloskih nalaza, Beograd 1966. За големината на доцноантичките градови во Македонија, Историја X, Скопје 1974; Истиот, Frihchristlicher Kirchenbau in der 5.Ќ. Makedonien, XXXIII Corso di cultura sull11 arte ravennate e bizantina, Ravenna, 1986, 234-237, abb. 2..

Наведениот простор од југ се граничи со речичката Сива Вода, од исток со патот Битола - Грчка граница, од север со автомото сервисот „Авторемонт“, а на околу 250 м, западно се наоѓа централниот комплекс со ископини на Хераклеја.

Манева Е, Резултати од заштитните ископувања „extra muros“ во Хераклеја, Maced. acta archaeol. 7-8, Скопје 125-142.

"те Манева E. Maced. acta archaeol. 7-8. op. cit. 138-140.

; " Анализата на минералите ја вршеше инж. геолог Александар Икона од „Геобиро“ - Битола.

. 42 Идентификацијата на јагленосаните житарици ја. изврши дипл. биолог Благица Стојков од одделот за природни реткости на Заводот и Музеј од Битола.

1 Животинскиот, остеолошки материјал повремено беше трегиран од биолог Д-р "Никола Христовски, проф. на земјоделскиот факултет во Битола.

ч Најголемиот број на монети се идентификувани според Late Roman Bronze Соіnage a.d. 324-498 (P. V. Hill and J.P.C. Kent, The Bronze Coinage of the House of Constantine a:d. 324-346, R.A.G. Carson and J.P.C: Kent, Bronze. Roman Imperial Coinage of the Later Empire a.d. 346-498), London 1972.

ДА Манева Неколку типови и форми на елинистичка и римска керамика од Хераклеја (Битола 1979) 46-48, T, XV, XVI.

: " J.W. Hayes Late Roman Pottery, London 1972, 406, Fig. 90,91.

“9 [bid, 52, 53, T. IV/2.

20. Morin Jean, La verrerie en Саше: sous 1" Eiapire romain, Paris 1913; Petru Das Spaetantike Glas in Slowenien, Средњовековно стакло на Балкану, Балканолошки институт књ. 3 Београд 1975.5-10. ©

За r A. Jovanovié Маки и rimskoj Dardaniji, Beograd 1979, 23-25, 28- 29, 51. 29-32.

--.- 2 Крајот на IV век од не. е најнизок предложен датум за овој тип кој опстанува до УП век од н.е. на Балканот и Средното и Долно подунавје. Освен од сребро се јавуваат и примероци од бронза каков ште е примерокот од Хераклеја; A: Jovanovié Nakit... ор. ек. 5,26, Воз M:C, Catalogue of the Byzantine and Early Mediseval Antiquities in the Dumbarton Oaks Colection, Washington 1965, vol. 11, T. LXXXI/160.

24 G.R. Davidson O. R, The Minor Objects, Gorinth V, XII, New Jersy 1952, 263; A, Jovanovié Маки op. си. 27, 28, сл. 56-58.

*5 G.R., Davidson Corinth .. - op. cit., Pl. 118; B. Wapanosuh-Ceerex, Типологија кошта-ННХ предмета на Сирмиума, Рад Војводанских музеја 27, Нови Сад 1981, 149-179, Види

7 GR. Davids n Corinth.., op. cit., Pl. 121

A. Jovanović Nakit... op. cit., сл. 136-141.

7% N. Mileti¢ Rihoaiatajovjckoves nekropola и Rakovéenima, Glasnik Pemaljskiog muzeja 25, Sarajevo, 1970, 144; Jb. 3orosuh, Некропола из времена сеобе народа са уже градска територија33 Виминациума, Старинар XXXI (1981) 103; B, Janxosuh Покретни налази са некрополе и утврдања код Кладова, Старинар XXIV- XXV (1975) 209, 128, cn. 5/3.

