Macedoniae acta archaeologica 7-8 (1987) · стр. 31–40

Еден прилог за бронзеното време на Пелагонија

Иако најголемата котлина на Македонија археолошки спаѓа во поистражените области, податоците со кои располагаме токму за овој период се се уште минимални.

Со истражувањата во последните години стратиграфски се фиксирани хоризонти од раното бронзено време, и тоа на населбите Бакарно Гумно ІІІ,1 Црнобуки ГУ2 и Карамани Ш. А--В3 Од истиот овој период постојат наоди и во Кравари, Висок Рид и Барешани4. Сите споменати наоди, посматрани пошироко, припаѓаат во отпорано познатата Арменохори група, која се поврзува со вториот бран на продирање на индоевропските сточари од руските степи и долното Подунавје.5

За средното бронзено време извесни сознанија добиваме преку наодите во Канино и Новаци кај Битола.6

Податоците за духовниот живот, погребувањето на мртвите и погребниот ритуал воопшто, во праисториските периоди на Ilenaroнија, освен за железното време — се исто така мошне оскудни.

Во неолитските Пештерица и Велушко--Породинска културни групи досега не се откриени гробови. За тој период состојбата е скоро иста и во другите региони на Македонија. Групата Анзабегово-Вршник во Источна Македонија во сите фази мртвите ги погребува во згрчена положба внатре во населбите, легнати на еден од колковите, а постои и двоен гроб со скелети поставени со главите 0братно еден спрема друг и, заедно со нив, детски скелет ставен во amdopa’.7 Положбата во оваа смисла е уште помалку позната во енеохитот кај нас воопшто..

За погребувањето во почетокот на бронзеното време во ІІехагонија, дознавме преку наодите од Варош во Прилеп8 Овдека е истражен дел од рамна некропола, поставена на посебно место надвор од населбата. Откриени се шест гробови — цисти, оградени и покриени со помали и поголеми камени плочи, или пак делумно оградени а исто така и покриени со помали камења. Ориентацијата на гробовите била С/Ј, а во еден случај И/3- Умрените во нив биле инхумирани во згрчена положба, поставени настрана со свиткани колена. Покрај другото, на ова упатуваат и нивните мали димензии. Даровите се состоеле од мали керамички садови со една лентеста држалка, која го надвишувала ободот. Група вакви садови постоеле и надвор од гробовите. Ваквиот начин на погребување и со вакви дарови во гробовите или надвор од нив е познат уште од енеолитот на една поголема територија од југоисточна Европа.9

Од овој период, па се до крајот на бронзеното време во Пелагонија, односно до појавата на камените цисти од железното време Т, кај Болницата (некогашната Учителска школа), Сивец, Попадин Дол и Ракида кај Прилеп, не знаеме скоро ништо.10

За две некрополи од типот „рамни полиња со урни“ спрема површинските констатации кај Кравари и Меџитлија кај Битола, ни соопштува И. Микулчиќ.11 За првата дури е познат и нејзиниот обем, формиран од повеќе збиени групи урни, придружени со помали керамички садови како гробни дарови.12 Од оваа некропола потекнува и една случајно откриена урна.13

На ваквиот начин на погребување Ќе се задржиме повеќе, со оглед на гробот со урна, откриен во Варош кај Прилеп““.14

Локалитетот со овој гроб го носи името „Светец“ или „Дуќан“, а се наоѓа непосредно под манастирот Св. Арахангел Михаил во Варош. Тука природно се сместени две поголеми карпи, од десната страна покрај патот што води од манастирот кон населбата Варош. Меѓу овие две карпи во средниот век била прво изградена испосничка колиба, потоа мал манастир, а во 14 век на една од карпите врз малтерна подлога е изработена фреска со претстава на Арахангел Михаил на коњ (сл. 1)“. Под карпата со фреска има мала пештера — процен, формирана од таа карпа и од камената основа врз

Илустрација, стр. 32

која лежи (сл. 2). Во таа пештера-процеп е откриен гроб со кремиран мртовец чиишто остатоци биле собрани и, заедно со гарежот, ставени во урна и закопани во земја. Овој слој земја бил подложен на површинските води што се слевала од повисоките места, така што нивото било во постојани измени. Тоа го потврдуваат и неколкуте хеленистички и средновековни керамички фрагменти, најдени надвор од урната. Кремирањето било извршено надвор од местото на погребот.

