Macedoniae acta archaeologica 7-8 (1987) · стр. 71–77
Исар-Марвинци. Прилог кон проучувањето на типологијата и хронологијата на хеленистичките тегови во Македонија
Во текот на 1977—1979 година, на локалитетот „Исар“ кај с. Марвинци, Валандовско, беа испитани неколку квадрати поставени на акрополата, т. е. на нејзиното западно чело. На соседните тераси од акрополата исто така беа поставени неколку пробни сонди, со цел да се испита содржината на археолошките стратуми и да се определи времетраењето на одделни хоризонти.1 Ирспитаните квадрати, како и пробните сонди, дадоа доста богат археолошки материјал, претежно фрагментирани керамични садови, меѓу кои се истакнува атичкиот импорт, но од посебно значење е присуството на керамиката од локално производство.
Меѓу керамичниот и друг вид археолошки материјал, беа откриени бројни тегови, скоро по правило керамични, со исклучок само на еден пример, оловен тег, откриен во самото огниште на последниот хоризонт на живеење во квадрат 80.
Теговите, како битови предмети со практична намена во секојдневниот живот, имале значајна примена на нашата населба, за што сведочи и нивниот број. Намената на овие археолошки наоди се толкува на различни начини. Се смета дека пирамидалните, конусните и теговите од типот астрагали!2 имале примена во ткајачкиот занает. Астрагалите се користеле од рибарите за нивните мрежи, а пирамидалните тегови имале и огнишна примена.
Според податоците што ги наоѓаме на Коринт кај Давидсион, пирамидалните и конусните тегови (ткајачки) биле употребувани за ткаење на вертикален разбој, кој се задржал во употреба се до 4 век од н. е. Овие тегови имале на продупчениот дел прстени, на кои се врзувале нишките од ткаенината3
Во науката кај нас на теговите досега не им е посветено соодветно внимание. Во стручната литература на соседните земји од одделни локалитети се среќаваат податоци што би можеле да послужат во проучување на материјалот откриен на нашите локалитети, што посебно се однесува до проучениот материјал од овој вид од Олинт.4 Иако територијално подалеку, и материјалите од Коринт и Тарсос можат да се користат за проучување на нашиот материјал. Според традиционалните сфаќања, материјалот што го дава Олинт датира до 348 година пр. н.е., односно до неговото уништување од страна на Филип II, додека материјалот од Коринт дава една подолга хронологија со разработена типологија.
Меѓу материјалот од хеленистичкиот опидум кај Кршевица на дарданска територија среќаваме тегови што имаат вонредни сличности со теговите од нашиот локалитет?5
На Исарот кај Марвинци се откриени значителен број тегови, меѓу кои најзастапени се теговите со пирамидална форма, потоа тегови од T. H. тип астрагали, два со форма на конус и еден оловен тег.
На неколку примероци се зачувани печати, фино изведени, што малку зачудува, имајќи ја предвид нивната намена. Овој манир на печатење, според нашите досегашни согледувања, е карактеристичен како за нашиот локалитет, така и за соседните региони. Него го среќаваме и на гричарските производи од локални мајстори.
На Сектор III, досега се откриени 30 пирамидални тегови, со повеќе или помалку рамно дно, со четири исти страни, продупчени во горниот дел, со исклучок на еден примерок. Сите се изработени од печена земја со примеси од лискун и ситен камен. Бојата варира од кафеава до црвеникава.
Во Тарсос пирамидалните тегови биле во употреба од доцниот 4 до раниот 1 век п. H. е, што временски би одговарало на теговите од Марвинци, се среќаваат два вида пирамидални тегови, и тоа калапени и работени со слободна рака. Калапените тегови се врзуваат за најстарите хоризонти, т. е. за 4 век пр. H. е. Седум од овие калапени тегови се откриени во третиот и четврти хоризонт, кој временски се врзува за почетокот и средината на 4 век пр. H. е.
Кај три од овие тегови среќаваме печати, втиснати странично и на горниот дел од пресечената пирамида (Т. I, 1—3). Печатите имаат кружна или елипсовидна форма, без натпис, само фигурална
претстава, најверојатно заштитен знак на работилницата. На нашите печатени тегови, временски одговараат печатените тегови, кои се јавуваат во Олинт, пред неговото рушење во 348 година пр. н. е.6 Од калапените пирамидални тегови, откриени во најстариот хоризонт, за одбележување е еден тег (Т. I, 4), кој има ромбоидна основа, најверојатно како последица од поместувањето на страните на калапот, како и еден доста масивен тег со груба фактура (сл. 2).
Другите тегови се работени со импровизиран калап и се врзуваат за двата најмлади хоризонти на живеење на оваа хеленистичка населба. Кај овие тегови не се среќаваат печати (сл. 3).
Другите пирамидални тегови (сл. 4) припаѓаат кон двата најмлади хоризонта. Правени се со слободна рака или од парче печена земја со стругање. Работени се главно од црвена земја. Тие имаат лоша фактура, доста примеси од ситен камен и лискун. Страните им се заоблени, основата проширена (сл. 5).
Од конусните тегови, досега се откриени два (сл. 6). Тие имаат правилна конусна форма, изработени од светлокафеава земја со примеси од лискун, продупчени во горниот дел.
Двата тега се врзуваат за најмладиот хоризонт на живеење на населбата. Според тоа, би можеле да ги датираме во самиот почеток на 2 ВСК пр. н. е. на што одговараат аналогните примери од Коринт, како и другите археолошки материјали од овој хоризонт. Досега се откриени 24 Tera од типот на T. H. астрагали, кои во горниот дел по должината се продупчени, а по широчина засечени-. Кај овие тегови се среќаваат три вида карактеристични профили, испакнат, вдлабнат (изведен со отисок од прст) и благо заоблен (сл. 7). Во материјалот од Коринт, Тарсос и Олинт овој тип тегови не се среќаваат, додека на наша територија, освен во Марвинци — колку7 што ми е познато се застапени и на локалитетот Вардарски Рид -- Гевгелија, Мантово--Радовиш, како и Кршевица кај Врање.
Кај седум примероци од овие тегови имаме печати со кружна или елипсовидна форма, во кои се среќаваат претстави на човечка или животинска фигура или пак геометриски орнаменти (Т. I, 5--10). Овие тегови егзистираат заедно со калапените пирамидални тегови. Оловниот тег,9 засега единствен пример од овој вид (сл. 8), е со крушковидна форма. Во Коринт е откриен наполно идентичен тег.10
Идните истражувања на Исар кај Марвинци, се надеваме, Ќе дадат нов материјал, кој ќе послужи да се проследи нивната типологија и барем во определени граници нивната хронологија, што Ќе претставува придонес во проучувањето на овој вид наоди во Македонија.
Белешки
- Работите се изведуваат во рамките на проектот Долината на Вардар во I милениум пр. н.е, под раководството на Викторија Соколовска. ↩
- Чангова И., Праисторически селища (V—II хил. пр. н.е.), Исрник, Том 1, София, 1981, стр. 98—100. ↩
- Davidson G. R., Corinth, vol. XII, 1 52, 146—148. ↩
- Wilson M. L., Loom weights, Exavations at Olynthus, Part II, London, 1930, Fig. 284, ↩
- Микулић И. — Јовановић М., Хеленистички oppidum, из Кршевице код Врања, Врањски гласник, кн. IV, Врање 1968, Т. VI. ↩
- Wilson M. L., op. cit. ↩
- Davidson R. G., op. cit., plate 76, 1186—1189. ↩
- Во ископувањата што се одвива во текот на 1978, односно 1979 година, зедов учество. ↩
- Davidson R. G., op. cit, plate 77, 1212. ↩
- ZORAN SURBANOSKI — Skopje ↩
Summary
A Contribution to the Typology and the Chronology of the Hellenistic Weights in Macedonia
(SUMMARY)
During 1977-1979 on the site Isar in the village Marvinci in the vicinity of Valandovo, few squares of the west forehead of the Hellenistic acropolis, were discovered, The squares up to now gave quite rich and heterogeneous archeologic finds, among which a large number of weights made in clay and one made of lead were excavated. The weights had an important application in our settlement, to which points the numerousity. The purpose of these finds has been interpeted in different ways, it is presumed that they were used for the weaving looms, for the fishing nets and the fires.
On the Isar mainly weights with a pyrqmid form are represented, then weights with abiconical form and two weights with a cone form. Up to now 30 pyramid weights have been discovered, made in moulds or by a free hand. The ones made in moulds are connected to the ealdest layers, to the IVth century, while the rest of the pyramid weights are connected to the two youngest layers.
On a few7 examples seals with a circular or ellipse form have survi-ved, without an inscription with a figurative representation, probably the trademark of the workshop.
Twentyfour biconical weights have been discovered, that existed together with the pyramid ones made in moulds. On seven of them there are seals with a circular or ellipse form, with a representation of a human figure or an animal or a geometric ornament. Probably these weights were used for fishing nets.
The cone weights are connected to the youngest layer of living, that is то the begining of the IInd century B. C. setae
The lead weight, the only kind, up to now7 discovered, was found in the last layer of living. A totally identical weight has been discovered at Corinth.