Macedoniae acta archaeologica 5 (1979) · стр. 47–53

Локалитет Исар-Марвинци - монети од археолошките истражувања во 1977 г.

во програмата „Долината на Вардар во првиот милениум“, почнаа кон крајот на мај 1977 г., кога беше изведена првата фаза на сондажните ископувања. Во текот на едномесечните работи беа пронајдени педесетина парчиња монети како при ископувањето, така и како случајни наоди. Овој број с прилично мал имајќи го предвид фактот дека од овој локалитет потекнуваат поголем број случајни наоди, како и едно депо фолеси од императорите на првата тетрархија, кое содржело 200 примероци, денес зачувани camo 118.1

Населбата на Исарот уште од минатиот век го привлекувала вниманието на истражувачите, кои на овој потег го барале античкиот град Идомене, Милер“2 и Дел"3 први го локализирале овој град на означениот простор, но подоцнежните проучавачи наполно ТН превиделе нивните претпоставки. Истражувањата во педесетите години4 “ како и ископувањата во текот на 1961 г. дадоа резултати што укажуваа на една населба со урбан карактер што егзистирала од V в. од ст. е. па се до доцната антика. Меѓутоа, сите досегашни информации за овој локалитет не даваат можност за донесување сигурни заклучоци за точниот идентитет на населбата.

Монетите што потекнуваат од овој локалитет зафаќаат временски распон од осум векови и се датираат од IV B. од ст. е. до ТУ в. од н. е. Заради поголема прегледност, монетите ТН поделивме во две трупи според датирањето и припадноста. Во првата група влегуваат монетите од IV—I B. од ст, е, кои припаѓаат на II uw II стапа предримски монетни наоди во Македонија. Тука се застапени монети речиси од сите македонски владетели, почнувајќи од Филип ІТ (Александар III, Касандар, Антигон Гонат, Деметриј II), па се до Филип V. Со оглед на малиот број идентификувани монети — 30 од вкупно 50, колку што беа пронајдени на локалитетот при истражувањата, изненадува бројот на 3 монети од Александар III и Антигон Гонат како ши две монети од Филип ІЈ, што во секој случај сведочи за животот на населбата во ТУ в. од ст. е. и во размирните времиња на хеленизмот. Бидејќи се работи само за бронзени монети, се наметнува заклучокот дека се тоа ситни вредности кои циркулирале во секојдневниот живот. Единствениот наод од сребро, пронајден во текот на ископувањето, беше половина монета, веројатно драхма (тежина 2,10 гр), од чиј остаток не можеше со сигурност да се утврди за кој владетел станува збор, но веројатно се работи за монета од Александар ПТ или за некој од неговите наследници на македонскиот престол, заклучувајќи според претставата на аверсот, па монетата би можела да се датира во IV—III в. од ст. е. Интересни се секако и наодите на пари пронајдени во единствениот гроб ископан во текот на истражувањата. Гробот даде два монетни наода, кои беа идентификувани како монета од Александар ЏТ и Антигон Гонат, со што и датирањето на гробот можеше со сигурност да се утврди во втората половина на III в. од ст. е.

Покрај монетите од македонските владетели, на оваа група H припаѓаат и парите од македонските градови Амфиполис, Пела и Тесалоника пронајдени во текот на ископувањата на Исарот. Големиот број монети од овие градови (14) укажуваат секако на интензивните меѓусобни односи, меѓутоа интересно е да се забележи (иако со резерва, со оглед на вкупниот број пронајдени монети, кој не дозволува донесување особени заклучоци) дека монетите од Пела се повеќе застапени од оние од Амфиполис и Тесалоника. Последново со оглед на географската местоположба и приликите е невообичаено, бедијќи Тесалоника била и поголем центар во II—I в. од ст. е. (за кое време овде станува збор) а и се наоѓала поблиску до населбата на Исарот, така што е пологична претпоставка да одржувала поблиски контакти со овој град. Поголемиот број монети од Пела укажуваат, можеби, на некои вонредни трговски врски помеѓу двата града, но не треба да се отфрли и можноста дека сето тоа е чиста случајност, со оглед на околностите нагласени неколкупати погоре во текстот. Инаку, монетите од оваа група не предизвикуваат некое поголемо внимание, бидејќи — според претставите --- се вообичаени и немаат некои особени знаци од поголем интерес. Треба да се надополни, макар и само информативно, дека меѓу другите многу оштетени и тешко читливи монети голем дел се претпоставени монети од македонските владетели и македонските градови, што можеби укажува на интензивното живеење на населбата на Исарот во IV—I в. ОА ст. е. и нејзините врски со големите центри на долна Македонија.

