Macedoniae acta archaeologica 6 (1980) · стр. 9–20

Населбата Пештерица и проблемот на раниот неолит во Пелагонија

на територијата на Пелагонија и Македонија воопшто, во последнава деценија, се многу интензивни, благодарение на соодветниот стручен кадар и поволните финансиски услови. На таков начин, на повеќе локалитети е почнато со работа, а напоредно со тоа се приведуваат кон крај и работите на неколку проекти, со кои беа опфатени повеќегодишни истражувања на одделни наоѓалишта.1 Резултатите од ваквите зафати не изостанаа, туку многу од нив, во вид на прелиминарни извештаи, се објавени во списанието Macedoniae acta archaeologica,

Близината на северна Грција, Егејска Македонија и Тесалија, со своите познати локалитети, претставува основа за натамошни истражувања, не само на неолитот на Македонија во целост, туку и на другите области во централен Балкан.

Во раниот неолит просторот на Македонија географски и климатски не бил идентичен со денешниот, па во таа насока треба и да се гледа развитокот на најстарите етнокултурни заедници како кај нас, исто така и во пошироките области на централна и југоисточна Европа. При разгледувањето на прашањата за најстариот неолит во Македонија треба да се има педвид и тоа дека поради конфигурацијата на теренот, неолитот во сите краишта не се развивал подеднакво и истовремено. Тој имал свој почеток и развиток, што бил условен најнапред од географската и геоморфолошката положба на одделните региони.

Резултатите од досегашните истражувања на познатите наоѓалишта Вршник и Анзабегово во Источна Македонија, како и Велушка Тумба во Пелагонија, ги отворија проблемите сврзани со најраниот неолит во тие области. Според најновите резултати, групата Анзабегово - Вршник својата егзистенција ја почнала во доцната фаза од раниот неолит, а според анализите С - 14 околу 6.880 + 250 година?.2 Почетоците на Велушко-породинската група исто така би биле блиски до почетокот на Анзабегово - Вршник Г. Резултатите од анализата С - 14 укажуваат дека најстариот I. стратума на Велушка Тумба има околу 6.950 + 120 години, што ќе рече дека би бил постар од Анзабегово - Вршник I, a Велушко-породинската група III. е стара околу 6.890 + 140 години3,4 што всушност одговара на Анзабегово-Вршник 1.

Воколку се земат предвид и споредат и други резултати од карбон-- анализите, кои на Анзабегово - Вршник III. му ја определуваат староста од 4.915 + 150 години,5 се заклучува друго. Посматрано така меѓу одделни фази, се доаѓа до еден долг временски период од околу два милениума, што преку археолошкиот материјал не се осеќава, туку - напротив - преку него се гледа еден непрекинат културен континуитет. Тоа не тера на претпазловост спрема анализите С - 14. Тие би можеле наполно да се прифатат само во случаите на крајни глобални датирања на одделни епохи.

Покрај споменатите наоѓалишта, во 1965 и 1976 година се работеше и врз истражувањето на локалитетот Пештерица кај Прилеп.6 Оваа населба се наоѓа североисточно од Прилеп, близу до природниот премин Дервен - еден од патиштата што ја поврзувале Пелагонија со северните области. Населбата била покрај Оревоечка Река, која е денес токму на тоа место преградена заради акумулационо езеро за наводнување на Прилепско Поле. Поголемо количество вода од околните голи планини низ Оревоечка Река се вливаат во ова езеро.

Пештерица претставува отворена населба што била сместена на вливот на една помала рекичка во Оревоечка Река. Од станбени објекти имала полуземјанки,7 а се простирала на површина од околу еден хектар. За жал, со споменативе археолошки ископувања беа опфатени само периферните делови од населбата. нејзиниот централен дел, што се наоѓал покрај самата река, денес е потопен, па не беше можно да се работи и на него.

Со истражувањата во двата наврата се направени 18 сонди и еден подолг канал со разни димензии, со вкупно истражена површина од преку 750 m?.

Како и кај сите ранонеолитски култури во Подунавјето, станбените објекти од типот полуземјанки биле во вид на едно или двосливни колиби. Покривот им се состоел од разни растенија, а имале отворен поглед кон реката. Тоа е забележано на населбите Лепенски Вир, Падина и Влаcau во Гердап, како и во други наоѓалишта од тој период...8 Таквиот начин на градба одговарал на тогашните климатски услови и овозможувал нормален живот.