Сл. 2 Сл. 3
Сл. 2 Сл. 3

Урната била поставена в земи и оградена со неколку помали камења. Била исполнета со многу парчиња од ситни коски и гареж. Гробни дарови во неа, или во нејзина близина, немало. Според антрополошката анализа, во прашање е кремирана жена!“16 Истражена е и непосредната околина, но освен подоцните гробови, други истовремени наоди не се констагтирани.

Обликот на урната и е јајцевиден со назначено кружно и во средината малкуподигнато дно, поширок стомак и оштетен обод (ел. 3). На преминот од стомакот кон вратот, а веројатно блиску под ободот, има две спротивно поставени и малку нагоре подигнати четвртести пластични држалки, од кои едната ес оштетена: Направена е слободно со рака, од недоволно чистена земја, со замазнета надворешна површина и отворено сиво-кафеавкаста боја. Зачуваната височина изнесува 0.32 м. Инв. бр. 2.073.

Како што веќе нагласивме, овој е прв гроб со земјена урна не само во Пелагонија, туку и цела Македонија. Остатоци од кремирана жена, заедно со богатиот златен и сребрен накит ставени заедно во поголем бронзен кратер, се откриени во еден доцноархајски гроб во Петилеп кај Беранци, кога кремирањето на мртвите повторно зема замав и во Пелагонија, но не во урни и со разни гробни конструкции.17 Според тоа, гробот од Варош нема директни аналогии кај нас во Македонија. Инаку, најстарото кремирање на умрените на Балканскиот Полуостров потекнува уште од протонеолитската култура — Лепенски Вир во Ѓердап, утврдено во фазата Власац 1--А; во Тесалија, пак, се јавува малку подоцна — во Протосескло-фазата и го има и во Лариса-групата.18

Во северна Панонија — Словачка, во рамките на Лажнани-групата, од крајот на средниот неолит, почнува кремирањето на умрените, собирањето на нивните остатоци и поставувањето во урни.19 Слично еи во енеолитот — Баденската група, но надвор од територијата на Југославија на -- некрополите во северна Унгарија.20 Своите мртви ги кремира и става во урни и Костолачката група, а пак во Вучедолската група се појавуваат могили со кремирани умрени и ставени во урни21 Од почетокот на енеолитот кремирањето на умрените се појавува и во околината на Солун.22 При крајот на истава епоха во културата Cotofeni во Романија, покрај кремираните умрени со урни, се појавуваат и гробови во пештери, но со инхумација.23 И покрај фактот на прилично раширениот обичај на инцинерација во енеолитскиот период на една поголема територија, па и во релативна близина на Пелагонија, сепак гробот од Варош не може директно да се поврзе со ниедна од наведените појави. Во оваа смисла малку поблиска е ситуацијата со бронзеното време.

Ранобронзеновременските култури во Војводина — Винковачката, Моришката и Ватинската, познаваат биритуално погребување, а кремираните се ставени во урни слободно во земјата, каков што е случајот и со подоцнежните Дубовачка и Белегишка група, каде што кремирањата се вршени надвор од местата на погребувањето““.24 Во средината на бронзеното време, овде се појавуваат гробни могили со биритуално погребување“".25

Во раната бронза во западна Србија — групата Benoruk -- Бела Црква -- некрополите се од могили со биритуално погребување, каде што умрените се кремирани на самото место; остатоците не им се собирани во урни26 или пак постои мала камена конструкција, но без урна?6. За разлика од нив во западносрпската варијанта на Ватинската група, иако с погребувањето биритуално и во могили, остатоците од кремираните мртовци се собираат и се поставуваат во урни,27 а во Добрача е забележано миење на коските пред да се стават во урна?". Гробот во Винча од оваа култура бил ограден со камења““.28

Во развиеното бронзено време во Поморавјето — носителите на Параќинската група своите мртви ги погребуваат кремирании собрани во урни, во рамни некрополи, поставени покрај реки.29 Во рамките на оваа група е забележано и оградување на урните со камења, каков што е случајот со еден гроб во Пишура Чесма кај Заечар, или пак оградување и покривање на целата урна со куп камења, како што било утврдено во Двориште кај Деспотовац““.30 Прицврстување на урните со камења било откриено и во могилите на некрополите во Средно Подриње — Луг во Тегари.31

