Macedoniae acta archaeologica 6 (1980) · стр. 55–62

Илирски драхми во збирката на Археолошкиот музеј

Монетните наоди од Аполонија и Дирахиум не се многу чести на територијата на нашата Република, особено не во нејзиниот средиштен и источен дел. Наоѓањето, пак, на поголем број монети од овие градови во западниот дел на Републиката се објаснува со тоа што поголемиот дел од овие краишта влегувале во илирска територија или непосредно се граничеле со неа. Затоа и наоѓањето на повеќе од дваесет монети само во охридскиот Народен музеј1, достатно зборува за тоа. Овие монети, било да дошле преку откуп, или пак биле најдени на теренот, зборуваат за непосредните контакти меѓу илирските градови и заднината на илирската територија.

Што се однесува до монетите од Аполонија и Дирахиум во збирката на Археолошкиот музеј во Скопје, тие ги претставуваат најраспространетиот вид монети од овие градови (сребрените драхми ковани по 229 г. од ст. е., со крава што дои теле на аверсот и двоен квадрат со флорален или звездест орнамент на реверсот). Тие се вкупно девет и сите дошле во музејот преку откуп, а ниедна од теренски истражувања.2

Аполонија и Дирахиум имале долга традиција на ковање монети и пред доаѓањето на Римјаните во овие краишта. Откако станале колонии на Коркира со коринтско население во 6273, односно 5884 г. од ст. е., тие цел век од своето постоење користеле сребрени монети од Егина, Атина и Коринт.5 Околу 450 г. Дирахиум-Епидамнос почнува ла кове монети со монограм Е,6 односно околу 420 г. во Епидамнос се јавуваат првите ковници за изработка на тридрахми и статери?.7 Од 450-350 г. Аполонија кове монети со текст АП и АПОΛΛΩΝΟΣ,8 а во времето од 350–300 г. со текст АІІОА’. Во овој период па се до 229 г. Дирахиум кове монети со текст АУР, или пак со други делови од името на градот (A, ДУР, дура, ΔΥΡΡΑΧΙΝΩΝ).10 Таквата состојба останува сѐ до првите судири на Римјаните со илирското кралство на Теута, кога Рим уште во почетокот на воените судири ги става под своја заштита овие два најразвисни града на илирското крајбрежје. Од овој период (229 г.), кога Аполонија и Дирахиум попаѓаат под римски протекторат коваат сребрени драхми со тежина од 3.40 гр - тежина еднаква на римскиот викторијатус"".11 Освен гореспоменатите претстави, тие на аверсот го носат и името на магистратот, најверојатно управник на ковницата, во номинатив, а на ревер-

Илустрација, стр. 56

сот покрај името на градот и името на магистратот - годишен епоним во генитив!?.12

Според мислењето на повеќето постари автори (Мејер!“, Минстерберг14 и Хед),15 овие сребрени драхми биле ковани во периодот од 229 г. од ст е. до 100 г. од ст. е. Меѓутоа, според најновите истражувања на албанските археолози,16 годините на престанувањето со работа на овие ковници треба да се бараат некаде по средината на I в. од ст. е., по периодот на борбите меѓу Кајсар и Помпеј и нивното подолготрајно задржување во Аполонија и Дирахиум-Епидамнос. Цицерон во 56 г. од ст. е. пишува дека Дирахиум е civitas libera17 ", а таквиот статус носи со себе и слободно ковање на монети, што значи дека во 56 г. дирахиумската ковница се уште работи. За подолготрајното ковање на сребрените драхми од 100 г, укажува и наоѓањето на две депоа од околината на Тирана во 1963 и 1964 г., со илирски драхми и републикански денари. Денарите се понови И ИМ припаѓаат на консулите L. Cornelius Lentulus и С. Claudius Marcelus од 49 г. од ст.е., додека драхмите се нешто постари од нив"““.18 Така се доаѓа до потврдената претпоставка дека илирските драхми во Аполонија и Дирахиум не се ковани само до 100 г. од ст.е.,19 туку најмалку цели педесет години подоцна. Ковницата во Дирахиум има своја полна функција се до 43 г. од ст.е.9, а Аполонија го кова овој тип монети се до времето на Август““.20 Всушност, ковањето на илирските драхми се одвива од 325 г. од сте.21 до 37 г. од ст.е.”!, кога функцијата на најпопуларното

Илустрација, стр. 57

платежно средство ја преземаат денарите, кои и порано се чести во овој регион и всушност се надополнуваат со драхмите.

Примероците од збирката на Археолошкиот музеј на Македонија припаѓаат на групата илирски драхми ковани од 229 до 37 г. од сте, и повеќето од нив, поточно седум, И припаѓаат на ковницата во Дирахиум. Една монета е од аполониската ковница, а последната претставува антички фалсификат на дирахиумска драхма. Седумте примероци од Дирахиум не Ф"ниту особено интересни ниту ретки, бидејќи на нив се застапени најчестите имиња на магистратите од овој град. Така, на пример, четири од нашите монети го носат на аверсот името на магистратот Μενυσκος во номинатив, кој е 16 пати застапен во номинативна и еднаш во генитивна форма во каталогот на Н. Сека??.22 На реверсот трипати се јавува името на епонимот Atovvoiov и еднаш AvKioKov. На две од нашите монети се среќава името на магистратот - ZEVOV, кој во каталогот на Сека е застапен единаесетпати врз аверсите на монетите во номинативна форма?23 На реверсот и во двата случаја е името на епонимот Aaunvoc. Во еден случај на нашиот примерок се јавуваат имињата на магистратите Χρακλειδας / Αριμναστου. Монетата од Аполонија на реверсот го носи името на епонимот Enikadov. A бидејќи аверсот е оштетен, може само да се претпостави името на магистратот Αγιας или Aptotov. Последната монета за која е однапред кажано дека претставува антички фалсификат на дирахиумска драхма ги носи имињата на магистратите Μααρκος на аверсот и Κλειτοριου на реверсот. Покрај тоа што се работи за бронзена монета, посребрена со тенок слој сребро, има уште една причина што не наведува да ја категоризираме во групата фалсификати. Една од основните разлики меѓу монетите од Аполонија и Дирахиум е положбата на кравата на аверсот на монетата. Кај драхмите од Дирахиум таа е свртена надесно, додека на аполониските драхми налево““.24 Разгледуваната монета на реверсот, покрај името на епонимот, го носи и името на градот (Дирахиум), но кравата на аверсот е свртена налево, како кај аполониските драхми. Оваа забелешка и фактот дека се работи за посребрена бронза, се најзначајните елементи што укажуваат на тоа дека се работи за имитација. Инаку за реномето што го уживале илирските драхми не претставува никаква особеност појавата на имитации, бидејќи, како платежно средство тие допирале до внатрешноста на Балканот?“,25 особено во Дакија и Мезија?““,26 и биле мошне ценети и барани, па следствено и дистрибуирани. Напротив, во овие градови се ковалеи Т.Н. официјални фалсификати на илирските драхми за време на економски кризи??,27 а постоеле и друга категорија фалсификати, далеку побројни од првите, ковани некаде на територијата на Илирија, а можеби и во Дакија и Мезија - во текот на I в. од ст.е.28 Буквите од грчкиот текст на овие фалсификати не биле особено прецизно изведени, по што и најчесто се распознаваат?“,29 па затоа и покрај тоа што еден од главните атрибути © на овие драхми (претставата на кравата) е погрешно даден, склони сме оваа имитација, да ја сместиме во првата група, пред се заради квалитетот на изработката, која речиси воопшто не се разликува од оригинали-Што се однесува до датирањето на разгледаните примероци, нив ги сместивме во груби рамки од 229 г. од ст.е.30 до 37 г. од ст.е. Меѓутоа, бидејќи секој период се карактеризира со свои особености, ќе се обидеме попрецизно да ги датираме и монетите од нашиот музеј.

Пред се, би се задржале врз претставите на аверсите на илирските драхми. Најчестата претстава, крава што дои теле, на дирахиумските драхми е секогаш свртена надесно, додека на аполониските - налево. Оваа определба, како битна карактеристика, се јавува по 200 г. од ст.е. 39, што би значело дека ниеден од нашите примероци не е постар од почетокот на III в. Второ, појавата на симболи покрај главната претстава на аверсот, на пр.: житен клас, грозд или фигура, е карактеристична за периодот 200-100 г. од ст.е.31 Неколку од нашите примероци носат вакви симболи, со што попрецизно би биле датирани во овој период. Освен тоа, зрнестиот круг околу претставата на аверсот е карактеристика исто така сврзана за периодот од 200 до 100 r.32 Со оглед дека сите примероци од Археолошкиот музеј се заобиколени со зрнест круг околу претставата на аверсот, не претставува проблем нивното сместување во периодот меѓу 200 и 100 г. од ст.е.

Најпосле, карактеристика за попрецизно датирање претставуваат и двојните квадрати со флорален или звездест орнамент на реверсот. Монетата од Аполонија и имитацијата на дирахиумската драхма, наместо двоен квадрат со правилни страни на реверсот, имаат квадрат со конкавно одземени страни и рејлефите на претставите се подлабоки, што е карактеристично за монетите од последната фаза на илирските ковници датирани од 100 до 37 г. од ст.е.