Огништата биле од отворен тип, оградени со камења и поставени надвор од станбените објекти, но во нивна непосредна близина. Таков случај е константиран на повеќе неолитски населби9. Со ископувањата во 1976 година е откриено едно такво огниште над полуземјанка,со што € потврдена и извесна вертикална стратиграфија, која преку подвижните археолошки наоди - донекаде се насеќаваше, но не можеше со сигурност да се утврди. Подвижните археолошки наоди од Пештерица претставуваат керамички садови и во далеку помал број предмети од камен и коска. Керамичките наоди, според фактурата, може да се поделат на груби и убави производи. ј

Садовите со груба фактура имаат нерамна површина, а во составот содржат и ситен кварцен песок. Тие се убаво печени, а поради нерамните површини се има впачеток како да се измиени од вода. На некои примероци се забележува тенок премаз, кој сепак не го ублажил грубиот изглед. Ваквата керамика главно е со црвеникава боја, со нијанси од отворено црвена, згаснето црвена и темна, па се до наполно затворена сива боја. Има садови со двобојни површини, со црвенкави или сиви дамки, како и примероци надвор црвенкави, а внатре сиви, или обратно.

Табла I
Табла I
Табла Il
Табла Il

Кај убавата керамика положбата е нешто изменета. Садовите се работени од пречистена земја, без присуство на кварцен песок. Површините им се обработени со тенок премаз, со што се добива впечаток на поубава прецизна изработка. Тие се монохромни со црвена боја, исто така во нијанси, кои се движат од отворено до темно црвена, па преку темна до наполно сива боја, која е многу ретка. Црвената монохромна керамика е типична за периодот на раниот неолит, и тоа не само за Македонија, туку и за другите области на југоисточна Европа!“10

Гледани во целост, керамичките садови од Пештерица се многу рустични и се издвојуваат од досега познатата неолитска керамика во Пелагонија и Македонија воопшто. Во кермиката од Пештерица не се забележуваат голем број облици. Тие се сведуваат на неколку основни типови садови со повеќе варијанти, што се најверојатно случајно доби-

Табла III
Табла III

Таков е случајот со конусната чинија - A, кај која се видни измени само во моделирањето на конусната страна и изгледа како да е секој примерок различно моделиран. Дната и ободите на ваквите примероци им се рамни (Т. 1.4). Кај другите конусни чинии - В, рабовите на ободите се помалку или повеќе вовлечени кон реципиентот, а дното може да им биде рамно или чанкесто (Т. IV,1-3).

Можно е натамошниот развој на овие чинии да се гледа во биконусните примероци - C, со поизразито или послабо нагласена профилација на страните. Кај нив дното е рамно или со малку назначена стопа, како и едноставно прстенесто, со што на садот му се дава посебен изглед (Т. П,3). Конусните и биконусните чинии се главно со црвеникав премаз.

Во вториот тип садови спаѓаат примероците со топкалест облик - D, со многу затворен реципиент (Т. I, 1,2), потоа таквите садови се со покус или поиздолжен врат (Т. П.1,2). Дното може да им биде рамно или прстенесто. Некои од овие садови на најширокиот дел од стомакот имаат хоризонтално продупчени петличести држалки. Застапени се и мали вертикални држалки, кои се исто така хоризонтално продупчени (T. ГУ,5).

Во третиот тип основни облици спаѓаат топкалестите садови - Е, со понагласен врат. Тие имаат рамен раб на ободот и рамно или малку извлечено дно. Во четвртиот, посебен тип се пехарите на нога – F. Работени се во груба или поубава фактура. Нозете им се шупливи, а бојата црвеникава или сива. Горните делови на ваквите пехари веројатно имале биконусна профилација.

Орнаментиката на керамиката од Пештерица е многу сиромашна. кај садовите со груба фактура и подебели зидови се јавува барботниот — како прави налепки и „срамежлив“ (Т. VI,2,4). Малку повеќе е употребуван импресо-орнаментот, изведуван со нокти и прсти. Застапена е и пластична лента уркасена со вдлабнатинки на самиот раб од ободот, или на стомакот од грубиот сад (Т. У,4). Импресо-орнаментиката на Пештерица е побројна. Неколкуте орнаментални мотиви се изведувани со нокти или со некое друго помагало. Постојат едноставни мотиви изведени само со нокти и наредени во низа, потоа мотиви изведени без некој посебен ред, како и мотиви изведени со штипење кои формираат „житен клас“.11 Присутни се и мотиви од кружни вдлабнатинки, изведени со некакво орудие. На таков начин се направени едноставни мотиви втиснати без одреден ред12 (Т. 1Ш1,1,2; Т. V,1-3,6; Т. У1,1,3,5). Застапени се и мотиви од низа убоди13 во комбинација со покуси паралелно врежани линии. Од мотивите уште се јавува и врежана спирала во две варијанти, комбинирана со помали и поплитки убоди.