Втората група ги опфаќа римските пари (10—15 примероци), од кои поради големата оштетеност -- можеше да бидат идентификувани само четири. Монетите што може попрецизно да се датираат, со исклучок на САСН републикански примерок, се доцноримска мала бронза од императорите Констан Гал, Јовијан и Валентијан ІІ.

Меѓу монетните наоди од првата и втората група постои hiatus ОА три века (I—III B. од H. е.), што не повлекува никаков заклучок, имајќи го предвид малиот број откриени парчиња. Меѓутоа, монетите од овој период особено монетите од ІІТ в. од H. е. воопшто се поретки на територијата на Македонија отколку другите, што е можеби, во врска со почнувањето и престанувањето со работа на некои ковници, или со други економски монети.

Најинетерсен и најзабележителен меѓу монетните наоди на Исарот е еден примерок на римска републиканска бронза. Се работи за примерок кован во времето на конзулот Quintus Pompeius Rufus, чија година на конзулувањето е 59 r. од ст. е. според Sydenham;8 ИЛИ 54 г. од ст. е. според Crawford.9 Монетата на аверсот има sella curulis, стрела на левата и ловорова гранка на десната страна, а над курулниот стол стои натпис Q. РОМРЕІ Q. F. RVFVS, под столот СОЅ. На реверсот, исто така има sella curulis, од левата страна lituus, од десната лавров венец, над столот SVLLA СОЅ. долу О. РОМРЕІ RVF.10

Ковањето монети11 со името на Сула, дваесетина години по неговата смрт, би изгледало невообичаено кога би се немал предвид фактот дека во почетокот на шестата деценија на I в. од ст. е. сеќавањето за Сула заживеало благодарение на неговиот син Faustus Sulla и неговиот внук, погоре споменатиот Quintus Pompeius Rufus, кои земаат т. н. сулански теми за претстави на монетите! Што се однесува до ковницата, кај двајцата автори стои дека монетата с искована во Рим, како и податокот дека се работи за сребрен денар,12 што не е случај со нашиот примерок. Освен што тежината му изнесува 2,76 гр., диаметарот е поголем од вообичаениот диаметар на денарот, па така дури и визуелно се разликува. Кај Sydenham постои исто така забелешка дека монетите со вакви претстави не се чести и вообичаени.З Овој примерок посребрена бронза станува уште поинтересен кога се има предвид податокот дека триесетина години во текот на граѓанските војни не биле воопшто ковани бронзени мо-

За депото со републикански монети најдено во Глишиќ“ е споменат hiatus за годините 59 и 54 г. од ст. е. Истиов hiatus постои и во депото од Садиево во Бугарија. Овој hiatus, според Керамитчиев, се должи на војните што ги водел О. Octavius со тракиските племиња во 59 r. од ст. е. и на ангажираноста на Римјаните во заштита на границите на Македонија во 54 г. од ст. е. иако оваа празнина може да биде сосем случајна, бидејќи се во прашање само две депоа. Во секој случај, уште поиндикативно е наоѓањето на нашиот примерок на док. Исар-Марвинци, кој се датира во 59 или 54 г. од ст. е.

Присуството на оваа монета на теренот предизвикува внимание и со оглед на фактот дека наодите на римски републикански монети се доста ретки на територијата на Македонија. Досега се познати само две депоа со денари — од Глишиќ“ и од Стоби, како и извесен број поединечни наоди од Македонија во Археолошкиот музеј во Скопје! и во другите музеи низ републиката. Самиот факт дека се работи за посребрена бронза, чие датирање паѓа во периодот на граѓанските војни, укажува на општата тогашна криза што се одразила врз економскиот живот на републиката, а со самото тоа и врз ковањето МОНСТН. Заради сите овие компоненти и особености, а и поради фактот дека е мошне ретка, особено на нашата територија, ова монета е интересна гледано на неа не само како на редок републикански примерок, туку уште повеќе како бронза која не била примарен метал при ковањето монети во римската Република.

Монетите од лок. Исар--Марвинци заради, малубројноста и големата оштетеност не овозможија донесување на конкретни заклучоци за самата населба. Меѓутоа, фактот дека извесен број од нив со своето датирање сепак фрлат извесна светлина врз животот на населбата, беше разлогот за нивното изнесување пред јавноста.