Кога станува збор, пак, за територијалната застапеност на монетите од Аполонија и Дирахиум, интересно е да се забележи дека монетите од дирахиумската ковница се многу почести на територијата на нашата република (во збирките во Охрид, Скопје итн.), но исто така се далеку повеќе и во депоата најдени на територијата на Романија, каде што наоѓањето на дирахиумските драхми е четири до петпати почесто од аполониските“"".33

Проблемот за илирските драхми на територијата на нашата република, со еден поопстоен приоди истражување, попрецизно би ги определил сферите на интерес на Македонија и Илирија во периодот пред и по римските освојувања. Со тоа и интензитетот на комуницирање на платежните средства меѓу овие две територии би станал појасен, бидејќи ние досега немавме претстава за бројноста на овие монети кај Нас,а кон се чести меѓу наодите во Бугарија и Романија.34 Исто така, не требе да се пренебрегне фактот дека албанските истражувања донеле на светло наоди на македонски и пеониски монети?“,35 што уште еднаш укажува на интензитетот на комуницирање меѓу овие две територии во антиката.

КАТОЛОШКИ ОПИС НА МОНЕТИТЕ

Аполонија (229-37 г. ст.е.)

' Ав. Крава дои теле, налево. Текст излижан.

Рс. АТІОА / ENIKAAOY Двоен квадрат со флорален или звездест орнамент. Инв. бр. 1545. Ад. 2,77 гр. Сека 184, br. 3,26.

Дирахиум (229-37 г.ст.е)

2 Ав. -ЕМОМ Крава дои теле, надесно. Десно клас. Во отсечокот грозд.

Рс. AYP/ДА....0Z Двоен квадрат со флорален или звездест орнамент. Инв. бр. 1543. Ад. 3,30 гр. Сека 196, br. 357.

“ Ав. Крава дои теле, десно клас. Во отсечокот грозд. Текст нечит-JIMB.

Рс. AYP/AAM...NO... Двоен квадрат со флорален или звездест орнамент. Mus. бр. 1544. Ад. 3,00 гр. Сека 196, br. 357.

+ Ав. MENIZ....Kpasa дои теле, надесно. Оштетена.

Рс. .......NYΣIOY. Двоен квадрат со флорален или ѕвездест орнамент. Инв. бр. 1547. Ад. 2,40 гр. Сека 195, br. 320.

“ Ав. MENIZ..... Крава дои теле надесно. Оштетена.

Рс. ΔYΡ...........ΙΟΥ Двоен квадрат со флорален орнамент.

Инв. бр. 1547. Ад. 3,00 гр. Сека 195, br. 320.

© АВ iiausicasss XKOZ Крава дои теле, надесно. Десно житен клас или фигура.

Воена KIZKOY Двоен квадрат со флорален орнамент. Инв. бр. 1548. Ад. 3,00 гр. Сека 196, br. 325.

7 Ав. МААРКО........ Крава дои теле, налево.

Ро ДУР ТОРІОУ Двоен квадрат со флорален орнамент. Инв. бр. 1546. Ад/Ae. 2,30 гр. Сека 195, br. 301.

8 Ав. MENIZ........ Крава дои теле, надесно.

Ро, 2s ШО Медо Двоен квадрат со флорален орнамент. Инв. бр. 36. Ад. 3,00 гр. Сека 195, br. 320.

9 Аѕ. НРАКАЕІАА® Крава дои теле, надесно

Рс. АУР/АРІМ...А......ОУ Двоен квадрат со флорален орнамент. Инв. 6p. 1469. Ад. 3,00 гр. Сека 192, br. 204.

* H. Ceka, Questions de numismatique Illyrienne, Tirana 1972

Би... p. 97.

Белешки

  1. За информацијата и благодарам на колешката Даница Размова од Заводот 3a заштита и Музеј, Охрид. ↩
  2. Шест од овие монети ги има публикувано В. Соколовска во статијата „Од нумизматичката збирка на Археолошкиот музеј“, Зборник, Скопје 1966 стр. 34. ↩
  3. Thucydide I 24 (Hasan Ceka, Questions de numismatique Illyrienne, Tirana 1972, p. ↩
  4. Piutarque, De sera num. vind. 7. (Ceka op. cit. p. 21). ↩
  5. Ceka, op. cit. p. 21. ↩
  6. B.Y. Head, Historia numorum, Oxford 1911, p. 406. ↩
  7. Ceka, op. cit. p. 22. ↩
  8. Head, op. cit. p. 314. ↩
  9. Ibid..... ↩
  10. Head, op. cit., p. 406. ↩
  11. Ceka, op. cit. p. 37. ↩
  12. Head, op. cit. 315. ↩
  13. Alfred Maier, Die Silberpragung von Apollonia und Dyrrhachium, Numism. Zeitschrift, NF., vol. 1, Wien 1908, p. 1-33. ↩
  14. R. Münsterberg, Zur Silberprägung von Dyrrhachion und Apollonia, Monatsblatt d. numismatischen Gesellchaft, Wien X (1915-1917) p. 261. ↩
  15. Head, op. cit. p. 314, 315. ↩
  16. Ceka, op. cit. p. 43. ↩
  17. Cicero, Ad. fam. XIV, 1. (Ceka op. cit. p. 43.) ↩
  18. Ceka, op. cit. p. 43. ↩
  19. ibid... p. 104. ↩
  20. Nicolas de Damas (Jacoby, Fragm. hist. gr. III, 435). Ceka, op. cit. p. 43. ↩
  21. Ceka, op. cit. p. 97. ↩
  22. ibid... p. 195. ↩
  23. ibid... p. 196. ↩
  24. ibid... p. 95, Münsterberg, op. cit. p. 260. ↩
  25. Ceka, op. cit. p. 52. ↩
  26. B. Mitrea, Monedele oraselor Dyrrhachium si Apollonia in Moldova, Studii si cercetari de Numismatica, II (1958) 27-93 str., Cu privire la monedele din Apolonia si Dyrrhachium Gasite la Tileagd, Studii si cercetari de Numismatica III (1960) 465-466 str., Note comentarii si catalogul drahmelor din Dyrrhachium descoperite in- Moldova si drumullor de patrundere la est de Carpati. Tezaurul de la Panade, Apulum IX 1971, 177-207., Alte drahme din Dyrhachium descoperite. Tezaurul de la Grozesti, ‘Studii si csecetari de Numismatica V (1971), 21-38. E. Chirila, Tezaurul de monede Dyrrhachiene de la Voivodeni, Apulum VII/I 1968, 123-144. ↩
  27. Ibid... p. 52. ↩
  28. Ibid... p. 53. Податокот кој кај Цека се јавува како можност дека во Дакија и Мезија биле ковани имитации на дирахиумски драхми е потврден со повеќе наоди на територијата на Романија: во депото во Воиводени, од 206 парчиња, 11 се фалсификати најверојатно ковани на територијата на Романија; во депото во Молдова, од 806 монети, има исто така 11 фалсификати од депото од Панаде, од 273 монети, 5 се имитации. ↩
  29. Ibid... p. 53. ↩
  30. Ibid... p. 95. ↩
  31. Ibid... p. 97. ↩
  32. Ibid... p. 97. ↩
  33. Ibid... p. 97. ↩
  34. За информацијата му благодарам на проф. B. Mitrea, Institut ԁе Archeologie Bucurest, Romania. ↩
  35. Добруски, Тракийско светилище на Асклепия до Глава Панега, Археологически известия на народния музей, София, I, 1907, 29; B. Mitrea, op. cit. p 27-93, B. Mitrea op. cit. p. 465-466, B. Mitrea op. cit. p. 177-207, B. Mitrea op. cit. 21-38. E. Chirila op. cit. 123-144. ↩
  36. За информацијата и благодарам на колешката Shpresa Gjongecaj, Qendra е Kerkimeve Arkeologjike, Tirane, Albania. ↩

Summary

Illyrian Drachms in the Archaelogical Museum

The coins from the Illyrian towns Apollonia and Dyrrachium are rare on the territory2 of our republic, especially in its east and middle part. They are more often in its west part, because this territory belonged to the province Шупсит or bordered with it.

In the Archaeological museum at Skopje there are only nine pieces of Illyrian coins forged in Apollonia and Dyrrachium in the period from 229 B.C. to 37 B.C. They are silver drachms of the weight equal to the weight of the Roman victoriatus - with cow suckling calf on the obverse and double stellate square on the reverse. They also bear magistrates names on the both sides.

Most of the coins are from Dyrrachium’s mint (7). One coin is from Apollonia, and the last one is legal falsification of Dyrrachium’s mint.

The researchers from the past century thought that the coins from the Illyrian towns were forged from 229 B.C. to 100 B.C. But, the albanian archaeologists today, let down the border of the forging to 37 B.C., what is more acceptable.

Finds of the Illyrian coins on our territory, will say2 more about connections between province Macedonia and Illyricum and their reciprocal influences.