Од другите производи од земја на Пештерица се откриени прешлен со биконусен пресек и во средината вертикално кружно продупчен. Исто така, овдека спаѓаат и кружно заоблени фрагменти од керамички садови - секундарна намена, што се во средината кружно продупчени . Откриени се два големи триаглести земјени тега направени од пречистена земја и без други примеси, кои најверојатно служеле како грејачи, а исто така и еден таков примерок изработен од камен!4.14 Неколкуте минијатурни садови со груба изработка не се доволни за да може врз основа на нив да се зборува за облиците на поголемите садови.

Освен монохромната, на Пештерица нема сликана керамика. Интересно е дека на оваа населба од истражуваниот дел не е откриен ниеден примерок на зооморфна или антропоморфна пластика. Во производите од земја спаѓаат и жртвениците. Откриени се фрагменти со четвртест облик и заоблени рабови, со плиток реципиент и примерок сличен на него, поставен врз четири нозе.15

Табла 1V
Табла 1V

Орудијата и оружјето од камен и коска се сосем ретки. Има само неколку помали секири, шила и кремени ножиња. Во производите од камен спаѓа и една јајцевидна издолжена кугла за праќа16 (Т. 1,4; Т. IV,4-6; T.IV,7). Вакви кугли од печена земја се изработувани уште во преткерамичкиот неолит17 на Тесалија, додека праќата претставувала основно оружје и во фазата протосескло на раниот неолит"". Кај некои садови од внатрешната страна на реципиентот се забележува правилно извлечено пластично ребро од неколку милиметри, кое веројатно слу-

Табла У
Табла У

жело како потпирач-држач на некаков капак!“.18 Судејќи по сите карактеристики на недвижните објекти и подвижните наоди, населбата Пештерица засега е единствена не само во Пелагонија, туку и во Македонија воопшто.

Ваква танкослојност на населбите е карактеристична за ранонеолитската старчевачка култура во Пдунавјето.19 За истата култура се типични и вкопаните објекти за живеење, константирани на повеќе наоѓалишта, а потврдени на Лепенски Вир Ш-а, каде што над хоризонтот со трапезоидни куќи се вкопуваат токму носителите од најраната стапа на старевачката култура20.

Табла VI
Табла VI

Црвената монохромна керамика ја има во Анзабегово-Вршник 1, заедно со барботинот, импресо и белото сликање?".21 Слична ситуација е и со Старчево I., но без белото сликање??.22 Во Тесалија, во раниот неолит - фаза пресескло има црвена монохромна керамика, но и орнаменти изведени со барботин, импресо и кардиум-техника““.23

Велушко-породинската група во Пелагонија уште од најраната фаза го познава белото сликање““,24 со што првите нејзини фази се синхронизираат со Анзабегово - Вршник 1 - С, односно крајот на раниот, додека со наредните фази преминува во средниот неолит?“.25

при моделирањето. мезолитот), средната температура била во постојан пораст, додека по-

На преминот од плеистоцен во холецен - времето меѓу 10.000 и 8.000 г. пр. н. е., во климатскиот период предбореал (што одговара на доцна во бореалот (8.000-6.000 г. пр.н.е.) таа постепено растела, а во атлантската клима сувата бореална се повлекла пред влажната клима што ја носеле западните ветрови од океанот?“26 Овој атлантски период (6.000- 2.000 г.пр.н.е.) одговара на неолитот и енеолитот во нашата земја. Во тој временски оптимум средната температура била за неколку степени повисока од денешната.

За време на бореалниот климатски период дошло до поголемо пошумување на умерените климатски области, а со топлите и влажни атлантски ветрови шумите достигнале најголема распространетост. Црнолисните шуми се повлекувале кон север и им го препуштале просторот на белолисните и листопадните шуми. Се разбира дека за време на суббореалот и субатлантикот – клима што трае и денес – доаѓало и до помали влошувања. Со измената на климата настапувале пресврти во економиката на етнокултурните заедници во неолитскиот период. Покрај сточарството, се пристапувало и кон копачење на шумите заради добивање простор за земјоделство и пасишта.

