Macedoniae acta archaeologica 4 (1978) · стр. 217–226
Сребрени монети на Стефан IV Душан од нумизматичката збирка на Народниот музеј во Штип
Содржина
- Лево и десно од нимбот се инициалите на Исус ІС - ІС
- Лево и десно од нимбот инициали на Исус хс –
- АУ. Дводелен скратен кирилски натпис. си, =a Wf
- Лево и десно од нимбот инициалии на Исус. ІС – ΧС
- Дводелен скратен кирилски натпис фр = чу
- Дводелен скратен кирилски натпис се 5 2
- СТЕФАНЬ
- БЛ(А)ГОВѢРНИ Ц(А)РЬ
- Лево и десно од нимбот инициали на Исус IC - ⁺C
- Лево и десно во полињата до престолот ознака T чај Ѕѕ
- (Мариќ, тип VIII); (Љубиќ, врста VIIЬ)
- . Како и бр. 8. ја
- RV. Лево и десно од нимбот инициали на Исус ▒ - ЖС
- COLLECTION OF THE NATIONAL MUSEUM IN STIP
- Zvonko Beldedovski — Stip
Во нумизматичката збирка на Нардниот музеј — Штип, под општ инвентарен број 5, заведени се единаесет сребрени динари на Стефан ГУ Душан. Според оскудните податоци, овие монети претставуваат случаен наод од средновековниот археолошки локалитет Исар, некогашниот средновековен град Штип1. За Народниот музеј откупени се 1975 год. Не е познато дали овие динари претставуваат севкупен наод или се само дел од наодот.
Застапени се три врсти и тоа:
I. Крунидбени 6 примероци
Il. Натпис во хоризонтални редови
3 примероци
Ill. Цар јава на коњ 2 примероци
Оваа подела е направена врз основа на изведените претстави на аверсот на монетите.
Сите три врсти спаѓаат во групата на стабилните царски динари, ковани по Душановото крунисување за цар, извршено на 16 IV 1346 година на државниот Собор во Скопје.
I. Крунидбени
1. АВ. Претставен е владетел во стоечка положба, свечено облечен со лицето свртен напред. Коса долга спуштена до рамениците, брада широка — изведена со сноп вертикални линии, мустаќи спуштени надолу. Два ангела претставени во лет, од левата и десната страна вршат крунидбени чин ставајќи му висока конусна круна на глава. Круната по рабовите е украсена со бисери. Од обете страни на царската круна (стема) се спуштаат висулци кои се завршуваат со украс од три групирани точки. Преку двете раменици префрлен е лорос (диадема) кој се вкрстува на градите. Владетелот во десната рака, прибрана кон телото, држи скиптар, касо поставен со крст на врвот, Врвот на скиптарот завршува над неговото десно рамо. Дводелниот скратен кирилски натпис во хоризонтала по средината на динарот гласи: во левото поле името на владетелот
CHL, == C(TE)®(AH)b, а во десното титулата ¥ =LU(A)P(b)
RV. Претстава на Исус со зрнест нимб околу главата (крст со расклони зраци), долга коса која се спушта до висината на брадата, брада полна и заоблена, мустаќи јасно нагласени и спуштени надолу, седи на престол со висок наслон.
Облечен е во долг фустан (хитон) и наметка (химатион). Под хоризонтално поставените раце на скутот преставено е оковано еванѓелие украсено со четири клинци-нитни, а во средината круг — Лежиште за бесценет камен. Врвовите на страничните столпчиња на престолот украсени се со групирани точки. Престолот во висината на седиштето од левата и десната страна со по две хоризонтални АНнии продолжува до рабовите на динарот.
Лево и десно од нимбот се инициалите на Исус ІС - ІС
Под лактот на левата Исусова рака ознака О
Динарот е добро сочуван. Пречник 20 мм., тежина 1,2370 гр.
Ca. 1—2.
Според класификацијата на Мариќ, тип ІІ);2 љубиќ, врста В 2. Иста претстава како и бр. 1.
Иницијали на Ucyve > о
Под лактот на левата Исусова рака ознака ©
Слабо сочуван. Непотполна тежина 0,8350 гр. Са. 34
3. Како и бр. 1.
AV. Владетел во полн царски орант, стон со лицето свртен напред. Коса долга, брада широка и заоблена. Два ангела во лет вршат крунидбени чин. Од двете страни на царската круна (стема) се спуштаат висулци украсени со по три групирани точки. Преку рамениците префрлен е аорос (диадема). Во десната рака владетелот држи скиптар со крст на врвот. По средината на динарот во хоризонтала дводелен скратен кирилски натпис. © phy at
RY. Исус со зрнест нимб околу главата (крст со паралелни зраци), долга коса и заоблена брада, седи на престол со висок наслон. На врвовите од страничните столпчиња на престолот украс од три групирани точки.
Облечен е во долг фустан (хитон) и наметка (химатион). Под хоризонтално поставените раце, на скутот оковано евангелие.
Лево и десно од нимбот инициали на Исус хс –
Оштетен. Пречник 20 мм., непотполна тежина 1,1505 гр. Сл. 5—6. (Мариќ, тип ІІ)4
4. Како и број 1.
АУ. Дводелен скратен кирилски натпис. си, =a Wf
RV. Исус со зрнест нимб околу главата (крст со росклони зраци), долга коса и бујна издолжена брада со патец на средината. Седи на престол со висок наслон. Страничните делови на седиштето украсени се со три групирани точки. Со истиот елемент украсени се и врвовите на страничните столпчиња на престолот.
Облечен е во долг фустан (хитон) и наметка (химатон).
На скутот оковано евангелие.
Лево и десно од нимбот инициалии на Исус. ІС – ΧС
Лево и десно во полињата до престолотознака H = е Под лактот на левата Исусова рака ознака Q
Оштетен. Пречник 21 мм., непотполна тежина 1,4754 гр. Са. 7—8. (Мариќ, тип ІІ);5 (Љубиќ, врста B ІЬ).
5. Како и бр. 1.
AV. Владетел6 со скиптар во рака кој завршува со крст на врвот, стои, а два ангела преставени во лет вршат крунидбен чин.
Нова дополнителна претстава кај овој крунидбен динар е појавата на две лавовски глави под нозете на владетелот.
Дводелен скратен кирилски натпис фр = чу
RV. Вообичаена претстава на Исус со нимб околу главата (крст со расклони зраци) седи на престол со висок наслон.
Лево и десно од нимбот инициалии на Исус IC = ⁎C
Лево и десно во полињата до престолот че- 4
Под лактот на левата Исусова рака ознака О
Оштетен. Пречник 20 мм., непотполна тежина 1,0616 гр. Са. 9—10. (Мариќ, тип ІІ);7 (Љубиќ, врста B ІЬ).
6. Иста претстава како и бр. 5.
AV. Под нозете на владетелот претстава на две лавовски глави.
Дводелен скратен кирилски натпис се 5 2
RV. Исус седи на престол со висок наслон.
Лево и десно од нимбот инициали на Исус
Лево и десно во полињата до престолот ознака | - МР
Под лактот на левата Исусова рака ознака е
Оштетен. Пречник 20 мм., непотполна тежина 1,0466 гр.
Овие таканаречени крунидбени динари, според хронолошката подела на душановите царски монети, им припаѓаат на втората група, односно на вториот период од душановите царски емисии.8 Нивното ковање се совпаѓа во времето на Душановото прогласување за цар 16 IV 1346 год. И од самата претстава на аверсот — владател во свечана царска облека и два ангела кои држат круна се гледа дека се работи за крунисување.
Застапени се со релативно голем број примероци во Косовската остава, оставата од Белово кај Дебар,9 потоа Кичевската остава, оставата од околината на Нови Пазар,10 оставата од Падина кај Госпоѓин Вир во Гердап11 и во помал број примероци во другите остави и поединечни наоди.
Il. Натпис во хоризонтални редови
7. AV. Кирилски натпис во пет хоризонтални редови
СТЕФАНЬ
БЛ(А)ГОВѢРНИ Ц(А)РЬ
RV. Престава на Исус со зрнест нимб околу главата (крст со расклони зраци), долга коса и јасно нагласена брада со патец на средината, седи на престол. со висок наслон, Под хоризонтално поставените раце на скутот преставено е оковано еванѓелие. Врвовите на страничните столпчиња на престолот украсени се со по три групирани точки. Престолот во висината на седиштето од лсвата и десната страна со по две хоризонтални линии продолжува до рабовите на динарот.
Лево и десно од нимбот инициали на Исус IC - ⁺C
Лево и десно во полињата до престолот ознака T чај Ѕѕ
Оштетен. Пречник 20 мм., непотполна тежина 1,3930, Са. 13—14.
(Мариќ, тип VIII); (Љубиќ, врста VIIЬ)
RV. Како и бр. 7. Вообичаена претстава — Исус седи на прес-ТОА СО ВИСОК наслон.
Постои разлика само во изведбата на престолот. Седиштето од левата и десната страна не продолжува до рабовите на динарот. Освен врвовите на страничните столпчиња на престолот со тролистен орнамент ка украсени се и страничните делови на седиштето. Лево и десно од нимбот инициалии на Исус IC -
Во левото и десното поле до престолот ознака W - д
Под лактот на левата Исусова рака ознака од три точки и
Оштетен. Пречник 20 мм., непотполна тежина 1,120 гр. Са. 15— 16. (Мариќ, тип VIII);13 (Љубиќ, врста VIIЬ).
. Како и бр. 8. ја
AV. Кирилски натпис во пет хе Р220НТААНН редови Fr 4 roBEo
RV. Вообичаена претстава Исус седи на престол со висок нас-
Лево и десно од нимбот инициали на Исус
Левата половина на динарот поткршена. Во десното поле ас престолот ознака. 0
Оштетен. Пречник 20 MM., непотполна тежина 0,506 гр. Са.
И ова стабилна врста кована е во вториот период на Душановите царски емисии"".
Динари од овој тип — кирилски натпис во пет хоризонтални редови присутни се во познатите остави од Нова Варош, Белово, Босанска Рача, Косово)“,15 Нови Пазар, Урошевац и Кичево)16
Ill. Цар јава на коњ
10. AV. Претставен е владетел облечен во царска облека (дивитисијон) со голем околувратник (мањак) обрабен со бисери и со затворена царска круна (стема) на главата, јава на коњ кој се движигалопира на десно. Владателот со лицето е свртен напред. Од двете страни на царската круна се спуштаат висулци кои завршуваат со три групирани точки. Во десната рака владетелот држи скиптар чиј врв завршува со украс од три групирани точки. Дводелниот скратен КНРНАСКН натпис гласи:
во левото поле под скиптарот Cob а во десното над
главата на коњот 7? Заради оштетеноста (аверсот е излижан), претставата во голема мера е нејасна.
RV. Попрсје на Исус со зрнест нимб околу главата (крст со расклони зраци и три круга во нив). Во левата рака прибрана кон градите, Исус држи четвртесто евангелие кое е без вообичаениот Оков. Со десната рака склопена, на ритуален начин благословува.
Инициалите на Исус се во висината на вратот, ІС - ▭
а под нив на левата и десната страна ознака RK - Ѕѕ
Пречник 20 мм., тежина 1,1714 гр. Са. 19—20
11. AV. натпис i = іР
RV. Лево и десно од нимбот инициали на Исус ▒ - ЖС
Над задниот леа на коњот, помеѓу натписот и скиптарот
ознака |
Овој примерок типолошки се разликува од примерокот бр. 10 во следното:
— На аверсот владетелот во десната рака држи скиптар со крст на врвот (наместо скиптар со три точки).
— Преку свечената облека префрлен е аорос (диадема) кој се вкрстува на градите (наместо широкиот околувратник — мањак).
-- На реверсот Исус во левата рака држи свитак (наместо евангелие).
— Во зрнестиот нимб претставен е крст со паралелни зраци украсени со по пет точки (наместо крст со расклони зраци украсени со по еден крут).
Слабо сочуван. Непотполна тежина 0,8170 гр. Сл. 21—22. (Мариќ, тип ХІІ);17 (Љубиќ, врста18 VI)
Според типолошката подела на овој тип динари извршена од С. димитријевиќ, на стара и нова врста, примерокот бр. 10 припаѓа на новата, а примерокот бр. 1 на старата врста.
И двете врсти стара и нова се вбројуваат во стабилните царски динари, ковани во третиот период на Душанвите царски емисии.19
Како и претходните две врсти така и оваа врста застапена е во оставите од Босанска Рача, Косово, Нова Варош.20 како и во оставата од околината на Урошевац, Кичевската остава и оставата од околината на Нови Пазар.21
Земајќи ги предвид горе опишаните динари и оскудните податоци за нивниот наод, доаѓаме до сознание дека се работи за една мала остава или дел од остава, која без сомнение припаѓа на царскиот период од владеењето на Стефан IV Душан. Оставата е склонета веројатно пред 1355 година.
COLLECTION OF THE NATIONAL MUSEUM IN STIP
Zvonko Beldedovski — Stip
Ta Фе numismatic collection of the National Museum in Stip there are eleven silver dinars of Stephen IV Dusan. These coins were acidentally excavated on the archaeological locality Isar from the Middle Ages.
All these eleven specimens belong to a group of stable royal dinars minted after DuSan had been crowned king on April 16,1346.
There are three types of them:
1. Coronation coins-6 pieces
2. 3 coins with inscription in horizontal lines
3. 2 coins with ithe king riding a horse
1. Coronation Coins
Белешки
- локалитетот Исар види: М Јовановиќ, Две средновековни тврдини во Источна Македонија -- Хисар, „Маркови Кулие во Штип, Зборник на штипскиот Народен музеј, II (1960—1961), Штип 1961 год., 103; З. Белдедовски, Исар — Штип средновековна населба, Macedoniae acta archaeologica 3 ↩
- Р. Марић, Студија из српске нумизматике, Посебно издање сан, књига CCLIX, стр. 359 бр. 47, Т. LII/LIII 2. ↩
- С. Љубић, Опис југословенског новца, Загреб 1875. год. ↩
- Р. Марић, н. д. стр. 349—350 бр. 14 и 21, Т. L/LI 6—7. ↩
- Ibid., стр. 366—367 бр. 57 и 59, Т. LII/LIII 10—11. ↩
- Спрема Марић царот стои на перница, н. д. стр. 376 бр. 76. Т. LIV/LV 6. ↩
- Ibid., стр. 376—378 бр. 76—79, Т.LIV/LV 6—8. ↩
- С. Димитријевиќ, Хронологија Душановог царског новца, Историски часопис, књига ЈХ--Х 1959, Београд 1960, стр. 130. ↩
- Ibid. Tbid. ↩
- Д. Гај-Поповић, Оставе српског средовековног новца из збирке нумизматичког одељења музеја, Зборник Народног музеја VI, Београд MCMLXX стр. 309. ↩
- С. Душанић, Налаз средњевековног новца у Ђердапу, Старинар XXI Београд 1972, стр. 91—93, Т. IV сл. 10. ↩
- Р. Марић, н. д. стр. 381 бр. 86, Т.LIV/LV 13. ↩
- Ibid., стр. 369 бр. 63, Т. LII/LIII 14, стр. 370 бр. 64—65, Т. LII/LIII 15—16. ↩
- С. Димитријевић н. д. стр. 130 ↩
- Ibid. Tbid. ↩
- Д. Гај-Поповић, н. д. ↩
- Р. Марић, н. д. стр. 85, Т. XVI 11—12. ↩
- C, Димитријевиќ, Нова серија нових врста српског средњевековног новца, Старинар XXIV—XXV (1973--1974), Београд 1975 год, стр. 72—73, Т. V сл. 29—30, T.VI сл. 31—36, T.VII сл. 37—38. ↩
- истиот, Хронологија Душановог царског новца, Историски часопис, књига IX—X 1959. ↩
- Ibid. Tbid. ↩
- Д. Гај-Поповић н. д. ↩
Summary
Silver Coins of Stephen IV Dušan from the Numismatic Collection of the National Museum in Štip
Presentation on AV7 — Bearded ruler in formal clothes stands facing us; two angels flying, one on his left and one on his right side putting a dome-like crown on his head. On each side of the roval crown (stem) perpendules, which end with ornament of three dots in a group, come down. He has a loros thrown over his shoulder. The king holds a sceptre with a cross on top in his right hand. In the middle of the coin there is a horizontal inscription in shortened Cyrillic. In the left field the name of the ruler Cbh= C(TE)®(AH) 5, and in the right his title ZP = L[(A)P(s).
Presentation on RV, Jesus Christ with a nimbus around his head (a cross with bifurcated or parallel rays) is sitting on a throne with a high back. He is in a long gown (hyton) and a cloak (hymation). In his lap there is a gospel. Left and right of the nimbus are the initials of Jesus Christ (Исус Христос) IC — XC (pics. 1—12).
2. Coins with an inscription in horizontal lines
Presentation on AV7 — Cyrillic inscription in five horizontal lines: CTE-ФАНЪ ВЪ Х(РИСТА)А Б(ОГ)А БЛ(А)ГОВЪРИН Ц(А)РЪ.
Presentation on RV7 — The same presentation as on the first type. Jesus Christ is sitting on a throne with a high back (pics. 13—18).
3. The king riding on a horse
Presentation on AV — the ruler in his royal clothes, divitisiiom with a large collar and a crown on his head is sitting on a horse which goes rightward. In his right hand the king holds a sceptre with three dots or a cross on the tip. The shortened Cyrillic inscription is CD — ZP.
Presentation on RV7 — the bust of Jesus Chris with a nimbus (a cross with bifurcated or parallel rays). In his left hand he holds the gospel or a roll on his breast while his right hand folded in the ritual manner of blessing. The intials of Christ are as high as his песк IC — XC (pics. 19—22). _
_ . The first and the second type was minted in the second period, while the third type was minted in the third period of the royal minting ot the coins. . All these three types are found in a considerable number in the depots in UroSevac, Novi Pazar, Kosovo, Belovo, