Macedoniae acta archaeologica 7-8 (1987) · стр. 221–236
Две доцновизантиски депоа од охридско-преспанскиот регион
Содржина
- Мануел 1 Комненус
- MANSHA Деспот HC
- MANȢHΛ ΔECΠO
- Андроник I Комненус
- 1. Ав.: Андроник стои на десната страна. На левата е Исус Хри-
- Исак II Ангелус
- AAEZIO KONGAT
- *+KERO HOE
- Теодор I Комненус Ласкарис
- GCOAW POC
- Опис на монетитет од депото во с. Велестово
- Јован II Комненус
- Мануел I Комненус
- Исак И Ангелус
- Теодор 1 Комненус-Ласкарис
- DANICA RAZMOSKA -- BACEVA — Ohrid
Во текот на 1953 година, од страна на Народниот музеј Охрид, откупени се две депоа на доцновизантиски бакарни монети, едната од с. Велестово, другата од с. Коњско, Преспанско. Поконкретни податоци во врска со лицата од кои се откупени овие депоа не поседураме. Депото од с. Коњско брои 660 монети, а она од с. Велестово -- 634 монети.
Составот на депоата од с. Коњско е следниов:
Јован II Комнен (1118-1143) — 14 монети.
Маноил I Комнен (1143-1180) — 263 монети.
Андроник I Комнен (1183--1185) -- 1 монета.
Исак II Ангел (1185-1195) — 120 монети.
Алексиј Ш Ангел — Комнен (1195—1203) — 198 монети.
Теодор I Комнен-Ласкарис (1208—1222) — 9 монети.
Нечитливи и оштетени — 58 монети.
Состав на депото од с. Велестово:
Јован Ил Комнен (1118-1143) — 15 монети.
Маноил I Комнен (1143--1180) -- 426 монети.
Исак II Ангел (1185-1195) — 115 монети.
Алексиј III] Ангел-Комнен (1195—1203) -- 52 монети.
Теодор I Комнен-Ласкарис (1208--1222) — 2 монети.
Нечитливи монети -- 23.
Опис на монетите од депото од с. Конско
Јован II Комненус
1. Ав. Претстава на биста на царот Јован II со брада, облечен во дивитисион, на главата има царска круна. Во десната рака држи крст, а во левата глобус со крст. Наоколу тече натписот:
+/W AECNT TW ПОРФИРГАТ Рѕ. Исус Христос седи на престол без потпирка. Во рацете држи евангелие. Облечен е во туника и мантија. Околу главата има нимбус, лево и десно се неговите иницијали: ИС-ХС.
(Aus. бр. 1945 — по David Sear.)
Т-1,590 до 2,520 гр; Д-12,6 до 3 cm; Таб. 1, сл. 1- 4.
Во нашето депо имаме 10 примероци.
2. Ав.: Претстава на биста на царот со брада. Облечен е во дивитисион и на главата има царска круна. Бо десната рака, која е свиткана во лакотот надоту, држи крст, додека во левата држи глобус со крст. Натписот ¢ избришан.
Рв.: Попрсје на Христос. Од левата и од десната страна се неговите иницијали: ИС--ХС.
Оваа монета најверојатно е кована според примерот на монетите на Јован П Комненус.
Т-2,80 гр; Д-2,9 см; Таб. 10 сл. 9 (В).
Мануел 1 Комненус
1. Ав.: Мануел I стои. Облечен е во дивитисион. Во десната рака, која е свиткана надолу, држи лабарум, а во левата глобус со крст. Од десната страна се наоѓа Богородица, која го крунисува царот. Озгора се наоѓа буквата „М“. Околу тече натписот:
Рв.: Христос седи на престол без потпирка. Облечен е во туника и мантија. На градите со левата рака ја држи библијата, а со десната благословува. Околу главата има нимбус. Лево и десно се неговите иницијали: ИС-ХС,
(Таб. 70, сл. бр. 4, Тим — 11 по Warwick Wroth).
T-1,620 до 3,700 гр; Д-2 до 3 см; Таб. 7, сл. 7 u 8.
Од овој тип имаме 134 монети,
2. Ав.: Мануел стои. Во десната рака држи лабарум, а во левата глобус со патријархален крст. Облечен е во хламида, а на гласата има царска круна. Околу тече натписот:
MANSHA Деспот HC
Рѕ.: Богородица седи на престол без потпирка. На градите држи медалјонот со Христог. Околу главата има нимбус. Лево и десно се нејзините иницијали: М-Р — OV. (Таб. 70, сл. бр. 6 Тип-13 — по Warwick Wroth.)
T-2,790 до 3,890 гр; Д-2,8 до 3,2 см; Таб. 2, сл. 9—12.
Од овој тип монети имаме 9 примероци.
3. Ав.: Претстава на Мануел како стои. Во десната рака држи лабарум, а во левата меч во котици. Облечен е во дивитисион. Околу тече натписот;
Рв.: Богородица седи на престол без потпирка. Со двете раце на градите држи медалјон на Христос. Околу главата има нимбус. Лево и десно се нејзините иницијали: М-Р — OV.
(Таб. 70, сл. 7 Тип-43. — по Warwick Wrotk.)
T-2,750 до 4,690 гр.; Д-2,8 до 3 см; Таб. 2, сл. 13-14.
Имаме 115 примероци од овој тип.
4. Ав.: Претставен е Мануел како стои. Облечен е во хламида. На главата има ниска византиска круна. Во десната рака држи лабарум, а во левата глобус со крст. Натписот од левата страна е избришан, а од деснат се чита:
MANȢHΛ ΔECΠO
Рв.: Биста на Христос. Лево и десно се иницијалите: ИС-ХС. (Габ. 28, сл. бр. 5--8 — по М. Hendy).
T-1,340 до 2,900 гр; Д-2,3 до 2,9 rm; Таб. 3, сл. 15--16.
Имаме 8 примероци од овој тип.
Андроник I Комненус
1. Ав.: Андроник стои на десната страна. На левата е Исус Хри-
стос, кој го крунисува царот. (Царот е облечен во дивитисион. Вс десната рака држи лабарум, а во левата глобус со крст. Натписот е избришан.
Рв.: Богородица стои. На градите држи медалјон со Христос. ‘lego и десно се нејзините иницијали: М:Р — OV.
(Таб. бр. 71, сл. 6 Тип-3 — по Warwick Wroth.)
T-4,250 гр; Д-2,9 cm; Таб. 3, сл. 17—18.
Во нашето депо имаме само 1 примерок.
Исак II Ангелус
1. Ав.: Царот е претставен како стои. Има брада. Облечен е во дивитисион. Во десната рака држи крст, а во лерата меч во корици. Над него манус Деи го крунисува. Од левата и десната страна вертикално стои натписот: Рѕ.: Претставесна е Богородица, седната на предстол со висока потпирка. На рацете го држи Христос Емануел. Околу главата има кимбус. Лево и десно се неговите иницијали: М-Р -- 0.
(Таб. бр. 72, сл. 5--8 Тип-4 — по, Warwick Wrotk.)
T-2,750 до 4,70 гр; Д-2 до 3 см; Таб. 3—4, сл. 19-22.
Од овој тип монети имаме 127 примероци.
Алексиус III Ангелус — Комненус
1. Ав.: На десна страна е претставен Алексиус III, а на лева св. Константин. Двајцата стојат. Алексиус III е облечен во дивитисион, на глават има круна. Во десната рака држи лабарум. Св. Константин е исто така облечен во дивитисион и во левата рака држи лабарум. На глават носи круна, а околу неа нимбус. Помеѓу себе држат глобус со крст. Околу тече натписот:
AAEZIO KONGAT
Ре. Биста на младиот Христос. Облечен ¢ ВО туника и мантија, а околу главата има нимбус. Лево и десно се неговите иницијали: ИС-ХС. околу тече натписот:
*+KERO HOE
(Саб. бр. 73. сл. 7 Tun-4. — no W. Wrotk.)
T-2,130 до 3,500 гр; 4-2,5 до 3 см; Таб. 4, сл. 23—24.
Од овој ТНІ имаме 192 примероца.
Теодор I Комненус Ласкарис
1. Ав.: Од десната страна стои царот, а од левата св. Теодор. Помеѓу себе држат двоен крст. Царот е облечен во дивитисион и на главата носи круна. Во десната рака држи лабарум. Св. Теодор ro левата рака држи стрела. Околу тече натписот:
GCOAW POC
Рв.: Богородица седи на престол. На градите држи медалјон со Христос. Лево и десно се нејзините иницијали: М-Р. --
(Инв. бр. 2021--по David R. Sear, M. Hendy, T = 30, сл. 7 (B). T-1,230 до 4,280 гр; Д-2,5 до 3,2 см; Таб. 4, сл. 25—26.
Од овој тип монети имаме 11 примероци.
Опис на монетитет од депото во с. Велестово
Јован II Комненус
1. Ав.: Претстава на биста на Јован II.
Рв.: Исус Христос седи на престол без потпирка.
(Инв. бр. 1945 — според David R. Sear).
T-1,330 до 2,590 гр; Д-2,3 до 2,8 см; Таб. 5, сл. 27—28.
Имаме 16 примероци од овој тип.
Мануел I Комненус
1. Ав.: Богородица го крунисува царот Мануел 1.
Рв.: Претстава на Христос, кој седи на престол без потпирка. (Таб. бр. 70, сл. 4 Тип-11 — по Warwick Wroth.)
T-2,580 до 2,800 гр; Д-2,5 до 2,9 см; Таб. 5, сл. 29—30.
Од овој тип монети имаме 26 примероци.
2. Ав.: Претстава на Мануел. Во десната рака држи лабарум, а во левата — меч во корици. :
Рв.: Богородица седи на престол со висока потпирка.
(Таб. бр. 70, сл. 7 Тип-43 — по Warwick Wroth.)
Т-1,670 до 3 гр; Д-2,3 до 2,6 см; Таб. 5, сл. 31—32, 22-34.
Имаме 391 монета од овој тип.
3. Ав.: Претстава на Мануел, кој стои. Во десната рака држи лабарум, а во левата глобус со патријархален крст.
Рв.: Попреје на Христос.
(Габ. бр. 28, сл. 5--8 Тип-13 — по Michael Hendy.)
T-1,90 до 2,700 гр; Д-2,4 до 2,6 см; Таб. 6, сл. бр. 35—36.
Имаме 11 примероци од овој тип.
Исак И Ангелус
1. Ав.: Исак Ил стои. Во десната рака држи крст, а во левата меч ко корици. Манус Деи ro крунисува.
Рв.: Богородица седи на престол со висока потпирка.
(Таб. бр. 72, сл. 5--6 Тип-4, — по Warwick Wroth.)
T-2,300 до 2,500 гр; Д-2,5 до 2,8 см; Таб. 6, сл. 37—38.
Имаме 115 примероци од овој тип.
Алексиус III Ангелус — Комненус
1. Ав.: Претстава на Алексиус III и св. Константин.
Рв.: Попрсје на младиот Христос.
(Таб- бр. 73, сл. 7—8 Тип-4. — по Warwick Wroth.)
T-2,300 до 2,500 гр; Д-2,4 до 2,8 cm; Таб. 7, сл. 39—40.
Имаме од овој Тип 52 монети.
Теодор 1 Комненус-Ласкарис
1. Ав.: Претстава на царот и на св. Теодор како стојат. Помеѓу себе држат патријархален крст.
Рв.: Богородица седи на престол со висока потпирка.
(Uns. бр. 2021 -- според David B. Seari M. Hendy, T = 30 сл.7 (B.. T-1,800 до 2,100 гр; Д-2,4 до 2,5 см; Таб. 7, сл. 41-—42.
Имаме два примерока од овој тип монети.
Како што се гледа од изнесново, составот на двете депоа по владетели е скоро идентичен. Исклучок прави монетата на Андроник I Комнен, која се среќава во депото од с. Коњско. Исто така, монетите од периодот на Мануел I Комнен се типолошки различни во двесте депоа.
Монетите од депоата припаѓаат кон периодот на XII и почетокот на XIII век. Во ова време за охридскиот крај и цела Македонија е карактеристична политичка нестабилност. По смртта на Срез, господарот на Просек и на еден дел од Македонија, неколку балкански држави се промениле како господари на Македонија.1 Така, во периодот од 1230 до 1262 година, Македонија била во составот на Епирското деспотство. Меѓутоа, набргу по битката кај Клокотница, бугарските војски ги освоиле Тракија, Македонија и дел од Албанија. Ова владеење било доста краткотрајно: по 1261 година, обновената Византија речиси 20 години управувала над Македонија.
Со тоа завршил еден доста бурен период од историјата на македонскиот народ, исполнет со чести политички промени, каде што најмногу страдало населението, кое во голем дел било уништено. Во едни вакви бурни и несигурни времиња, кога луѓето живееле во постојан страв од непријателски, напади, би требало да ја бараме причината за засолнувањето на двете доцновизантиски депоа.
Имајќи предвид дека најстарите монети припаѓаат кон периодот на Јован II Комнен, а најновите кон периодот на Теодор Ласкарис, јасно ни зборува дека овие депоа се засолнати во земјата за време на владеењето на Теодор Ласкарис или по неговата смрт, секако во првата половина на XIII век.
Најбројно и типолошки најразновидно се застапени монетите од периодот на Мануел I Комнен (689 монети во двете депоа). Најмалку се застапени монетите на Андроник I Комнен (1 монета). Материјалот од кој се прават монетите е доста лош, а претставите и натписите на монетите се доса грубо изработени. Нешто подобро натписите се зачувани на монетите од периодот на Исак II Ангел, а кај другите монети натписите се доста нечитливи или сосем избришани. Доста примероци се засекувани околу самиот раб, со што е нарушен нивниот чанковиден облик, а наедно е намален и нивниот дијаметар, што можеби ни укажува дека се тие производ на некоја провинциска ковница. Самите монети се правени со повеќе калапи, што е и карактеристично за времето кога се ковани и за нивната намена. Тежината им е доста варијабилна, дури и кај примероци од ист тип, па и иста варијанта. Кај некои монети се присутни траги од прековување и посребрување. Според материјалот од кој се изработени овие монети, David Sear. ги нарекува billon aspron trachy и имаат вредност 1/48 од hiperpirinion,2 од чијашто вредност за време на Мануел 1 паѓа на 1/184 hiperpirion.
По извршената хемиска анализа кај неколку примероци монети од депоата, во валарницата на бакар „Слободан Пенезиќ — Крцун“ во Севојно — Титово Ужице. Добиени се следните резултати: бакар 94,9°/o, олово 1,9°/o, калај 1,39/0, арсен, антимон, манган, железо и ниken 1,0°/o многу мало количество цинк и сребро други нечистотии 19/0.
Доссгашното искуство ни зборува дека поголем број депоа со монети се пронаоѓаат покрај поважни патишта, воени логори, рударски населби или градови. Меѓутоа, за местата каде што се пронајдени нашите депоа — с. Велестово и с. Коњско — засега располагаме со податоци било од пишани историски извори или пак од археолошки истражувања, што би го потврдило постоењето на некоја позначајна комуникација или пак населба во нивната близина. На ова, засега отворено прашање можеби Ќе ни дадат одговор натамошните археолошки истражувања во овој регион.
Интересно е да се напомене дека депоа на доцновизантиски бакарни монети досега се евидентирани на повеќе места во Србија, Македонија и Бугарија. Во Србија се евидентирани вдолж нејзините северни делови, покрај Дунав, и во долината на реката Морава. Обично, овие депоа ги содржат монетите од периодот на династијата Комнени (Алексиј, Маноило, Исаки Андроник); потоа Алексиј III Ангел и Теодор Ласкар. Едно од позначајните депоа на монети е пронајдено во с. Осаница кај Бор (2,182 монети), потоа депото од Грабовец крај Морава (104 монети). Во с. Табановец кај Петровец на Млава е најдено депо од 580 монети,3 додека на патот спрема Рашка во долината на Велика Морава е најдено депо на монети OF 2,5 кТ (од периодот на Маноило I Комнен). "Триесетина километри јужно од Прокупле, на патот спрема Ниш, во с. Злата, најден е дел од депо (73 монети). Освен споменативе депоа што ја покажуваат циркулацијата на византиските монети во периодот на преодот од XII во XIII век во правец север--југ, познати се и овие депоа: близу до реката Западна Морава депото од с. Заблача кај Чачак, како и друго од с. Причинович во Мачва до реката Сава. Треба да се каже и за депото најдено преку Дунав во Ковин (Банат) 230 монети. Во Македонија се познати следниве позначајни депоа: едно е пронајдено во Скопје (стариот дел на градот, покрај Вардар); друго во Гостивар (2.429 монети); трето во Сопотско кај Ресен (2.580 монети), и четврто од с. Цапари — Битолско (10.090 монети).
По 1040 година, по наредба на византискиот управител натуралниот данок бил заменет со паричен. Тоа е причина што во Бугарија се најдени големи количества византиски монети од XI и XII век.5 Позначајни локалитети каде што се најдени: c. Л"сково (Асеновоградско) — во 1949 година се најдени 3 кг бакарни монети од овој период; голем број (10 кг) бакарни монети на византиски императори од XII век се пронајдени во с. Баткун (Пазарджичко); во с. Левски (Карловско) се ископани бакарни монети (2,5 кг) на Јован II Комнен и на Алексије П Комнен; во околината на Стара Загора се најдени 18 златни монети на Алексије I Комнен и на Јован II Комнен; во C. Герско Косово (Севлиевско) се пронајдени огромно количество (50 кг) бакарни монети на разни византиски императори од XII век.
Присуството на сите овие депоа од доцновизантиски период во Србија, Македонија и Бугарија ни зборува за циркулацијата на едно огромно количество монети во тој период. A тоа е време кога парите ја имаат својата целосна функција.
DANICA RAZMOSKA -- BACEVA — Ohrid
Белешки
- Историја на македонскиот народ, 1, Скопје 1969, 183--186. Историја народа Југославије, Београд, 1953, 333—335. Г. Острогорски, Историја Византије, Београд, 396—400. исто, Пронија, Београд, 1951, 36--50. ↩
- Sear, D., Byzantine Coins and their values, London, 1974, 23—30. Bakota S., Karakteristike vizantijskog novea, Bilten Hrvatskog numizmatiékog druStva, 17, Zagreb, 1970, 3—13. ↩
- Васић, М., Кондић В., Гај Поповић Д., Ковање и ковнице античког и средњовековног новца, Београд, 1975, 32—33. ↩
- Керамитчиев А. Поважни откритија на нумизматиката во Македонија го последните две и пол децении, Историја 2, Скопје 1968, 204-205. ↩
- Лишев С., за проникването и ролята на парите във феодална България, София, 1958, 118, 150. ↩
- Manoil I Komnen (1143--1180) — 263 coins ↩
- Andronik I Komnen (1183—1185)) — 1 coin ↩
- Isac II Angel (1185—1195) — 120 coins ↩
Summary
Two Late Byzantine Hoards in the Regions of Ohrid and Prespa
Aleksij ШЕ Angel-Komnen (1195—1203)—198 coins
Theodore I Komnen-Lascaris (1208—1222)—9 coins
Illegible and damaged — 58 coins
The hoard from Velestovo contains the following coins:
Jovan II Komnen (1118—1143) — 15 coins
Manoil I Komnen (1143—1180) — 426 coins
Isac II Angel (1185—1195) — 115 coins j
Aleksij III Angel-Komnen (1195—1203)—52 coins
Theodore I Komnen-Lascaris (1208—1222)—2 coins
Illegible — 23 .coins,
The coins belong to the period of 12th and the beginning of 13th centuries. The contents of both hoards considering the rulers are almost identical, except the coin of Andronik I Komnen found in the hoard in Konjsko while the coins of Manoil I Komnen in both hoards are typologically different.
The oldest coins belonged to the period of Jovan II Komnen, and the latest coins to the period of Theodore I Komnen-Lascaris which evidently4 points to the fact that these hoards were hidden in the ground during the reign of Theodore I Komnen-Lascaris or after his death, in the first half of 13th century.
The coins trom the period of Manoil I Komnen (689 coins in both hoards) are the most numerous and typologically the most various.
Only7 one coin of Andronik I Komnen has been found,
The quality of the material from which the coins were minted is fairly bad.
The chemical analysis of the coins from these two hoards carried out in the copper mill ,Slobodan Penezi¢é — Krcun“ in Sevojno, Titovo UZice, gave the following results:
copper — 94,9%/o
tin — 1,3%o
arsenic, antimony, manganese, iron and nickel — 1% as well as a very small amount of3 zinc and silver,
other impurities — 19/0.
Hoards of late Byzantine copper coins have been found on a greater number of places in Serbia, Macedonia and Bulgaria.
In Serbia the following sites are known:
Osanica near Bor (2128 coins),
Grabovec by the Morava (104 coins),
the village of Tabanovce near Petrovac bv14 the Mlava (580 coins),
aska,
the village of Zlata near Prokuplje (73 coins),
Kovin in Banat (2307 coins).
In Macedonia the following hoards of13 copper coins from the same period are known:
Skopje,
Gostivar (2429 coins),
Sopotsko near Resen (2580 coins),
the village of Capari near Bitola (10 000 coins).
In Bulgaria more significant localities wher Byzantine coins from 11th and 12th centuries were found are the following:
the village of Leskovo (Arsenovgrad),
the village of Batkun (Pazardzik),
the village of Levski (Karlovo),
Stara Zagora,
the village of Gorsko Kosovo (Sevlievo).
The presence of all these hoards from the late Byzantine period in Serbia, Macedonia and Bulgaria shows that there was a circulation of an enormous amount of coins in that period, and it was a period when money had their entire function,
(Translated by Radmila Radevska)
New. Сл. 21. Ав. Сл. 22. Рев.
Gx Сл. 35. Ав. Си. 36. Рев.
Сл: 37. Ав. Сл. 38. Рев.