Поради поместувањето на дождливиот појас кон север за време на климатскиот оптимум, дошло и до сушен период, кога многу водени површини се смалиле. Во таков климатски процес се оформиле и тековите на денешните реки.

Во предбореалот и бореалот Пелагонија претставувала плитко езеро, кое за време на климатскиот оптимум во сушниот период се исушило. На таков начин постепено се формирале помали и поголеми оази на сув терен, а наедно со тоа се формирало и коритото на Црна Река и нејзините притоки. Процесот на исушувањето на Пелагонија не можел брзо да заврши, бидејќи од околните планини се сливало поголемо количество атмосферилии, кога на одделни површини се правеле и поголеми мочуришта. Со овие атмосферилии се таложеле и други наноси, така што и нивото на котлината растело, а наедно со тоа и нивото на подземната вода. Ова се потврдува. во најстарите стратуми кај повеќе наоѓалишта на тумби, кои денес се под вода, што секако не бил случај кога егзистирале??.27 Висинските коти на рамнината во Пелагонија имаат пад од север кон југ.

Поради сето тоа, изгледа невозможно населувањето на рамничарските делови од Пелагонија во најраните етапи од неолитот, туку напротив - таквите населби треба да се очекуваат по околните повисоки H изцедни делови, каков што е случајот со Пештерица. Воколку се земат предвид сите наведени причини, произлегува дека ранонеолитската населба Пештерица засега е најстара населба во Пелагонија, не само поради нејзината локација на повисоки коти од оваа рамнина, туку и поради целиот движен и недвижен материјал откриен во неа. Керамиката е груба, недоволно развиена и ги има сите одлики на керамиката од раниот неолит. Пештерица не е, и не би можела да биде осамена населба во Пелагонија и во Македонија воопшто. Натамошните истражувања ќе ја потврдат оваа претпоставка за постоење и на други населби од ранонеолитската културна група Пештерица.

2 Macedoniae acta archaeologica

Белешки

  1. На територијата на Пелагонија се приведуваат кон крај истражувачките работи на два проекта: „Зачетокот и развојот на првите земјоделски заедници во неолитскиот период и нивниот премин во метално време на територијата на Пелагонија“ и „Неолитските населби Велушка Тумба кај селото Велушина, Мала и Голема Тумба кај селото Трн во развитокот на првите земјоделски заедници во централна Пелагонија“. ↩
  2. Gimbutas M., Excavation at Anza, Macedonia, Archaeology 25, 1972, 114. ↩
  3. Симоска Д., Санев B., Неолитска населба Велушка Тумба кај Битола, Macedoniae Acta Archaeologica 1, Прилеп 1975, 78. ↩
  4. Ibid., 82. ↩
  5. Гарашанин M., Гарашанин Д., Неолитска населба Вршник кај село Таринци, Зборник на штипскиот Народен музеј П, Штип 1961, 33. ↩
  6. За резултатите од првото ископување: Китаноски Б., Ранонеолитска населба Пештерица kaj Прилеп, Materijali XIV, Beograd 1978, 155. E ↩
  7. Ibid., 156, T. I. ↩
  8. Srejovi¢ D., Protoneolit - kultura Lepenskog Vira, Praistorija jugoslovenskih zemalja II, Sarajevo 1979, 48. ↩
  9. Grbié M., Mackié P., Nad 5., Simoska D., Stalio B., Porodin kasnoneolitsko naselje na tumbi коԁ Bitolja, Bitolj 1960, 20; Стално Б., Насење и стан неолитског периода, неолит Централног Балкана, Београд 1968, 80; Benac A., Prehistorisko naselje Nebo i problem butmirske kulture, Ljubljana 1952, 14; Istiot, Na¢in stanovanja и prehistoriskim periodima Bosne i Hercegovine, Glasnik Zemaljskog muzeja VII, Sarajevo 1952, 124; Srejovi¢ D., Praistor. Jug. zemalja II, 43 i dr. ↩
  10. Симоска Д., Санев B., Мас. Acta Archaeol.1, 54, 71: Гарашанин M., Гарашанин Д., Ископавања у Таринцима на локалитету Вршник, Зборник на штипскиот Народен музеј I, Штип 1959, 63-64; Истите, во истиот Зборник II, 27; Гарашанин M., Праисторија на тлу Србије, Београд 1973, 38; Корошец П. - Корошец Ј., Предисториска населба Барутница, Прилеп 1973, 32; Arandelovié-GaraSanin D., Staréevatka kultura, Ljubljana 1954, 136; Dimitrijević S., Problem stupnjevanja starčevačke kulture s posebnim obzirom na doprinos južnopanonskih nalazišta rješavanju ovog problema, Materijali X, Beograd 1974, 69; Титов B. C., Неолит Грации, Москва 1969, 111-112, 114. ↩
  11. Китаноски Б., Materijali XIV, 162, (T. V/7 i T. XI/54); (T. V/6,8 i T.X/53); (T.V/10 i T.XI/57). ↩
  12. Ibid., T.V/13 i T.XI/60. ↩
  13. Ibid., T.V/14,15 i T.XI/61,62. ↩
  14. Ibid., T.IX/35. ↩
  15. Ibid., T.IX/33, 34. ↩
  16. Ibid., T.X/44. ↩
  17. Титов В. С., ор.с., 102, 111, Рис. 43. ↩
  18. Grbić M., Mačkić P., Nađ Š., Simoska D., Stalio B., ор. с., 38. ↩
  19. Глишиќ Ј., Економика и социјално економски односи у неолиту подунавско-поморавског басена, Неолит централног Балкана, Београд 1968, 26. ↩
  20. Srejovié D., Lepenski Vir, Beograd 1969, 161, 173. ↩
  21. Гарашанин М., Гарашанин Д., Зборник I, Штип, 63; Истите, истиот Зборник II, 27; Гарашанин M., Праисторија Србије, 38; Истиот, Grupa Anzabegovo-Vrinik, Praistorija jugos lovenskih zemalja II, Sarajevo 1979, 90. ↩
  22. Arandjelović-Garašanin D., ор. с., 136; Гарашанин М., Праисторија Србије, 37. ↩
  23. Титов В. С. ор. с., 112, 115. ↩
  24. Симоска Д., Санев В., Mac. Acta Archaeologica 1, 71; Garašanin M., Praist. jug. zemalja II, 112. ↩
  25. Санев B., Младото камено доба на Македонија во досегашните археолошки истражувања, Materijali XIV, Beograd 1978, 76: Garasanin M.. Praist. jug. zemalja II, 114. За односот на Пештерица кон велушко-породинската група е веќе зборувано. Несомнено, според сите карактеристики, местото на Пештерица не може никако да се бара по велушко-породинската група, ниту пак таа припаѓа во таа култура: Китаноски Б., Материјали XIV, 163, 165: Гарашанин M., Санев B., Симоска Д., Китаноски Б., Предисториски култури во Македонија, Штип 1971, 14; Санев B.,Симоска Д., Китаноски Б., Саржоски C., Праисторија во Македонија, Скопје 1976, 14; Гарашанин М., Некои проблеми на македонската праисторија, Macedoniae Acta Archacologica 1, Прилеп 1975, 11. ↩
  26. За ваквите податоци поопширно кај: Глишиќ Ј., Неолит централног Балкана, 21, посебно напомена |. ↩
  27. Тоа е забележано во Црнобуки, Карамани, Могила, Крушеани и др. ↩
  28. SETTLEMENT OF PESTERICA AND THE PROBLEM OF THE EARLY NEOLITHIC IN PELAGONIJA ↩
  29. BLAGOJA KITANOSKI - Prilep ↩
  30. DRAGICA SIMOSKA - Bitola ↩
  31. JOVAN TODOROVIĆ - Belgrad ↩
  32. The archeological explorations of the prehistoric periods in Pelagonija and Macedonia in general have been very intensive in the last few years. Work has been started on several sites, and several other archeological projects, which lasted for a few years, have been brought to an end. The results of these investigations have been presented in the archeological journal ,,Macedoniae Acta Archeologica™. ↩

Summary

The Settlement of Petšterica and the Problem of the Early Neolithic in Pelagonija

From geographic and climatic point of view the conditions on the territory of2 Macedonia in the Early Neolithic period and nowadays were not identical. Thus when discussing the question of the Early Neolithic period in Macedonia we should bear in mind the fact that it did not develop evenly and at the same time in all its parts because od he configuration of the terrain.

According tothe radio-carbon analyses, we can draq a conclusion that VeluSina - Porodin I was older than Anzabegovo - VrSnik I, and that VeluSina - Porodin III was contemporaneous eith Anzabegovo - Yrsnik I which is not noticable in the archacological material at all. This seems to indicate that C-14 analyses should be used with great caution.

