Macedoniae acta archaeologica 5 (1979) · стр. 151–160
Малешевската Котлина
Содржина
Подрачјето на кое се простира Малешево, во поголемиот дел, има планински карактер со високи гребени и длабоки долови и претставува една мала обособена географска целина. Во неговиот централен дел, околу горниот тек на р. Брегалница, се простира истоимената долина на површина со димензии 20520 км и со средна надморска височина од 700 м. Скоро на сите страни котлината е оградена од пошумени планински ридови и само од северната страна е отворена кон соседниот Пијанец, со кој се поврзува по природен пат.
Горниот тек на Брегалница се формира од брзи и богати со вода притоци, кои извираат од шумовитите подножја на Буковиќ, Гуштерица, Бреза и Клепало. Тие обилно ја наводнуваат долината и создаваат поволни услови за развиток на земјоделството и сточарството.
Двете најголеми населби Берово и Пехчево се лоцирани во источниот крај на долината, во подножјето на планините, каде што алувијалната рамница околу Брегалница е поплодородна. Спротивно на другите планински подрачја на Источна Македонија, во кои селските населби се од разбиен тип, распрснати на 4—5 или повеќе места и оддалечени едно од друго, малешевските населени места се лоцирани по долината и претставуваат населби од збиен тип, некои од кои денес имаат до 500 куќи.
Во геолошки поглед1 малешевските планини се составени главно од кристалести шкрилци, кварцови и гранитни карпи. На некои места има жици од млади еруптивни карпи со многу пирит и халкопирит, особено во атарот на Пехчево?2 Во овој предел, кај локалитетот Раковец под Буковиќ, се зачувани многу траги од една голема рударска населба од римско време, како и стари рударски јами и остатоци од топена железна руда, који датираат од средниот век3
Во археолошки поглед, Малешево не е доволно проучено“4 На неговото подрачје не се досега изведени никакви археолошки ископувања. Поради тоа некои периоди од неговата претеловенска историја останале неосветлени и поставени на отворена предпоставка. Во оваа студија си поставивме задача да разгледаме некои основни проблеми од историјата и археологијата на овој крај. Хронолошки, на прво место стои проблемот за племињата што живееле или биле во соседство со ова подрачје во античко време за кои правиме само краток преглед. Понатаму се осврнуваме на изворите на античките автори за географската терминологија на овој крај, т. е. за планините, реките и населбите што се споменуваат од нив. Но во центарот на нашата работа стои проблемот за археолошката топографија, односно за откриените наоѓалишта, кои се посетени и прегледани за време на реконгносцирањето во 1973 г.5 Во приложениот список даваме најосновни податоци6 за нивната географска местоположба и за откриените наоди.
Уште во првите векови на историското време територијата на Источна Македонија, од Осогово до Беласица и од Струма7 до Вардар и на запад од оваа река, била населена со пеонски племиња, за кои старите автори ни оставиле многубројни податоци. Во текот на У в. пред н. е., под притисок на Траките, Пеонните загубиле дед од својата територија на исток и биле принудени да се повлечат западно од p. Струма. Тогаш долината на оваа река, околу денешниот град Благоевград, била зафатена од Медите, додека на север од нив — околу Пауталија (Ќустендил) — се настаниле Дентелетите, а пак јужно од Медите, околу денешниот град Петрич, се наоѓале населбите на Синтите. Според Ф. Папазоглу, подрачјето околу Петрич и Мелник било населено со Синти.8
Историчарот Тукидид, кој е добар познавач на областите северно од Македонија, спомнува за еден поход што го извршил тракискиот крал Ситалк во 429 г. пред н. е. против Пеонија и Македонија. Опишувајќи го овој поход, тој зборува и за движењето на тракиската војска по ненаселената планина Керкина, која се наоѓала на Траничната линија меѓу Пеонци, Меди и Синти. Ситалк потоа упаднал и ro зазел пеонскиот град Добер, од каде то продолжил походот против македонските градови Идомене, Гортинија, Аталанта и Европ.9
Во горниве вести на Тукидид, под планината Керамика не треба да се подразбира Беласица, како што сметаат Miiller и Leake, туку
планинското подрачје на Малешево и Огражден, кое тогаш важело за граница на гореспоменатите племиња. И од други извори дознаваме дека тракиското племе Меди (Maibol) во V в. пред н. е. ја населувало долината на Средна Струма,10 а Синтите биле нивни јужни соседи. Најверојатно е дека Ситалковиот поход против Македонија бил извршен преку Средна Струма, приближно по денешниот пат Благоеврад -- Делчево — Берово — Струмица. Во таков случај, Пеонните се наоѓале западно, а Медите и Синтите источно од планината Керкина.