На досега споменатава територија инцинерацијата на мртвите продолжува и во наредното железно време, со рамни некрополи без оградувања на урните — Војводинска група, или пак со посебни толоидни камени конструкции — групата Доња Брњица, како и во могили — Гласиначка група.32 Меѓутоа, овие појави во однос на гробот од Варош ги сметаме за подоцни, бидејќи со него освен со кремирањето, немаат ништо друго заедничко. Кон ова треба да се додаде веќе реченото, дека во Пелагонија во почетокот на раното железно време, според досегашните истражувања, умрените се инхумираат во камени цисти, а кремирањето повторно се појавува од 5 век пр. н. е, но без употреба на урни,33

Судејќи според наведениве показатели, гробот со урна од Варош може да се смести во рамките на бронзеното време, и тоа најверојатно од средината па до неговиот крај. Велиме од средината, затоа што веќе во раниот период мртвите се инхумираат во згрчена положба, како што е тоа утврдено исто така овде во Варош.34

Како што се виде од досега реченото по местоположбата заедно со начинот на погребување, гробот од Варош нема директна аналогија. Погребувањето во пештера е познато во Словенија -- Ајдовска Јама од доцнонеолитската Ленѓелска група, но тоа се искршени коски од четири индивидуи со дете од три месеци, потоа во Чехословачка од истата култура, како и сличен случај во една пештера во Германија со коски од преку 40 скелети -- претежно деца, кои се толкуваат како канибализам.35 Нешто слично, но неи сигурно е утврдено и во Големата Пештера во Бугарија во рамките на неолитската Гумелница-група““.36 Интересен е податокот за една вештачка пештера на западниот гребен од Јерогалар (Аргос) во Грција од раниот неолит, во која се најдени карбонизирани човечки коски, со слој гареж над нив, кој би упатувал кон принесување жртви. На островот Крит од неолитот па до раното метално време, умрените се инхумираат во природно заштитени места под карпи или во прави пештери. Кон ова да го додадеме и веќе споменатиот случај од крајот на енеолитот во пештерата Ваіа ԁе Fier во Рома-

Обичајот на погребување во пештери и природни пукнатини во карпи се толкува како принесување човечки жртви37 на хтонските божества од долниот свет, чии влезови се токму споменатите места, поврзани со култот на плодноста. Гробот од Варош со овие појави има заедничко само во толкувањето на неговата местоположба — пештера38 и со принесувањето жртва сврзана со култот на плодноста,40 уште повеќе кога се знае дека кремираниот мртовец бил жена. Тоа, пак, ни го потврдува одржувањето на таквиот обичај од неолитот, па преку енеолитот, се барем до развиеното бронзено време кај нас.

Според оградувањето на урната од Варош со камења,41 СО кои всушност била само прицврстена, а не како посебно градена камена конструкција, сличности има со гробот од Винча од Ватинската група, кој бил ограден со три камења42, како и со поретките такви појави во Параќинската група, констатирани во Пишура Чесма и Двориште.

Урната од Варош, по својот облик, изработка, боја, како и оштетениот обод, претставува атипичен примерок и затоа е тешко да И се најдат соодветни аналогии. Познатиот примерок од случајниот наод од Кравари кај Битола има две држалки поставени скоро врз најширокиот дел и цилиндрично извитканиот врат.43

Пластичните држалки, подигнати нагоре на керамиката воопшто, во Пелагонија ги среќаваме во двете енеолитски и двете ранобронзеновременски фази на Карамани, како и во Црнобуки II, Ш и IV, од кои првите две се енеолитски, а последната ранобронзеновременска.44 Во групата Арменохори, исто така во раната бронза, се појавуваат поголеми полутопкалести садови со пошироки отвори и пластични четвртести држалки во горниот дел, а во Saratse ВО истиот период ваквите држалки можат да бидат и свртени нагоре.45 Слични држалки поставени блиску до ободот имаат и некои поголеми примероци во фазата Ш--А од раното бронзено време во Маliq -- Албанија, како и фазите II и Ш од Cotofeni-групата во Романија46. Такви садови-грнци познава и Костолачката група, каде што пластичните држалки се хоризонтално поставени блиску до ободот, а можат на крајот да бидат и украсени со вертикални длабнатинки“".47

Ватинската и Дубовачко-жутобрдската култура познаваат приближно конусен грнец со две пластични држалки48 под ободот и пластично пошироко ребро под нив, каков што е примерокот од гробот 48 на Карабурма во Белград со две, и гробот 16 на Иланџа со четири пластични држалки. Овие грнци припаѓаат во кујнската, односно огништата керамика, а овдека имаат секундарна намена, кога се употребени како урни.

