Macedoniae acta archaeologica 5 (1979) · стр. 31–46
Базиликата II во Скупи
Bo Macedoniae Acta Archaeologica бр. 2 3a 1976 г. беше објавен труд под наслов „Состојбата на археолошките ископувања на ан тичко Скупи“!
Во тој труд е даден преглед на истражувањата во Скупи со одделен осврт на оние работени во најново време по Втората светска војна. Притоа, накусо и во прелиминарната форма, беа спомнати и почетните работи на базиликата ІІ.2 Овие работи беа продолжении во 1976 и 1977 и речиси доведени кон крајот: Останаа да се проследи северниот зид од централниот брод и во деловите во северниот и централниот брод да се открие дел од остаток на подот од базиликата.Исто така, ќе треба поблиску да се документират некои детали на одделни фази од животот на базиликата. На ова место ќе биде дадена општа слика за карактерот на базиликата, нејзината положба и евентуалните можности за датирање, со тоа што ќе треба да се смета со можноста дека ваква дадената
слика, ќе биде дополнета и коригирана, по дефинитивното завршување на работите. Отука и извесни толкувања, овде изнесени, ќе треба да се земат како провизорни.
ПОЛОЖБАТА НА БАЗИЛИКАТА, нејзината СТРАТИГРАФИЈА
И ЗАЧУВАНОСТ
Базилика ип-се наоѓа во северниот дел од античкиот град на падините на Зајчи Рид, јужно од селското гробишта во Злокуќани.
Базиликата има доминантна положба над градот, кој со сигурност се протега јужно од неа, каде што со поранешните работи се откриени остатоците од градбини, починувајки од разни фази на античкото Скупи во дворот на Старечкиот дом и крај патот на Бар-
Изучувајќи ја ситуацијата на базиликата на самиот терен, констатирана е нејзината стратиграфска положба, која е особено јасно видлива во источен профил на кв. 14/Н7, управно на северниот ѕид ОА базиликата, и во западен профил на контролната сонда I u
КОНТРОЛНА СОНДА Ти ta
ЗАПАДЕН NPOOUA
Ке1-20 15.7.1976
ІА во кв. 93/Н7, кој во централниот брод е управен на јужниот зид од бродот (профил 1 и профил 2).
Во профил 1, кој е снимен надвор од базиликата, од нејзината северна страна, јасно се одделува горниот слој од нивелацијата на теренот, кои прекрива еден потемен слој шут, под кој, пак, е друг, подебел слој шут различно нијансиран. Овој шут лежи врз слој интензивен палеж што паѓа во правец север-југ, а самиот се наоѓа врз здравицата, како што се гледа тоа во северниот дел од профилот.
Нивелетата од првобитната површина на земјата надвор од базиликата северно од неа, одговара на горната површина на слојот од палеж. Тоа е докажано со фактот дека тулите, потпрени кон северниот ѕид на базиликата како дренажа, лежат врз споменатиот слој. Од внатрешната страна во северниот брод, подот на базиликата се наоѓа на пониското ниво (долниот раб од дренажните опеки, нивелата 266.24, ниво на подот 265.07). Според тоа базиликата со својот под е пониска од првобитното земјиште, поточно кажано-пои нејзината изградба била направена нивелација на теренот и така била направена тераса врз која била таа поставена.
Оваа ситуација ја потврдува и профил 2 (Сонда 1 и 1A). Тука, под нивото на базиликата, се наоѓа нанесен слој од жолт набој, кој секако и служел на нивелацијата. Под него, во северниот дел од профилот, лежи слој палеж, кој претставува првобитна површина на земјата при, градбата на базиликата. Овој слој исто така лежи врз самата здравица, додека на јужниот дел се наоѓаат остатоците од исповедниот поранешен зид од објектот II од 1973 г. (објект со хипокауст), од кој е видлив дел од подот во јужниот дел на профилот. (План 1, Са. 1)
Оваа ситуација укажува и на тоа дека базиликата е подигната во овој АСА над значително постар објект од римскиот период. (Па. 1, фаза 1).
Остатоци од поранешна градежна дејност на местото од базиликата засега се утврдени уште во два случаја. Така, под нартексот на базиликата, поточно под јужниот ѕид на централниот брод, се појавуваат пиластри градени правилно од тули, кои заоѓаат под нареткост, а покрај кои во просторот на јужниот брод и јужниот дел од нартекс се наоѓа под од црвеникав малтер со дебелина од 10 см, фундиран на кршена тула. На тој под е констатиран дел од одводен канал, со ориентација си--ЈЗ. (План, 1 Са, 2) Споменатиовпод се наоѓа на нивелета 263,90, додека нивелетата на подот од објектот II од 1973 г. изнесува 263,39, па е очигледно дека се работи за објект помлад од градбата од 1973 г., а постар од базиликата. Ова го потврдува и фактот дека со сондирањето во јужниот брод, во правец исток, не било констатирано постоење на каква било врска меѓу подот покрај пиласетерот и градбата П од 1973 г. вака одделената фаза е обележана како фаза 2.
Во источниот дел на базиликата, во јужниот и централниот брод, беше откриен АСА од исповадениот ѕид, кој © длабоко pyr
диран и би можел да биде во врска со објектот II од 1973 г., но неговата ситуација е доста несигурна. Ова дотолку повеќе што во кв. 2/H7 на овој ѕид, кој е исповаден, изгледа се потпирал под постар од подовите на базиликата. Засега оваа ситуација е обележана како фаза 3. Нивелетата на овој под е 264,20. (План 1) Исто така отворено прашање претставува подот од бел малтер и тули на нивелетата 264,44, кој лежи под пробиениот под од централниот брод во кв. 40/17 во јамите 1 u 2.
За одделните фази во самата базилика ќе стане збор во натамошното излагање.
Треба да се наспомене дека во базиликата и покрај неа постојат и траги секако од помлад живот. Во прашање се зидови градени во техника суво5ид, некогаш и од сполии. Такви зидови се констатирани крај апсидата од надворешната страна, потоа во внатрешноста на централниот брод, сличен ѕид плитко фундиран, кој се надоврзува кон челниот зид од јужниот брод и ја затвора апсидата. Најпосле, кон западниот ѕид од нареткост-зитче од кршени тули и кад. (План 1, Са. 2) Иста е положбата и со печката што е констатирана во северниот брод, кај самиот челен источен зид. Печката е изградена од кршени тули, со испуштање редови, и има калота и два отвора, од кои главниот се наоѓа на запад, а помалиот е на Ј--И страна. Ова печка наблегнала врз подот од базиликата и де-AVMHO се вдлабила во него. Дупките од диреците што го пробиле подот крај печката укажуваат на постоење натстрешник со еден дел потпрени врз зидовите на базиликата. (сА. 2)
Исто така, треба да се наспомнат и јамите 1 и 2 во западниот дел од централниот брод, кои то пробиле подот од базиликата.
Зачуваноста на базиликата многу е неизедначена. Наполно е добро зачуван северниот зид освен едно поголемо оштетување во кв.
Релативно добро е зачуван и северниот ѕид на централниот брод во досега откриениот дел. Двата зида се сочувани над нивото на подот од базиликата. Наспроти тоа, јужниот зид од централниот брод значително е оштетен, така што неговата зачувана височина се наоѓа под нивото на подот, а зидот е зачуван само во темелите. тите полоша е состојбата на јужниот ѕид од базиликата, које е во голем дел исповаден. Истово важи и за јужниот дел од западниот ѕид на нартексот и за јужниот брод, а јужниот дел од нартексот е речиси сосем уништен. Ваквата положба ќе направи тешкотии при реконструкцијата на базиликата и при нејзината реставрација.
ОПИС НА БАЗИЛИКАТА
Базиликата е трибродна, со нартекс и полукружна апсида, АОАжина 39 м. и широчина 18 м. Широчината на одделните бродови изнесува: јужниот 3,25 m, централниот 8,10 м и северниот 3,50 M, додека широчината од нартексот е 5,90 м.
Покрај јужниот ѕид од базиликата, на источната страна, доградена се просторија со помала апсида, досега неиспитана. Аосегашното истражување не покажа постоење на соодветна конструкција од северната страна.
Фидовите се со дебелина 70—85 см и се градени во немарна техника од необработени или приделкани камења со неправилни редови од тули и малтер.
Во јужниот зид од централниот брод, во долните редови на темелите, градењето е работено со камен и кал, а слична состојба (во темелите) е констатирана и на другите места, како помалку јасно изразена.
На северниот зид од базиликата, од внатрешната страна и на нивото од надворешната нивелата на земјиштето, установен е правилен ред тули. Фидот над површината е граден со црвеникав малтер, кој во неправилните редови ги исполнува фугите.
Дебелината на малтерот изнесува 7 см. Внатрешноста на ѕидовите е исполнета со фрагменти од тули и црвеникав малтер. На повеќе места по зидот при дното, непосредно над подот, констатиран е АСА од зачувана малтерска покривка. Интересно е дека покрај северниот ѕид, од надворешната страна, врз првобитната површина на наземјата, направена е дренажа од косо поставени тули и тегули со разни димензии.
Оваа констатација секако е условена со конфигурацијата на теренот и со опасноста од сливање на вода низ падините од Зајчи Рид — во темелите.
Главниот влез во нартексот се наоѓа во централниот дел од западниот зид. Иако влезот не е зачуван, според зачуваноста на овој ѕид, може да се констатира дека бил едноставен и дека се наоѓа во оската на централниот брод. Западно од нартексот, при испитувањето во 1976 г беше констатирано постоење на едно ниво жолта, здраво набиена земја со благ пад во правец кон југ и запад. Ова површина е пониска за околу 50 см од нивото на подот од нартексот. (План 1) На повеќе места, на неа, установени се поголеми дислоцирани камени блокови, а под неа е утврдено постоење на 3 канали (СА. 3), кои во својот правец нешто дивергираат. Канал I е зидан од тули и премачкан со малтер и со дно од хидрауличен малтер. Каналите 2 и 3 се градени од тубулуси со должина од 65 см, а со промер 24 см. Оваа ситуација засега е доста нејасна, но сигурно е дека нивото од набиена земја и одговара на нивелацијата што е превземена при градбата на базиликата, чии под се наоѓа на нешто повисоко ниво. Меѓутоа, оваа разлика би можела да се намали доколку се претпостави дека жолтиот набој претставувал основа врз која лежеле споменатите дислоцирани плочи. Во таква положба, која меѓутоа не е уште дефинитивно решена, може
да се намали доколку се претпостави дека жолтиот набој претста-
АОТАКУ повеќе што правецот на претпоставената улица би му одговарал на општиот растер на планот на градот во овој дел, како што се гледа од положбата на поранешните градби, па и самата базилика.
Веројатно е дека изразитата нивелација кон страните на светот треба да се протолкува со првобитниот растер на улиците. Слично толкување е изнесено за базиликите Via principatis inferior во Стоби.4
Нартексот е поставен во целата широчина на базиликата Orкриените тегули над подот потврдуваат дека бил покриен. (Са. 4)
Северниот дел од нартексот се наоѓа на повисоко ниво, па до него од централниот дел се доѓало преку едно скалило. Нивото на подот од централниот дел лежи врз ниевалата 264,87, а нивото на теренот од северниот дел — врз нивелетата 265.38. Во двата дела подот е составен од тули со димензии 41528 см. Тулите на подот од централниот дел не заоѓат под СКаАНАОТО на север, а самото скалило се состои од две големи камени плочи што почиваат врз два реда тули. (сл. 5) Северниот дел е одделен од централниот со по
еден пиластер од тули, а празнината меѓу пиластерот и скалилото е исполнет со тули. Во северниот АСА од нартексот се влегувало, првобитно, низ вратата на северната страна, до која воделе скалите. На нивото на првобитната нивелета надвор од базиликата, во продолжение на скалите, констатирано е постоење на под од тули со исти деминзии како во нартексот. Исто така е значајно дека во профилите, во продолжение на западниот зид од нартексот, надосеверниот влез. Во јужниот дел од нартексот, кој е многу оштетен, сепак е јасно дека подот од нартексот продолжува во нивелетата
врзувајќи се кон северозападниот агол, јасно се издвојува исповадениот зид, што индицира дека од оваа страна, кон С--3 дел на базиликата, може да се смета дека постоеле извесни простории чие значење засега не би можело да се реши. Подоцна меѓутоа, кон северниот ѕид од нартексот, од внатрешната страна — била доградена ниша која делумно ги покривала првобитното-скалиште а од источната страна се потпирала врз пиластер покрај влезот од нартексот во северниот брод. (Сл. 6)
Подот на нишата е покриен од тули со речиси правилно оштетување во северозападниот дел. Ни значењето на оваа ниша не може засега да се реши без натамошни ископувања и посебно испитување на оштетениот АСА.
Веројатно истовремено бил пробиен и новиот влез во северниот дел на нартексот од западната страна. До овој влез се доаѓа преку две скалила кои, меѓутоа, не се врзуваат директно со скалиште на Од нартексот во централниот брод на базиликата се доаѓало преку едно скалило, па нивото на подот од централниот брод е нешто повисок (нивелета 264,94). Овој портал имал три влеза, што потврдува постоење на основи од два четвртести столпци.
Од западната и јужната страна на порталот се наоѓаат пиластри. Ширината на северниот и јужниот влез изнесува по 2 м, а на централниот 1,80 м. Очигледно е дека западниот, зачуван ѕид ОА нартексот го засолнува северниот влез на порталот од централниот брод (план 1), што индицира дека во нартексот однадвор се влегувало низ еден влез во оската на централниот брод. Од северниот дел на нартексот во северниот брод се симнувало преку едно скалило помеѓу два пиластра (ширина 0,75 м, влезот изнесува 1,30 м.) Подот на северниот и централниот брод се наоѓа на истото ниво, чако нивната нивелета донекаде варира, секако поради улегнување на земјата. Зачуваните делови на подот по централниот и северниот дел на бродот покажуваат приближно иста нивелета со веќе споменатите помали отстапувања. Само во делот покрај апсидата Нивото
на подот во централниот брод е повисоко (нивелета 265,22 спрема 264,96 до 265,06 во соседните делови на северниот и централниот брод).
Ова веројатно индицира издвојување на презбитеријот, но ситуацијата околу оштетувањето на подот е уште недоволно јасна. Сите споменати подови се градени од црвеникав малтер, мешан со тула во просечна дебелина околу 10 см, а се фундирани врз кршена тула или камен (волуци).
Одделно внимание заслужува ситуацијата констатирана во западниот дел од централниот брод во јамите 1 и 2, кои го пробиле подот од централниот брод. (Профил 3. Тука, под подот од малтер од централниот брод и неговата вообичена супструкција, лежи под од тули чии димензии одговараат на оние од подот на нартексот. Таква ситуација, меѓутоа, не е констатирана Кај пресеците на другите зачувани делови на подовите од базиликата. Тоа би индицирало извесни преправки барем во овој дел од градбата.
Треба изрично да се истакне дека никаде на подот од базиликата не се најде никаква трага ни остаток од мозаик или некоч други конструкции од под, а ни во шутот во внатрешноста на базиликата не беа откриени никакви остатоци од мозаик. Последново наметнува помисла дека базиликата во својата внатрешност не била напуштена, односно настрадала. :
Од другите карактеристики кои денес, а пред дефинитивното завршување на работите, сепак може да се утврдат -- треба да се констатира следново:
1. Меѓу северниот и централниот брод се наоѓала колонада. На повеќе места подот преоѓа преку зидот меѓу северниот и централниот брод. Во североисточниот леа од базиликата, на северниот ѕид од централниот брод е зачуван дел од пиластер, а трага од сличен пиластер беше откриена и на запад од истиов ѕид, во КВ. 12/H7. Во непосредна близина, тука е најден дел од разурнат лак од тули врзани со малтер. (План 1) Во истиов квадрат беше најден и дел од стебло со вдлабнатини што индицираат дека за него била прицврстена парапетна плоча.
2. На челниот источен ѕид на северниот брод беше констатирано постоење на влез со ширина 1,35 м. Ова индицира постоење на комуникација во правец кон север, која, меѓутоа, треба да се испита со натамошните ископувања.
Базиликата во Паликура покажува слична ситуација.5
ЗАВРШНИ РАЗГЛЕДУВАЊА
Несомнено уште е6 прерано да се даде комплетна слика за оваа базилика бидејки нејзиното ископување уште не е завршено. Затоа се ограничуваме само на неколку7 кратки забелешки:
Со својот план Базиликата П се приближува кон северната базилика во Стоби, иако нема ексонартекс. Оваа базилика е датирана кон крајот на У или почетокот на VI в од н. е.ѓ
За датирањето на Базилика 11 засега, со извесна ограда, може да се земат предвид и овие моменти:
Базиликата с вкопана во еден слој палеж кој индицира рушење и катастрофа во времето што му претходело на нејзиното подигање. Очигледно таа претставува задна етапа од урбаниот живот во градот. Траги од подоцнежен престоој на ова место, примитивни ѕидови, јами и печка — укажуваат на живот во кој секако веќе немало континуитет со градската традиција на Скупи. Како датум на пропаста на базиликата, според тоа може да се земе 518 I, т. е. познатиот земјотрес.
Овој датум главно се потврдува и со археолошкиот материјал. Од керамиката најдена во урнатините во базиликата и околу неа во големо количество и припаѓа на кујнска керамика од доцниот период и на соодветни видови глеѓосана керамиќа. Уште позначаен е фактот дека на подот од нартексот е најдена пара од Анастасиј (491—518) и на нешто повисокото ниво, исто така во нартексеат, пара на Јустинијан (527-565). Иако, како хипотеза, може да се рече дека оваа базилика, со својата монументалност и доминантна положба, остава впечаток на Епископската базилика.8
Би било примамливо да се претпостави дека градбата на Базилика II би можела да се стави за време по настанувањето на архиепископијата в Скупи9 Од друга страна, слојот палежи, врз кој е фундирана базиликата, би можел да се доведе во врска со некоја од подоцнежните варварски наезди.!Ѓ10
Во секој случај, изгледа сигурно дека од моментот на нејзината градба па до пропаста -- не поминало долго време. Само така би можело да се објасни впечатокот дека во базиликата уште многу што не било довршено, на што посебно укажува карактерот на нејзините подови и недостигот на вообичаен црквеп мебел.
Белешки
- Д. Карачевиќ, Состјобата на археолошките ископувања на античко Скупи, Macedoniae Acta Arhaelogica 3 1977, 143—180. Овој сумарен преглед на најновите истражувања во Скупи е објавен во согласност со раководителот на истражувањата акад. М. Гарашанин. Од техничките и финанските причини, независно од авторите и раководителите на истражувањата, не беа порано објавувани никакви извештаи за споменатаите ископувања. ↩
- Ibidem. 158 i d. ↩
- Ibidem. 143 i d. ↩
- Up. ibid ситуационен план, во кој не се внесени новите резултати од ископувањата кои на ова место се обработуваат, но сликата на растерот на градот е доволно јасна. Сп. исто така И. Микулчиќ, Жива Антика ХХІ—2 (1971) 463 и д. истиот Archaelogia Iugoslavica (XIV 1973), 29 и д. (и соответни планови). ↩
- J. Wiesman, Stobi a guide to the excavations (1973). 82 i d С. 21. ↩
- Tbidem, 26 и д, Ц. 1. Притоа, ќе требе да се одбележат и разликите, како онаа во пристапот кон централен брод на базиликата. ↩
- Слична ситуација е констатирана и на Царичин Град, кој секако припаѓа кон доцна епоха. Сп. В. Кондиќ-В. Поповиќ, Царичин Град, утврѓено населе византијском Илирику, Галерија сану, 33. (1977) 169--170. Посебно значење има констатацијата на авторите. ibidem, дека животот во Царичин Град не е сосем згаснат по големата катастрофа. Приближно со слична појава би можело со досегашните истражувања да се смета и во Скупи, иако несомнено во нешто поран период по големиот земјотрес и по катастрофата на градот во 518 г. ↩
- Сп. ја ситуацијата на епископската базилика во Стоби, Wiseman ор. cit. 56 i. 4 (и ситуациониот план) чија разделба паѓа во почетокот на У в. (ибид. 61) В. исто така положбата вистина нешто подоцна на епископската црква на Царичин Град: Кондиќ-Поповиќ. ор. cit. 25 (и соодветни планови). Изнесеново мислење останува секако во доменот на хипотеза се додека Базилика II во Cxymm Не биде сосем откриена и согледана во целост. ↩
- За историјата на христијанската црква во Дарданија, сп. сега: 7. Мирдита. Balcanica IV (1973). 83 и д. (со наведената литература). Во овај претходен извештај е можно, а би било и прерансто да се навлегува во какви било дефинитивни заклучоци. Според мирдита ор. cit. 86 архиепископ на Скупи се споменува во писмо на папата Celesin од 424 г. ↩
- Во таа смисла значаен е и фактот дека Базилика II во Скупи несомнено може да се препише кон типот хеленистички базилики, без оглед на тоа дека значителни оштетувања го отежуваат утврдувањето на некои детали, како — на пример — на евентуалната положба на нивото во јужниот дел од централниот брод или минувањето на презбитеријот во нартексот, на кое меѓутоа. упатува порано спомнатата разлика во нивото на подовите. Изгледа посебно ↩
Résumé
La basilique II de Scupi
Dusganka Koraéevié — Skopje
Des données préliminaires au sujet decette basilique ont déja été fournies dans le rapport de D. Koračević (Macedoniae Acta Archaeologica 3, 1977), publié avec l’assentiment du Directeur des fouilles (M. GaraSanin). La basilique se trouve dans la partie Nord de la cité antique, Elle est superposée a un batiment romain a un batiment romain a hypocauste (phase 1), ainsi4 que, dans sa partie Ouest, a édifice a pislates (phase 2) et dans sa partie Est a des restes plus tardifs, semblant indiquer l’existence d’une phase 3 (Cf. Plan ot: les phases en question ont été indiquées). En outre, des murs construits a sec, unf our dans la partie Est de la nef Nordet deux fosses dans la partie Ouest de la basilique, appartiennent a une époque plus récente, soit a la période posturbaine de Scupi, aprés la catastrophe de 518.
Il est hors de doute que Ja basilique appartient au type hellqnistique et