За идентификувањето на планината Керкина, која ја споменува само Тукидид, има разни толкувања. Некои автори“11 неа ја идентификуваат обично со Беласица, поради што пеонскиот град Добер се поставува на југ од неа, односно кај Дојран. Од друга страна, пак, М. рој“? ја локализира источно од Струма и ја идентификува со Пирин Планина. Заслужува внимание мислењето на Kiepert,13 кој ја идентификува Керкина со Малешевските планини. Во поново време Ф. Папазоглу и Б. Геров“14 го прифаќаат мислењето на Киперт за Лоцирањето на Керкина и градот Добер. :
Според нашето мислење, најприемливо и најмногу одговара планината Керкина да се идентификува со Малешевските Планини и Огражден, каде што за време на изведеното рекогносцирање не се откриени остатоци од населби постари од хелинистичко време. Во
прилог на ова е и веста од Тукидид, според кого планинското подрачје на Керкина, преку кое поминала војската на Ситалк, во 429 г. пред н. е., било HeHaceaeno.15 Ситалк, и порано кога војувал против Пеонните, поминал по овој пат копајќи ја шумата и правејќи пат за
Аристотел спомнува за една друга планина на ова подрачје, на име Meoodmuoy, која исто така била на границата меѓу Пеонија и Медика и во која имало бизони. Но и за нејзиното идентификување има разни толкувања и претпоставки. Така едни го идентификуваат Месапион со Малешевските Планини, а други со Голак или со Плачковица. На друго место Аристотел18 говори и за планината ʼΗεατον како пеонска планина, која се наоѓала во граничного подрачје спрема Медика. По сета веројатност, како Месапион така и Хесаион се наоѓале во источниот дел на Пеонија, односно во подрачјето на Берово или Делчево.
Античките автори спомнуваат и за други месни имиња од граничното подрајче на Панија спрема Медика. Така, Атенеј говори за еден извор на име Бине (Вип), кој се наоѓал меѓу Медика и Пеонија и кое име е поврзано со фаќањето на Силена од царот Мидас.?.19 минувала низ земјата на Медите и Синтите, а според Аристотел — Се спомнува и р. Понт (Πόνρος), која, според античките автори, до — Неа амило камен јаглен20 Обично р. Понт се идентификува од повеќето автори со Струмичка Река, која тече низ Радовишката и Струмичката Котлина. Меѓутоа, ако се базираме врз други податоци од антички автори, дека Медите не допирале до Струмичката Котлина, станува јасно дека Понт се наоѓал посеврно и повеќе одговара да се идентификува со р. Лебница, која извира од Огражден и од Малешевските Планини, и до која допирала јужната граница на Медите. И за лоцирањето на градовите Каленидин, Армонија и Запара, кои, според Хиерокле, влегувале во II македонска провинција, постојат разни претпоставки.21 Досега не се пронајдени материјални докази и несе посочени убедливи и директни докази за нивното лоцирање, иако на повеќе места во Источна Македонија се зачувани траги од градски населби.
Резултатите од изведеното рекогносцирање во 1973 потврдија дека подрачјето на Малешево е многу богато со археолошки наоѓалишта. Беа посетени и неколку нови могили, прегледан еден праисториски локалитет, многу градишта, населби некрополи и ранохристијански цркви. Од особено значење за археологијата на горниот крај е постоењето на голем број могили, некрополи од предримско време. Тие се од два типа: мали, со пречник на основата до 12 м,22 и големи, со пречник до 40 mM” Откриените 8 нови могили за време на нашето рекогносцирање го зголемија нивниот број на 24. За одбележување е дека кај некои од овие могили се вкопани гробови подоцна, во римско време.