Поголемите керамички садови-урни во Параќинската група се главно со крушковиден облик, на стомакот со јазичести држалки49 поврзани со пластично ребро, или такви урни со повисоко рамо, но без ребро и со непродупчени јазичести држалки. За керамиката од Љушта кај Косовска Митровица, во раната бронза, карактеристични се јазичестите држалки на урните или пак на преодот OF ободот во стомак на чиниите со вовлечен обод““.50

Со наведените појави урната од Варош донекаде ги има заеднички само пластичните држалки и, евентуално, местото на нивното поставување на садот, та затоа не може да се поврзе директно со ниедна од нив. Со оглед на тоа дека пластичните држалки кај нас се појавуваат веќе во доцниот енеолит, а стануваат типични за раното бронзено време, сметаме дека и урната од Варош не може да биде порана од почетокот на бронзеното време. Времето, пак, кога е таа употребена во гробот, според начинот на погребувањето, а со оглед на веќе утврдената инхумација во згрчена положба на некрополата од тоа време во Варош, Ќе треба да ја ставиме во подоцнежен период, односно веќе во развиеното бронзено време. Од друга страна, пак, постоењето на гробовите со камени цисти во почетокот на железното време ја определуваат и горната граница. Следствено, овој гроб може пошироко да се датира во периодот од средното бронзено време, па најдоцна до неговиот крај. Ваквото датирање засега го сметаме за најисправно, бидејќи за попрецизно хронолошко сместување не добивме доволно показатели. Истото се однесува и за културната припадност, како на урната, така и на самиот гроб. И за тоа елементите се недоволни. Изгледа, секако Ќе треба да се издвои во посебна и помлада фаза од онаа позната во Арменохори.

Со откривањето на гробот со урна во Варош, во кој е погребана жена чиешто кремирање е извршено надвор од местото на погребувањето, се потврди оправданата претпоставка за кремирање на умрените во бронзеното време и во Пелагонија. Иако овој гроб, по видот и начинот на погребувањето, засега е прв и единствен, тој е сепак значаен прилог за проучувањето на бронзеното време во Пелагонија, чиишто груби рамки веќе се назираат. Се разбира дека треба да се очекуваат нови наоди од овој вид, кои ке фрлат поголема светлина, со што Ќе може и поодредено да се зборува и за овој гроб.

Белешки

  1. Китаноски B., Праисториски садови од Чепигово, крај Прилеп, Стремеж 3, Прилеп 1960, 55. Истиот, Прилеп и Прилепско во праисторијата, Прилеп и Прилепско низ историјата I, Прилеп 1971, 23, 26; Истиот, Bakarno Gummo3 4 Cepigovo pres de Prilep site prehistorique 4 plusieurs couches, Epoque prehistorique et protohistorique en Yougoslavie, Beograd, 1971, 139; Истиот, Краток преглед на праисторијата на прилепскиот крај, Materijali IX, Beograd, 1972, 9. ↩
  2. GaraSanin M.. Preistoriski nalazi iz Crnobuki kod Bitolja, ArheoloSki Vestnik IV/1, Ljubljana, 1953, 75; Симоска Д., Китаноски Б. Тодоровиќ J., Населбата Црнобуки и проблемот на истоимената култура во светлината на новите археолошки истражувања, Macedoniae Acta Archaeologica 2, Прилеп, 1976, 43. ↩
  3. Симоска Д. Китаноски Б. Тодоровиќ Ј, Праисториска населба Тумба во село Карамани кај Битола, Macedoniae Асіа Archaeologica 3, Прилеп, 1977, 9. ↩
  4. Симоска Д., Санев В., Праисторија во централна Пелагонија, Битола, 1976, 48—50. ↩
  5. Heurtley W. A., Prehistoric Macedonia, Cambridge 1939, 57; Гарашанин М. Еден осврт на праисторијата на Македонија, Гласник на Институтот за национална историја XII, Скопје, 1968, 161, Истиот, Некои проблеми на македонската праисторија, Macedoniae Acta Archaeologica 1, Прилеп, 1975, 13. ↩
  6. Симоска Д. Санев B,, Праист. во, центр. Пелагонија, 51--53. ↩
  7. Garasanin M., Grupa Anzabegovo — VrSnik, Praistorija jugoslavenskih zemalja II, Sarajevo, 1979, 87. ↩
  8. Китаноски Б. Ранобронзенодопски гробови од Варош кај Прилеп, Маcedoniae Acta Archaeologica 4, Прилеп, 1978, 33. ↩
  9. Ibid., 43 и н. ↩
  10. Китаноски Б., Неколико података о некрополама и гробовиме гвоздdesignог доба северне Пелагоније, Сахрањивање код Илира, Београд, 1979, 227. ↩
  11. Mikulčić I., Pelagonija u svetlosti arheoloških nalaza od Egejske seobe do Avgusta, Skoplje — Beograd, 1966, 8. ↩
  12. Ibid. loc. ¢., i posebno napomena 14. ↩
  13. Ibid., loc. c., T. II — sl. 1/c. ↩
  14. Гробот ro откри Б. Бабиќ и Коста Кепески во 1966 година, а за податоците им заблагодарувам и по овој пат. Илустрациите ги изработи Б. Јелиќ. ↩
  15. Бабиќ Б., Проблемот на раното населување на Словените во Македонија во светлината на археолошките ископувања во Прилеп, Докторска дисертација, ракопис. ↩
  16. Анализата ја извршил Dr Brunon Misckiewiez, антрополог од Wroclaw, нр Полска. ↩
  17. Микулчиќ I., Архајске некрополе јужне Пелагоније, Старинар XV—XVI, Београд, 1966, 219; Китаноски Б., Некрополата Калдрма кај Прилеп, Macedoniae Acta Archaeologica 1, Прилеп, 1975, 89 и н. ↩
  18. Srejović D., Protoneolit — kultura Lepenskog Vira, Praistorija jugoslavenskih zemalja II, Sarajevo, 1979, 51. ↩
  19. Šiška S., Gräberfelder der Lažnany — Gruppe in der Slowakei, Slovenska Archaeologia XXI/1, Bratislava, 1972, 145. ↩
  20. Brukner B., Jovanović B., Tasić N., Praistorija Vojvodine, Novi Sad, 1974, 344. ↩
  21. Kosorić M., Praistorijska nekropola u selu Dvorovima kod Bijeljine, Članci i građa za kulturnu istoriju istočne Bosne, Tuzla, 1965, 86; Tasić N., Kostolačka kultura, Praistorija jugoslavenskih zemalja III, Sarajevo 1979, 250; Истиот, Velika humka kod Batajnice, Arheološki pregled 1. Beograd, 1959, 30. ↩
  22. Tasić N., Praist. jug. zemalja III, 253. ↩
  23. Roman P., Cultura Cotofeni, Bucuresti 1976, 31. ↩
  24. Brukner B., Jovanović B., Tasić N., Praist. Vojvodine, 192—243. ↩
  25. Ibid.,235. ↩
  26. Garašanin M., Praistorija na tlu Srbije, Beograd, 1973, 254—259. ↩
  27. Ibid., 365. ↩
  28. Ibid., 322. ↩
  29. Ibid., 299. ↩
  30. Ibid., loc. c. ↩
  31. Косорић М., Начин сахрањивања на некрополама средњег и доњег Подриња, Сахрањивање код Илира, Београд, 1979, 182. ↩
  32. Гарашанин М., Праист. Србије, 411, 440, 471. Кремирањето на умрените се одржувало и подоцна, а го срекаваме и во раниот среден век кај прабугарите, кога остатоците се собираат и стаават во урни: Димитров Д., Рано български некропол №3 при Девня, Известия на народния музей Варна VIII, 1972, 45 и н. ↩
  33. Китаноски Б., Сахрањивање код Илира, 235. ↩
  34. Китаноски Б., Мас. Acta Archaeologica 4,33. ↩
  35. GaraSanin M., Sahranjivanje u balkansko — anadolskom kompleksu mladeg neolita, Glasnik zemaljskog muzeja XI, Sarajevo, 1956, 211, 225. ↩
  36. Ibid., 216. ↩
  37. Ibid., 218. ↩
  38. Ibid., 219 ↩
  39. Roman P., Cultura Cotofeni, 31. ↩
  40. GaraSanin M., Glasnik zemaljskog muzeja XI, 230, ↩
  41. Гарашанин М., Праисторија Србије, 322. ↩
  42. Ibid., 299. ↩
  43. Mikulčić I., Pelagonija, T. II, Sl. 1—C. ↩
  44. Симоска Д., Китаноски Б., Тодоровиќ J., Мас. Acta Archaeologica 3,15 и н., сл. 4/10, 11; сл. 5/12, 16; сл. 8/23 и соодветните облици на сл. 3, 6, 7 и 8; Истите, Maced. Acta Archaeologica 2,56, 59 (типови XIV XXI); Китаноски Б., Неколку податоци за металното доба на Македонија, Materijali XIV, Beograd, 1978, 28, 32. ↩
  45. Heurtley W. A., ор. c., 57, Cat. 365, 366 (Арменохори), 260, 261 (Сараце). ↩
  46. Prendi F., La civilisation prehistorique de Maliq, Studia Albanica 1,Tirana, 1966, 262, T. XII/26; Roman P., Cultura Cotofeni, Pl. 76/6, Pl. 106/15. ↩
  47. Benac A., Pivnica kod Odžaka i neki problemi kostolačke grupe, Glasnik zemaljskog muzeja XVII, Sarajevo, 1962, 28, T. II/13; Tasić N., Praist. jugosl. zemalja III, 253, T. XXVI/9, 10. ↩
  48. Todorovik J., Praistorijska Karaburma II, Beograd, 1977, 11, T. XIX/2; Маријански М., Гробље урни код Иланце, Рад Војвођанских музеја 6, Нови Сад, 1957, 11, Т. VI/4. ↩
  49. Гарашанин М., Праисторија Србије, 303. ↩
  50. Ibid., 312. ↩