.. Wckonypatbata на еден сектор во Стоби изведени од страна на И. Микулчиќ покажаа слична состојба, а слојот со деструкција се врзува за продорот на атилините Хуни околу средината на У век (1447): И. Микулчиќ, Некои. нови моменти од историјата на Стоби. Студии за старините на Стоби и, Титов Велес 1981, 205-215. ELICA MANEVA – Skopje

Белешки

  1. Грбић, Откопавања у Хераклеји Линкестис код Битоља, Уметнички преглед 8 A vial е ти 235: БР. Стричевиќ, Археолошките некопувања во Хераклеја Линкестидска 1936-1938 година, Хераклеја I, Битола 1961, 35-43. ↩
  2. Позабележителни интересирања за Хераклеја има уште од минатиот век. Определени зафати со колекционерска мотивација изведени се од страна на конзулатските претставници стационирани во Битола, особенр од англискиот, а денес ни се познати само по скржавите податоци за одделни експонати со потекло од Хераклеја - денес во Британскиот , музеј, Музејот во Цариград и тн. Т. Јанакиевски, Некои експонати од археолошката збирка, Водич- -Хераклеја Линкестис, Битола, 1974, 71. : ↩
  3. G. Cvetkovic-Tomasevic, Osvrt na rezultate istrazivanja u Heracleji Lynkestis od 1959-1974 godine, Materijali XV, (1976. ↩
  4. Откривањето на Римскиот театар е реализирано од Т. Јанакиевски во периодот од 1968.- 1985 год. ↩
  5. Манева, E. Гробовите41 бр 24 и бр. 25 од лок. ,,extra тиго5“, Зборник на трудови 4-5 Битола, 1983/4.35-45; Истата. Предходен извештај за двојната. некропола на Базиликата Де во Хераклеја, Зборник на трудови 67 (во печат). : ↩
  6. H. Robinson, Roman Pottery- Chronology, ‘The Athenian Agora vol. V Princeton 1959) Pl: 28, 29; Lamboglia G., Gli scavi di Albintiminum e la cronologia della ceramica romana, Roma 1950, 152, 155, fig. 87. ↩
  7. Е. Манева Светилки од музејската збирка во Хераклеја, ња, на трудови 4-5, Битола 1983/4, 51, 52, T. 111/2, 4a, 46. 2 ↩
  8. И. Микулчиќ, Доцноримски гробови од Скупи; Годишен зборник на Филозофски факултет, том 26, Скопје 1974, сл. 37, 38, 58. ↩
  9. Late Roman Period. ↩

Summary

On the Caracter and Duration of the Late Roman Suburbe of Heraclea

(SUMMARY)

Having discovered the Basilica D and the contemporary cemetery it was stated that they are located over the ruins of the eastern suburb of Heraclea.

A few furnaces so called ,,;working platforms“, tools (awls, scales, whetstones, pincers) glass and metal slag, a piece of raw rock crystal, a ,,depot“ of more than hundred bronze coins and bronze junk, collected to serve as source of raw material, speak of vivid and prosperous handicrafts in this suburb.

Numerous food trash, especially animal bones (sheep, beef, boar, poultry, fish and snails), carbonized cereals (grains, barley, rye, chick-pea and vetch) everyday utensils, especially the kitchen pottery (the table potery is more rare) lamps, jewelry (bracelettes, hair-pins, beads, belt-buckles) indicate the settlement caracter of the suburb. Probably the poorer strata of citizens and craftsmen lived here. It is not excluded that they immigrated from the smaller settlement in vicinity, looking for security.

In the first half of the 5Th c.AD the suburb was destrouyed by fire. According to the discovered mobile material, its most intense period of life was in the second half of 4th C. towards the beginning of the 5th C.AD, after which the suburb existed barely.

After the reconstruction of34 the town walls under Anastasius (491-513 AD) this part of the town remained out of the walls and here the Basilica D and the accompanying cemetery were built, and they were used till the end of