Илустрација, стр. 50

КАТАЛОШКИ ОПИС НА МОНЕТИТЕ

Филип II (859- 336)

1, 2. А. Глава на Аполон со дијадема на д.

Рс. ΦΙΛΙΠΠΟΥ Коњаник во галоп.

Ае. 5,95 и 3,95 гр. Мушмов, 7120, Неаԁ, р. 224. Александар III (836- 323)

3, 4. А. Глава на Аполон со тенија.

Pc. AAESANAPOY Коњ во галоп.

Ae. 4,17 и 3,94 rp. Head, p. 226.

5. А. Глава на младиот Херакле без брада на д. Рс. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ Лак, тулец и боздоган.

Ae, 7,12 rp. 7168, Мушмов Head, p. 226.

Касандар (816-297).

6. A. Глава на младиот Херакле со лавовска кожа. Рс. ΚΑΣΣΑΝΔΡΟΥ Лав легнат на десно и буќва N. Ае. 4,00 гр. Мушмов 7267, Неаԁ, р. 228.

Антигон Гонат (277-239). :

7. A. Македонски штит и во средината монограм Рс. BAXI Шлем.

Ae. 3,50 rp. Мушмов, 7310, Head, p. 232.

8. A. Глава на младиот Херакле со лавовска кожа на A. Рс. ВА Коњаник во од.

Ае. 4,05 гр. Мушмов 7309, Неаԁ, p. 232.

9. А. Глава на Атина со шлем на д.

Рс. Фаун издига трофеј.

Ае. 4,78 гр. Мушмов 7308, Неаԁ, р. 232.

Деметриј II (239-229).

10. А. Македонски штит.

Ae. 4,45 rp. Мушмов, 7317, Head, p. 232.

Филип V (220—179).

11. A. Македонски штит.

Рс, BAXIAEQX ФЈАШПОУ Шлем со звезда.

Ae. 3,40 rp. Мушмов, 7355, Head, p. 233.

Амфиполис II—I в. ст. е.

12. A. Глава на Артемида на д., одзади лак и тулец. Рс. AM®ITIOAITON Два јарца исправени на задните нозе се борат. Ае. 8,50 гр. Мушмов, 5977.

13, 14. А. Глава на Зевс со ловоров венец на д. Рс. ΑΜΦΙΠΟΛΙΤΩΝ Преден дел од брод.

Ае. 8,50 и 5,60 гр. Мушмов, 5998.

15. А. Женска глава на десно.

Pc, AM®INIOAITON Бик на десно.

Ае. 4,53 гр. Мушмов, 6025.

Пела II—I в. ст. е.

TIEAAEY Boa пасе.

16, 17, 18, 19. A. Глава на Атина со шлем на A. Ae. 6,75, 6,50, 7,40, 5,85 rp. Мушмов, 6436, Head, p. 244.

20. A. Глава на Аполон со ловоров венец на A.

Pc. TIEAAEX Дира.

Ae. 8,92 rp. Мушмов, 6439, Head, p. 244.

21. A. Глава на Аполон исчешлан како жена на A.

Pc. TWEAAEX Aupa. ;

Ае. 4,62 гр. Мушмов, 6447.

Тесалоника II—I в. cr, е.

22. А. Женска глава со собрана коса и со корона.

Pc. @EXZAAONIKE Boa пасе.

Ае. 7, 16 гр. Мушмов, 6626,

23. A. Глава на Атина на A.

Pc. @EXZAAONIKEQON Бик во ckok Ha A.

Ae. 8,22 rp. Мушмов, 6639, Head, p. 245.

24, 25. A. Глава на Артемида на A.

Pc. OEXXAAONIKEON Tyaeu.

Ае. 2,10 гр. и 3,45. Мушмов, 6600, Неаԁ, р. 245.

Римски период.

I в. ст. е. (конзулување на Quirtus Pompeius Rufus 59 (54) г. ст. е.). 26. A. Курулен стол на левата страна стрела, на десната ловорова гранка, над нив: QO. РОМРЕІ О. Е. RVFVS под столот СОЅ.

Рс. Курулен стол од левата страна литус, од десната ловоров венец, горе SVLLA COS долу O. POMPEI RVF.

Ae. 2,76 rp. Sydenham, p. 150; Crawford, p. 456.

Констанс таа (351—354).