Summary

A Supplement to the Bronze Age in Pelagonia

(SUMMARY)

The data we have for Bronze Age in tha largest valley4 of Macedonia which is considered to be archaeologically investigated are still minimal. Its beginnings are stratigraphically fixed in Bakarno Gumno, Crnobuki and Karamani while some data for the middle Bronze Age have been obtained from the findings in Kanino and Kravari in the vicinity of Bitola.

Our knowledge of the religious life, the burial of the dead and the funeral rituals in general in the prehistoric periods in Pelagonia except for the Iron Age is very poor.

In the oldest neolithic cultural groups, PeSterica and Velu&ko-Porodinska groups, no graves have been discovered so far. In Anzabegovo—VrSnik culture of east Macedonia the dead were inhumed in cramped position within the settlement.

We have no data about this for the eneolithic period. At the beginning of the Bronze Age in Pelagonia the dead were inhumed in cramped position in square stone cists in plane necropoles in the vicinity of Prilep.

According to the surface finds we thought that there were necropoles with cremated dead persons (Kravari and MediZitija) of the type ”Flat fields with urns“.

Below the monastery St. Archangel Michael in VaroS near Prilep in a small cave — crevice a grave with an urn filled with the remains of a cremated woman together with the soot was discovered. The urn was enclosed with several small stones. This grave as for its type and the way of burial is the first of this kind found not only in Pelagonia but also in Macedonia.

The earliest cremation with us appears in protoneolithic culture of Lepenski Vir in Dzerdap, and it was also case in Thesaly in the Protosesklo phase.

The first assembling of the cremated remains in urns on the north was found towards the end of the middle Neolithic Age in the Laznani group in Slovakia. It continued in the Eneolithic Age, and Vuéedol group had graves with cremated dead.

The grave in Varo’ with the enclosement of the urn with stones which in fact kept it in place is similar to the grave in Vinta from Vatin group as well as to those rare graves of Para¢in group in east Serbia.

The inhumation in caves and natural crevices was found on Crete belonging to the period from the Neolithic Age to the Metal Age as well as to the early Neolithic Age of Greece. With us group burial in caves was common in the late Neolithic Age in Ajdovo Cave (Slovenia) similar to those in Czechoslovakia and Germany which are interpreted as cannibalism. Similar type of grave was found in the late Eneolithic Cotofeni culture in Rumania. The custom of inhumation in caves as it was the case in the above mentioned cultures is explained as making a sacrifice to htonic gods whose entrance into the underworld were just the caves connected with the cult of fetility. Considering these things the grave in VaroS has in common only the place and the interpretation, even more when we know7 that the cremated person was a woman. The urn from Varos is atypical, but with all the characteristics of the ceramics of the Bronze Age with us. According to the plastic quadrilateral handles which appeared on this territory in the late Eneolithic period, it has the greatest similarity to some pots and urns of Armenohori, Saratse, Vatin and Paratin groups of developed bronze.

Since in the early Bronze Age in Pelagonia the dead were inhumed in cramped position in necropoles outside the settlements, while at the beginning of the Iron Age there were more solidly7 built stone cists with skeletal burial, the grave in VaroS can be more widely7 dated back just to that period i.e. from the middle to the end of the Bronze Age in Pelagonia. We have not enough data to determine it more precisely. We cannot also say7 with cerainty to wich culture it belongs. It seems that grave should be considered a separate and yourger phase than the known one of Armenohori group.

(Translated by7 Radmila Radevska)