Macedoniae acta archaeologica 4 (1978) · стр. 127–135
Нови археолошки наоди од Скопје и околината
Насловот на овој труд обединава три прилози со различна про блематика, од кои двата се однесуваат на античко Скупи, а третиот на нов средновековен локалитет.
Овие археолошки наоди за кои ќе стане збор, укажуваат на некои нови детали. Иако не се плод на систематски истражувања тне со досегашните и идните сознанија ќе бидат секако од полза.
Плоча од жртвеник и украсна корна
Севервзападно 100 метра од зградата на Републичкиот хидрометеролошки завод, орајќи со трактор работниците извадија една правоаголна плоча од ситнозрнест пешчар, окер боја, димензии: 70 x 54 x 9 см, (са. І,а,В,). Обработена е така што горната површина (плоха) е издлабена во два нивоа. Првиот, плиток, ја опфаќа целата површина внатре во која е изведено каналче кое минува од помалиот реципиент во долниот десен агол и оди дијагонално кон горниот лев агол каде што се слива во два отвора, пречник 4 см и 2 см. (ел. la). Горните рабови на плочата се профилирани во облик на лајсни. На подолгата и двете покуси страни врежан е орнамент во облик на едноставна тантела, (сА. | в). Другата подолга страна е без орнамент, засечена на краевите така што во тој дел плочата има облик на испуст, Долната плоха (површина) на трите страни кои имаат орнамент, обрабена е со придечкан појас чија широчина е 6 см.
На 120 м, западно од местото на наодот на опишаната плоча, работниците случајно приметиле еден обработен камен кој делумно бил на површината на земјата, го извадиле и пренесле во зградата на Хидрометеородлошкиот завод. (Сега заедно со прикажаната плоча се поаѓаат во Музејот на град во Скопје.)
и плочата. Во основа таа е обрабена, превртена купа, со височина 29 см. големиот пречник 30 см и помалиот 16 см; големиот обем е 92 см, а малиот 53 см.
Длабоките коси линии, врежани во два смера со игра на светлина и сенка, та со рељефноста јако ја придржуваат плетената корпа (сА 2), Ободот на отворот е позавратен, а самиот отвор е исполнет со пластични прикази на емиш, од кое е „читливо" гројзе и калинка, додека останатите плодови поради оштетеност неможат да се дефинираат.
Во средиштето на отворот, помеѓу емишот има кружна неисполнета површина во чиј центар е дупка во облик на ромбоид со АОАжина 3 см, длабочина 2,5 см. Основата на корпата делумно е оштетена, а во центагот има вдлабнатинка во облик на полумесечинка чија тетива изнесува 10 см, а стрелата 16 см, додека длабочината е сса 5 см.
Опишаните предмети како што рековме, се најдени на позиција Зајчев Рид, односно во пошироката околина на Хидрометорошкиот завод во време на неговата градба кога во 1973 година откриени се десетина римски гробови, кои во литература се нотирани како Северна некропола на Скупи.1 Гој момент, покрај фактор дека локацијата на наодот, како и поблиските парцели во тој дел на Зајчев РНА, се исполнети со многубројни остатоци од римска керамика, малтер, тегули и друг материјал, во овој момент даваат сугестија дека и нашите предмети НМ ги препишуваме на истата некропола.
Засега можеме да кажеме дека плочата веројатно е дел од жртвеник. На таков заклучок не наведува решението на горната плоха која има јасно изведени наменски детали T. е. собирен реципиент со одводно каналче и отвори за истекување на течности: било крв од жртвувано животно или некоја либација. Како таква плочата сигурно е дел од одредена конструкција во која била вклопена преку неукрасената страна со испуст.
Веројатно и корпата е дел од сепулкларен објект, макар што во насловот е детерминирана како „украсна корпа", таа сигурно ја немала само таа улога. Присуството на плодови упатува на асоцијативна реплика на рогот на изобилството, а од аспект на симболика на плодовите, тука изгледа дека преку калинката, која со сигурност можеме да ја одредиме содржината на корпата, определена е за храна на мртвите.2
Аналогни примери за изнесените предмети во достапната литература не се регистрирани. Датирањето на истите засега е3 можно во склопот на хронологијата на северната некропола која е датирана во крајот на Ш-от и низ IV век на н. е?
129
Римски гробови
Во подножјето на јужната стрмна страна на Зајчев Рид се формира широко aAVBHjaAHC плато, кое на педесетина метра од сегашниот лев Oper на Вардар, се обрушува во висок профил. Со рушењето на неговите поедини сегменти 1970—71 година се појавиле не: колку римски гробови — видливи и денеска.4 Копајки канал во нивната непосредна близина, за веќе споменатиот Хидрометеоролошки завод, работниците на крајот на 1976 година наидоа на неколку римски гробови. За време на увидот констатиравме, дека едниот гроб во облик на циста е оштетен, повеќе гробови се со спалени остатоци, од кои со сигурност се регистрирани два направени од тегули во облик кров на две води (са. 3).
Гробот »A« сА. 3 ОНА направен од четири монолитни плочи од травертин формирајќи правоаголна циста без дно, димензии: 175 х 63 x 65 см, сл. 5, просечната дебелина на плочите изнесуваше 14 см, како и капакот кој исто беше од травертин од едно парче, но работниците го искршиле. Според нивните искази, во гробот имало еден скелет со лобањата на западната страна покрај која биле поставени пет монети-успеавме да прибереме две.. На 3,5 м, западно од цистата,
сл. 3. констатиравме дека искршените тегули се од два гроба („С") покривале кремирани остатоци; -- прилози не најдовме.
Нашето внимание посебно го задржавме на гробот „Бк и „Де,
сА. 4 и са. 6. Двата овие гробови според решавањето на конструкцијата се издвојуваат од досега познатите типови гробови откриени на две Скупски некрополи.5
На 1,5 м, јужно од гробот ,,A” е 2,5 м, висок профил во кој се наоѓа гроб »b« (внатрешни димензии 192 x 44 x 45 см). Созидан е танок (4 см.) плочи од глинен шкрилец; внатрешните страни се Малтерисани. Над тој дел се формира конструкција од кршен камен и малтер, така што настана свод СОЅНАаН во облик на зиспуштени редових, сл. 6 (дим. 170 x 42 x 40). Над оваа форма во височина од 1 м, натрупани се огромни блокови од травертин сл. 4 и сл, 6. Оваа гробна конструкција изведена е во ров (големина 230 х 90 х 230 см.) вкопана во здравица; ориентирана 3--И.
Гробот »A« (внатрешни димензии 151 x 40 x 40 см), се ноаѓа на 140 см, западно од гробот »b«. Направен е на ист начин како и претходниот, со таа разлика што внатрешните ѕидови се обложени со хидроуличен малтер, а над поклопецот од глиненица се два реда големи тули (со малтер) во системот „поврзување“, сл. 4. Димензиите на ровот во кој е созидан гробот се 200 х 90 х 200 см, ориентација
Наблудувајќи ја конструкцијата на гробот »b« се поставува прашењето: кои причини доведе до такво решење на овој објект се мисли, како основно, дека прифатен овој начин, за да би се избегнало рушењето на основната конструкција под дејство на притис-ОКОТ ДЕЛ големата количина на камени блокови, кон пак, од друга страна имале улога на обезбедување на гробот од провали и кражби.
конструкција служела за ставање прилози.
Пронаоѓање решенија кои ќе го обезбедат капакот да не попушги под притисокот на слоевите земја, гледаме кај гробот „Да каде со помош на триредно појачување успешно е совладан тој проблем.
Како што веќе наведовме, не среќаваме во целост слични кон: струкции на гробови на двете истражени некрополи во Скупи, коп би биле аналогни на гробовите »b« и »A«. Исто така, слични конструкции во достапната литература не констатиравме.
Засега со сигурност можеме да го датираме гробот „Ах во половината на III век од н. е. со помошта на монетите на Гордијан III и Филип Арабланин. Гробот ,, " и донекаде гробот „В“, се по конструкција блиски со гробот 81 и гробот 170, од Источната некропола кои се датирани во II век од H. е"7
Групата гробови за кои зборуваме се наоѓа на околу 400 м, југоисточно од Источната некропола истражувана во 1970/71 roa.8
Средновековен локалитет
Северозападно на околу 800 м, од селото Глуво во Скопска Црна Гора се наоѓа локалитетот „Куќетинах. Помеѓу него и селото всечен е кањон на рекичката Бањска. Покрај овој локалитет кај ридот Гола Глава, а во оската на патот кој оди спрема пошумените предели на Скопска Црна Гора, во есента 1976 година дошло до пропаѓање на теренот во вид на три провалии сл. 7a 1,а 2,a 3°.9 Очиствувајќи ја делумно јамата а,10 констатиравме дека на длабочина он 3 м, со засекување во здравицата направена е цилиндрична форма, со пречник 190 см, со калотест свод кој достига до височина од 2 м, каде преминува во кружен отвор, згрлок со пречник 50 см, чиј обод завршува со венец од реден камен сл. 7a, в, Дното © нешто малку издлабено и кај јамата a2, a3, на источната, односно на северната страна на зидот е отвор во облик на трапез, сл. 7 a2, а3,9 кој на еден метар вон јамата се спојува во широка едикула.11
зидовите на јамата се обложени со 10 см дебел слој од печена глина која је зизрешетанах со безброј лесни шуплини сл. 76. Сите три јами се наоѓаа во иста оса, al е најширока. Од нејзе јамата a2 е оддалечена 190 см, има пречник 170с м. Од оваа на 70 см, е јамата a3 со пречник 180 см. Длабочината кај сите три јами е по 3 м, од денешното ниво на земјата.
За време на чистењето на јамата а1, најдовме остатоци од глеѓосана и боена керамика со сликан спирален орнамент. Ваква врста на керамика се среќава од XII B.12
Исто така најдовме цреп со полумесечест отисок и издолжени штрафти, познат од локалитетот Нерези, а се среќава во XII ѕех. Ако се повикаме на овие податоци, нашите објекти веројатно се користени во касновизантискиот период. Се поставува прашењето, зашто служеле овие јами?
133 Согледувајќи ги познатите факти, слободни сме да ја изнесме тезата дека то се јами, всушност печки за произведување вар.14
Фактот дека зидовите на јамите се испечени, укажува на тоа дека тука се одриграл некој сложен процес на употреба на огон, при што се развивала висока температура.
Понатаму, споменатите отвори во дното на печките и нивната надворешна поврзаност имале улога на ложишта.
Да истакнеме и тоа дека печките се лоцирани во непосредна близина на наоѓалиште со варовник -- основна суровина за произведување вар.
Не ни е познато дали во средниот век пани порано, вакви капацитети, било по форма, било по бројност (на едно место) се користени за произведување на керамични продукти, а уште помалку во металургијата. Во нашиот случај дури и не сретнавме многуброен керамичен кръш или троска, што се стални следбеници и индикатори на објектите со таква намена.
Сметаме, дека нетреба Аа се заборави и деталот што во Средниот век Скопска Црна Гора бил големо градилиште. Подигнати се АесеТННа цркви и манастирски комплекси, за чие 5идање ни живописување во фреско-техника била потребна голема количина вар.
Изгледа дека овој момент условил да се пронајде решење за трајни печки. Ова е постигнато со обложување на зидовите на печките со издупчена глина. Таков слој, поради високата температура, која се ослободува од вжарениот вар, по пат на направените празнини, се испекол по целата дебелина во чврста опплата, која како арматура обезбедувала да не дојде до обрушавање на сводот. Тоа дозволувало една иста печка да се користи повеќе пати, со што процесот на прозводството би бил по економичен, а збатеријатак од три печки би се поедноставила и осигурала контуираната продукција.
Да напоменеме уште тоа дека печките се поаѓаат на споменатиот локалитет ,„Куќетина“ кој има синоним „МАРУСАНЕ“, така што спрема микро-конфигурацијата на теренот и покретниот археолошки материјал, претставува индикативното постоење на остатоци од низа средновековни објекти.
Наместо заклучок, уште еднаш напоменуваме, дека овде изнесените проблеми се врзани за случајни наоди, така што со систематски археолошки истражувања ќе се надополни сликата на проблематиката третирана во овој труд.
Белешки
- D. Koraćević, Skupi-Severna i Istočna nekropola, Arheološki pregled 15, 1973, 75—77. ↩
- R. Grevs, Grčki mitovi I, »Nolit« Beograd 1974., 92; N. A. Kun, Legende i mitovi Stare Grčke, »Veselin Masleša« Sarajevo, 1963, 75. ↩
- D. Koraćević, op. cit., 76 ↩
- I. Mikulčić, Skupi-Istočna nekropola i j/i sektor gradskog bedema, Arh. pregled 12, 1970., 134—141, i Arh pr. 13,1971. 43—45; isti, Teritorija Skupa, Ziva Antika XX/2, Skopje, 1971., 478 i 479; isti, Rimski Skeletni grobovi, iz Skupa, Starinar XXIV—XXV, Beograd 1973/74. 89—99; isti, Docnorimski grobovi od Skupi, Godigen Zbornik na Filozofskiot fakultet na Univerzitetot vo Skopje, kn. 26, 1974., isti Rimske lucerne od Skupi, God. Zbor. na Filozofskiot fakultet na Univerzitetot vo Skopje; D. Koraéevié, op. cit. ↩
- Г. Спасовска, археолог од Кичево ми соопшти дека во гробот »B« нашла за време на увадот чаша и керамичен сад, и истите ги предала во Музејот на град Скопје; за жал, таму7 не ги најдов. ↩
- I, Mikuléi¢, op cit. Starinar XXIV—XXV, 92 ↩
- Vidi napomenu 5. ↩
- да овај случај бев известен од председателот на Одборот на село Глуво, во месец јануари 1977. За време на увидот констатирав дека селаните од радозналост загрозиле два рова што е нанесено на сл. 7a. ↩
- Во јамата al поради големата количина на обрушен материјал не можевме со делумно чистење да ја установиме позицијата на истиот отвор. ↩
- Овој простор беше подзидан, изгледа дека служел како ложиште. +12 M. Birtašević, Srednjovjekovna keramika, Muzej grada Beograda, 1970, ↩
- R. Findrik, O krovnim pokrivaéima od opeke на пази srednjovekovnim gradevinama, Starinar XXIV—XXV7 1973- 1974 Beograd 1975. na strani 125 govori o upotrebi krovnog crepa u Vizantiji XII, XIII, XIV i XV7 veku; B. Babi¢, IzveStaj за arheoloski iskopavanja и manastiru Nerezi, 1967, 2, ↩
- Видливи се траги од користење на каменоломот. ↩
Summary
New Archaeological Finds in Skopje and Its Environs
In Zajcéev2 Rid in the region of the North necropolis Skupa a plate belpnging to a sacrificial altar and a decorative basket have been acidentally excavated.
The plate was of sand stone, rectangular with a carved ornament and a hole for the libation rite (pic. 1).
The other object represents a figuratively7 made basket full of fruit; it associates the horn of abundance.
According to the symbolism of certain kinds of fruit it seems that they were used not only for decoration in some sepulchral constructions but also as a htonic message.
In the larger area of the antique town of Skupa several built Roman graves have also been registered, Considering their location and construction they belong to the typology of East necropolis of Skupi.
Grave »B« (pics. 3,4, and 5), which is particularly outstanding, was protected by heavy biocks of stone to avoid any1 piunder of the grave goods. It was also the reason to make two-level construction of the grave itself. The upper level was vaulted by the system of »omitted rows« thus making the lower4 construction free of pressure.