27. A. FL. IVL. CONSTANTIVS NOB. CAES. Неговиот лик Ha A,

Рс. FEL. ТЕМР. REPARATIO. Констанс Гал свртен на лево во војничка одора, држи Викторија и Aabapym, Викторија седи десно од него и го гледа.

Ae. 1,65 гр. Cohen, VIII, p. 32, Ne13 4.

Јовијан (363—364).

28. A. D. N. IOVIANVS P. F. AVG. Неговиот лик Ha A.

Рс. ВОТ V во корона во ловоров венец.

Ae. 1,85 гр. Cohen, VIII, p. 79, Ne 31.

Валентинијан II (388—392).

29. A. D.N. A. D. N. VALENTINIANVS P. F. AVG. Неговиот лик на A. Рс. VIRTVS EXERCITI Валентинијан во војничка одора држи војнички знак и глобус, покрај него заробеник на коленици.

ЗАБЕЛЕШКИ

Ae. 1,35 rp. Cohen, VIII, p. 146, Ne 57. 5 Драгојевиќ-Јосифовска Б., Извештај о археолошком ископавању код села Марвинаца, Год. збор. фил. ф. кн. 19, Скопје 1967 стр. 307—347.

P 7 Cohen H., Description historique des monnaies, Graz 1958, VIII, 4, 31, 57.

18 Sydenham E. A., The Roman Republican coinage, London, p. 150. _

® Crauford M. H., Roman Republican Coinage, Cambridge 1974, p. 456.

™ Crawford M. H. ... p. 596.

18 Crawford, The Stobi heard of Roman Republican denarii, Studies in the Antiquities of Stobi, p. 1—22, Beograd 1973. I.

17 Керамидчиев A., Римски републикански монети од збирката на Археолошкиот музеј Скопје, Нумизматичка вијести Ор. 23, Загреб, 1965, стр. 1—10.

19 Рукова И. Принос KbM тракиската нумизматика Археологил XXVILI, кн. 2. Coun 1972, стр. 33.

Белешки

  1. Драгојевиќ-Јосифовска B., Депо фолеси од с. Марвинци, Годишен зборник на Философскиот факултет, Скопје 1970, кн. 22, стр. 353—372. ↩
  2. Müller C., Commentarii ad Ptolemaeum geographiam III 12, 36. ↩
  3. Döll M. Studien zur Geographie des alten Makedoniens, Stadtamhof 1891, 18, CF Real Enziklopedie XIV, 1/1928/662. ↩
  4. Јосифовска-Драгојевиќ Б., Грчки натпис са архитрава једног храма из села Марвинаца, Жива Антика, Скопје 1965, том I, стр. 137—145. ↩
  5. Микулчиќ И., Една остава на тетрадрахми и преглед на монетните наоди од V—II век ст. е. во Македонија, Год. збор. фил. Скопје 1972/3 кн. 24—25 стр. 161. ↩
  6. RESEARCHES IN 1977 ↩
  7. Sydenham E. A.... p. 150, Crawford M. H. p. 456. Eleonora Petrova — Skopje ↩
  8. Crawford M. H. ... p. 430. Archeological research on loc. Isar-Marvinci gave in 1977 fifty pieces of coins which were found at the excavation or by chance. ↩
  9. Sydenhaus E, A. ... p. 150, Crafwford M. H. ... p. 456. The coins date from IV7 c. B. C. to IV7 c. A. D., and according to the period to which they belong we could clasify them into two groups. In the first group are the coins from Macedonian kingdom and Macedonian towns from IV to I c. B. C. The second group includes Roman republican and imperial coins. The most interesting from all finds is roman republican bronze structed in the period of Q. Pompeius Rufus’ consulship, because republican coins, exspecialy bronze are very rare on the theritory of S. R. Macedonia. the finds from the excavation on loc. Isar-Marvinci are bronze coins with exception of one half coin, probably drahma, structed in silver, dated as a coin of Alexander the Great or someone of his succesors. ↩
  10. Керамидчиев A., Нумизматичка остава од село Глишиќ (Кавадарско) Гласник на институтот за национална историја, Скопје 1973, бр. 3, стр. 151—160. ↩
  11. Керамидчиев А., Нумиз. остава од с. Глишиќ... стр. 155. ↩
  12. LOCALITY ISAR-MARVINCI — COINS FROM THE ARCHAELOGICAL ↩
  13. Керамидчиев А., Нумиз. остава од с. Глишиќ... стр. 155. ↩
  14. Eleonora Petrova ↩