Поголемиот број откриени локалитети, како и пронајдениот археолошки материјал, се однесуват до римско време и до рановизантискиот период. Развитокот на населбинскиот живот и постоењето голем број населби во текот на римската епоха во ова високопланин-СКО подрачје стои во тесна врска со отварањето на рудници и со експлоатацијата на железната руда во подножјето на Буковиќ до Пехчево. Откриените рударски јами кај месноста Раковец и во атарот на с. Митрашинци и остатоците од топена руда кај горниот локалитет и во атарот на с. Митрашинци (лок. Жгури) потврдуват дека на ова подрачје во текот на If — VI в. се одвивала обемна рударска дејност.23 Поголеми населби, од кои останале многу материјални остатоци, се регистрирани близу до Пехчево (лок. Раковец), во атарот на с. Негрево (лок. Боро), до с. Ратево (лок. Градиште), и во Берово (док. Попов Рид). На повеќето локалитети се пронајдени монети, виделца на зејтин, накит и керамични садови, кои временски се однесуват до римската епоха (IIL—VI в.). Остатоци од ранохристијански цркви и базилики се зачувани во атарот на селата: Владимирово (лок. Гузелце), Ратево (лок. Манастир), Пехчево (лок. Манастир), Двopište (лок. Црква) и др.
На подрачјето на Малешево досега биле пронајдени и неколку епиграфски споменици, но за жал тие се загубени и ништо не се знае за содржината на нивните натписи.24 Зачуван е само еден споменик, кој бил откриен во атарот на с. Двориште и кој уште се наоѓа на местото каде што бил пронајден.
Натписот на овој споменик, кој е значително оштетен, е на Аа-ТИНСКИ језик и, според интерпретацијата на H. Вулиќ,25 гласи: ІМР (eratori) CAES (ап) M. AUREL (io) ANTONINO SEVERI AUG (цен) N (ostri) FILIO TRIB (unicia) POT (estate) ... CO(n)s(uli) III, PROC (onsuli) COH(ors) П(?) CONCORDIA SEVERIANA P(osuit).
Како што е познато, досега не е евидентирана римска кохорта со прекор Конкордија, име што го носела само III итадлијска легија. Ритерлинг“26 смета дека зборот CONCORDIA во овој натпис погрешно стои наместо CONCORS.
Разбирливо е дека до спорноста на овој АСА од натписот дојде поради оштетеноста на првата половина од шестиот ред, во кој се спомнува за кохортата. Но при деталното проучување на самиот споменик и неговиот натпис откривме траги од буквата L меѓу зборот сон и CONCORDIA, како и постоењето на лигатури (А+Е во гени-ТИВНИ форми на именките CONCORDIA и SEVERIANA. Врз основа на
ова, сметаме дека горниот натпис би требало да гласи:
IMP(eratir) CAE(ari) M. AUREL(io) ANTONINO SEVERI AUG(usti) N(ostri) FILIO TRIB(uncia) POT(estate) CONS(uli) III PROC(consuli) COH(ors) L(egionis) CONCORDIAE SEVERI ANAE P(osuit).
Што се однесува до кохортата (I или II), веројатно бројката стоела во почетокот на 6 ред од натписот, каде што местото заедно со натписот е оштетено. Присуството на оваа кохорта, која го подигнала споменикот во чест на Каракала (211 или 212 г), на подрачјето на Малешево27 преку кое поминувала една саобраќајница, врска меѓу населбите на долината на Струма и на Горна Брегалница, го наметнува прашањето и за постоењето на утврден логор на подрачјето на Manemeso. (сл. 1) За време на рекогносцирањето се откриени остатоци на римски логор кај месноста Градиште во планинскиот предел над с. Владимирово. Најверојатно на ова место се наоѓал логорот на кохортата.
Aoropot кај Градиште има димензии 60X80 м и е ограден со бедем од камен со малтер. Лоциран е на една огранка до караванскиот пат, кој од долината на Струма (кај град Сандански) водел то текот на р. Лебница и потоа, преку планинските превои на Џами- -тепе и Плачковица, кон долината на средна Брегалница. Како што дознаваме од бившиот претседател на Беровска општина, М. Чамински, на неколку места по овој стар пат, денес напуштен, се зачувани месни имиња-топоними, како: Ан, Аниште, кои се наложиле во средниот век. Покрај контролата, која вршела кохортата по патиштата, таа исто така била ангажирана и со заштитата на рудниците кај Пехчево и Митрашинци, кои биле во експлоатација во текот на III — VI в.
Најзначајниот локалитет од средните векови, кој е откриен за време на нашето рекогностицирање, се наоѓа близу до с. Чифлик (лок. Градиште). Ридот Градиште има рамно плато со димензии 300 200 м, на кое се среќаваат мал број фрагменти од средновековна керамика. И во неговото подножје, кое е зафатено од селски ниви, има исто така фрагменти од средновековна керамика. Во нивата на Никола Николовски, во западното поднојже на ридот, се откриени темели од една голема зграда. Темели од стари згради, како и керамични садови, се откриени и во соседните ниви.
Врз основа на големината на старата населба и на откриените материјали, се добива впечаток дека на ова место егзистирала една градска населба во средниот век. Таа се простирала не само на ридот Градиште, кој се издига од 20--30 м над своето подножје, туку и на поголем простор во подножјето на ридот. Инаку, на овој локалитет не се среќаваат остатоци од други материјални култури.
Од средновековниот автор Идризи дознаваме дека градот МаaacyBa (Малешево) се наоѓал на ден и пол дистанција од Мородвис. Тој бид лоциран во подножјето на една планина што доминирала над околината и околу него имало многу градини, овошни дрвја и обработливи ниви од кои се произведувале разни земјоделски култури.
Базирајќи се врз местоположбата на лок. Градиште, под планината Голема Корија и во плодородната долина, како и врз големината на локалитетот и на остатоците од средневековна керамика, сметаме дека ова место најмногу одговара и се совпаѓа со описот на Идризи за градот Малешево. Неговата територија се простирала и ги опфаќала атарите на соседните села Чифлик, Смојимирово, како и оние на Пехчево и Берово, каде што било развиено интензивно земјоделство.
СПИСОК НА НОВООТКРИЕНИТЕ ЛОКАЛИТЕТИ
ПРАИСТОРИСКИ ЛОКАЛИТЕТИ И МОГИЛИ
Село Митрашинци
Локалитет Будица --- остатоци од праисториска населба (неолит), керамика и камени алатки.
Село Панчерево
-Док. Главица — Могила (пречник на основата 10 м).
Село Ратево
Док. Слатина --- могила (пречник 12 м).
Село Русиново
Лок. Думковец -- голема могила добро зачувана ст 30° м). Село Чифлик
Локал. Тумба — могила (пречник 12 м).
Аохаа. Преслап-могила (пречник 10 м).
Село Црник
Лок. Орниче -- 2 могили (20 и 30 м пречник).
АНТИЧКИ ЛОКАЛИТЕТИ
Берово
Лок. Градиште -- римско градиште со остатоци од бедем, керамика. Наоди: монети од ПТ--УТ в.
Лок. Кукута — римска населба, со остатоци од керамика. НЕА римски и рановизантиски монети, питоси.
Лок. Пашалјов Преслап — римска населба со остатоци од кера- 10.
мика. Наоди: римскии рановиз. монети, питоси.
Аох. Попов Рид — римско градиште со остатоци од бедем и кера-
11.
мика. Наоди: римски и рановиз. монети, питоси.
Лок. Шабанско Градиште — градиште со остатоци од бедем и ке- 12.
рамика. Наоди: питоси и монети од У в., остатоци од топена железна руда.
Село Владимирово
Аох. Градиште -- римски логор (дим. 60x80 ке со остатоци од бедем и згради, керамика.
Док. Tpamare — римска населба со остатоци од керамика. Наоди:
римски монети и питоси. Лок. Ѓузелџе — темели од ранохристијанска црква (дим. 16×7 м) со остатоци од покривни ќерамиди.
Село Двориште
Лок. Тенки Ридини (Црклево) — остатоци од голема римска на- 16.
селба (керамика, ќерамиди). Наоди: епиграфски споменик.
Село Митрашинци
Аохаа. Манастириште -- римска населба со остатоци од ќерамиди 17.
и керамика, како и темели од ранохр. црква.
Лок. Шумутмица — остатоци од римска населба и од топена же- 18.
дезна руда. Наоди: питоси и римски монети (III в.).
Село Негрево
Лок. Боро — голема римска населба со остатоци од згради и ке- 19.
рамика. Наоди: Римски и рановиз. монети, питоси.
Лок. Кадов АоА -- мала римска населба со остатоци од керамик а 20.
и ќерамиди. Наоди: питоси.
Пехчево
Лок. Градиште -- римско градиште со остатоци од бедем, згради 21.
и керамика. Наоди: римски и рановизантиски монети, питоси. Лок. Раковец -- римска населба (рударска) со остатоци од Згради, керамика, ќерамиди и десетина рударски јами, како и остатоци од топена железна руда. Наоди: депо со римски и саски рударски алатки и епиграфски споменици.
Лок. Спиково — ранохристијанска црква (17X7 м) со остатоци од темели и покривни ќерамиди и некропола.
Село Ратево
Лок. Градиште -- големо римско градиште со остатоци од бедеми, 24.
згради, керамика и ќерамиди. Наоди: питоси, римски и рановиз. монети, питоси. Во негова близина има „некропола.
Лок. Грамади — голема римска населба со остатоци од згради, 25.
керамика. Наоди римски и рановиз. монети, питоси.
Лок. Манастир --- темели од ранохр. базилика (23X12 м) со оста- 20.
тоци од керамика и ќерамиди.
Село Робово
Лок. Грамаѓе -- римска населба со остатоци од ќерамиди и Керамика. Наоди: питоси, римски и рановиз. монети. Лок. Ормање — римска населба со остатоци од покр. ќерамиди. 28.
Село Русиново
Лок. Грамаѓе -- римска населба со остатоци од згради, ќерамиди 29.
како и темели од ранохристијанска црква. Наоди: питоси. . Лок. Петрово Брдо -- римска населба со остатоци од керамика 30.
и ќерамиди. Наоди: римски монети и питоси.
Аох. Црква -- темели од ранохр. црква со остатоци од ќерамиди. Село Ӱмлена
Лок. Грамаѓе — римска населба со остатоци од ќерамиди и керамика. Наоди: питоси. Лок. Моглиа — римска населба со остатоци од ќерамиди и керамика, Наоди: РИМСКИ МОНСТН И ПИТОСИ.
СРЕДНОВЕКОВНИ ЛОКАЛИТЕТИ
Село Панчерево
34. Док. Илина Црква -- темели од среднов. црква (146 м) со остатоци од средновековна керамика.
35. Аох. Градиште -- Село Чифлик, средновековно градиште со оста-
тоци од керамика од средниот век, како и од бедем.
ЗАБЕЛЕШКИ
J. Цвијиќ, Основе за географију и геологију28 Македоније и Јужне Србије, кн. I, , Београд 1906, 240—243.
6 Thuc., II, 95, 3; Strabo, УП.
7 Plin. IV, 11 (40); Thuc. 11, 96, 98.
ч K. O. Miiller, Die Makedonen, 5. 19; MJ, M. Leake, III, 469; Види Ф. Папа. Bory, op. cit. 248—250,
ee po, Studien zur Geographie des alten Makedonien, Stadtamhof, 1891. 6 FOA, 51
18 Pseudarist., De сати a ausc. I (830 a).
Н. Вулиќ, Споменик, ор. cit. XXVII, бр. 70.
The biggest medieval settlement from which a great deal of material remains, mainly ceramics, have been preserved was at »Gradigte« in the vicinity of the village Chilflik. The author Idrizi left a lot of data about it in the accounts of his travels.
Белешки
- J. Цвијић, Основе за географију и геологију Македоније и Јужне Србије, кн. I, Београд 1906, 240—243. ↩
- Во 1904 година гратчето Пехчево било разурнато од катастрофален земјотрес. ↩
- А. Керамидчиев, Римското рударство во И. Македонија, Гласник на Институтот за нац. историја, год. XVIII, кн. 1, Скопје 1974, 126—128. ↩
- М. и Д. Гарашанин, кои вршеле теренско рекогносцирање во Источна Македонија, објавила интересни податоци за археолошката топографија на Малешево (Археолошке белешке са рекогносцирања у Источној Македонији, Зборник на Штипскиот народен музеј, кн. I, Штип 1959, 67—93). ↩
- Во рекогносцирањето учествуваше и J. Ананиев, апсолвент по археологија. ↩
- Thuc., II, 95, 3; Strabo, VII. ↩
- Plin. IV, 11 (40); Thuc. II, 96, 98. ↩
- Ф. Папазоглу, Македонски градови у римско доба, Скопје 1957, 86. ↩
- Thuc. II, 98. ↩
- Б. Геров, Проучвания, кн. I, София 1964, 11 (163). ↩
- K. O. Müller, Die Makedonen, s. 19; W. M. Leake, III, 469; Види Ф. Папазоглу, op. cit. 248—250. ↩
- M. Döll, Studien zur Geographie des alten Makedonien, Stadtamhof, 1891. FOA, 51. ↩
- H. Kiepert, FOA XVII. ↩
- Ф. Папазоглу, op. cit. 250; Б. Геров, op. cit. 14 (166). ↩
- За време на рекогнасцирањето е откриена една праисториска населба од раниот неолит (остатоци од керамика) кај месноста Будица, с. Митрашинци. ↩
- Thuc. II, 98. ↩
- Arist., Hist. anim., X, 45 (630 a 19). ↩
- Pseudarist., De mirabl. ausc. I (830 a). ↩
- Athen., II, 45 c; види Ф. Папазоглу, op. cit. 262. ↩
- Ф. Папазоглу, op. cit. 262; Б. Геров. op. cit. 15 (167). ↩
- Види Ф. Папазоглу, op. cit. 246—248. ↩
- М. и Д. Гарашанин, op. cit. 67. ↩
- А. Керамидчиев, op. cit. 128. ↩
- М. и Д. Гарашанин, ор. cit. 92. ↩
- Н. Вулић, Споменик, op. cit. XXVII, бр. 70. ↩
- Види Н. Вулић, Споменик LXXVII, бр. 70. ↩
- Б. Геров, ор. cit. 26—27. ↩
- Користиме прилика од ова место да му заблагодарите на М. Чамински за помошта што ни ја укажа за време на рекогносцирањето во Беровско во 1973. ↩
- Radmila Radevska ↩
Summary
The Valley of Maleshevo
(RESULTS OF THE ARCHAEOLOGICAL RECOGNITION IN 1973)
Apostol Keramitčiev — Skopje
This supplement deals with some basic problems of the history29 and archaeology in Maleshevo. Chronologically on the first place is the problem of the tribes who lived on this area or in its neighbourhood during the antique time for which a short review is given. Then I also deal with the sources of the antique authors concerning the geographical terminology i. e. mountains, rivers and settlements. But the point of this work is the question of the archaeological topography i. e. the discovery of localities, which were visited and examined during the recognition in 1973 and of which a list is added.
The recognition confirmed that the region of Maleshevo is abundant with archaeological localities of all periods as well as with archaeological materials mainly from the Roman time. The oldest locality is »Budica« with the district of the village of Mitraginci where remains of neolithic material culture have been preserved (ceramic and stone tools). Eight graves have been also discovered and registered in the districts of the villages Ratovo, Rusinovo, Pancherevo, Chiflik and Crnik. According to their dimensions these graves are divided into two groups i. e. small graves with the diameter of the base up to 12 m. and big graves with the diameter of the base up to 30 m.
But the greatest number of localities are from the Roman time, on which remains of ramparts have been preserved as well as of buildings, ceramics, roof tiles, pithoi and coins (II—VI centuries). Remains of mine settlements have been registered on two sites: one in the vicinity of Pechchevo (loc. Rakovec), and the other in the region of the village MitraSinci (loc. Zguri). On the locality of Rakovec ten old pits were discovered, in one of which mine tools were found. In the immediate vicinity of the pit remains of smelted iron ore were noticed. The discovered remains (foundations) of early Christian churches, basilicas and necropoles also testify of the intensity of the life in the settlement during the late Roman time and the early Byzantine period.
руаврсер РАВОТА ВО БАНЗИНТ