Two archeological excavations were carried out on the site of PeSterica in the vicinity of Prilep, one in 1965 and the other in 1976. It is a settlement of the ope type containing semi-subterraneous houses. The roofs of the huts were covered with various plants. The hearths were enclosed by stones and located outside the dwellings. During the ecavations in 1976 such a hearth was discovered above a semi-sbterraneous dwelling which seems to indicate a certain vertical stratigraphy which was evidenced by the portable finds, but could not be proved with certainty.

The portabl archaeolgical finds mainly consist of fragments of earthenware vessels and a very small number of stone and bone objects. The ceramic pottery is of4 coarse structure and contains fine grains of quarz sand, and some vessels have a tiny slip. The colour of these vessels is mainly reddish, monochromatic, in several nuances. The more beautiful vessels were made of purified clay, with no admiyture of quarz sand ad with a thin slip, soloured red monochrome in nuances. red monochrome pottery was typical of the Early Neolitic period not only in Macedonia, bu also in many oter regions of South-Eastern Europe.

The earthenware vessels from PeSterica are very rustical and they are different from the ware known so far from the other Neolithic sites in Pelagonija and in Macedonia. The forms of the vessels are not very varied. "

There are two variants of conical bowls (A and B) with flat or turned-in rims, as well as flat or concave bottoms (Figs. II, 4). There are biconical samples (C) the bottom of which may also have a ring base (Fig. 11, 3). All these bowls have a reddish slip.

The bomb-shaped vessels, (D) arewith a recipient, a very small opening, flat of ring-shaped bottom. Soe vesels have lugs (Figs. I, 1,2). Some of thesevessels have a sabere-like neck (E), a flat edge on the rim and a slightly drawn-out bottom (Fig. II,1,2).

The beakers on hollow feet (F) represent a special type of vessels. they are gray or red.

The ornamentation of the earthenware vessels from PeSterica is rather scant. On the soarse vessels there are barbotine, ticked-on ornaments or ,,shy” ornaments (Fig. V1,2,4). The technique of finger and nail impressed ornaments is more common as well as plastic ribbons ornamented with pits. There are also only circular depressions or combined with lines (Fig. 15). There is also incised spirl combined with small pricks. Amongthe other objects made of baked clay an earthen whorl was also found, then a disk-shaped potsherd used as a weight-secondary purpose as well as big earthen or stone weights, also used as heaters (Fig. III,1,2; Fig V,3,6; Fig VI,1,3,5).

In Pesterica neither painted ware nor zoomorphic of anthropomorphic sculpture has been

_found. there are two variants of sacrificial altars, cubical in for, with a shallow recipient and four. Implements and weapons made of3 stone and boneare very rare and atypical. Only опе prolonged egg-shaped stone sling-bolt was found. (Fig. 1, 4; VI,4,6;IV,7).

Judging by all its characteristics the settlement of PeSterica is unique for the time being not only in Pelagonia but also in Macedonia.

The thinness of the habitation horizon is typical for the Early Neolithc, so-called, Star¢éevo culture in the Danubian region. This culture in its first stage had red monochrome ceramics, and white painting was unknown in contrast to Aznbegovo-Vrsnik I and VeluSina - Porodin I where colouring with white paint was already known. In Thessaly during the pre-Sesklo phase the ceramics were red monochrome with barbotine, impressed and corded ornaments.

During the preBoreal and Boreal climatic periods Pelagonia was a shallow lake which disappeared in th ry period of the climatic opimum. That process of drying up lasted over a longer period of timebecause lare quantities of rain water were streaming down from the surrounding mountains. Thus bogs were formed in some prts of Pelagonia. The waters from the mountains brought various deposits so tat the level of the basin rose, and with it the water table also rose. This is evidenced in the earliest strata of most of the tells which are submerged today and which were above the water level when the settlements were formed and lived in. Because of allthis the flat parts of Pelagonia could not have been settled in the earliest stage of the Neolithic, but o the contrary such settlements could be expected on the surounding more elevated ground and drained parts of the plain, as is the case with PeSterica.

If all arguments mentioned above are taken into consideration, it can be said that PeSterica is an early Neolithcsettlemnt, for the time being the earliest known settlement in Pelagonia not only because of its location, but alo because this seems to be indicated by the entire portable and non-portable material. The pottery products have the same characteristics as those belonging to the Early Neolithc. Pesterica is not and cannot be a solitary settlement from that period in Pelagonia and Macedonia in general. Further exploratons will certainly confirm the hypothesis that there were otherssettlement of the Early Neolithic Pe&terica culture.

(Translated by Radmila Radeyska)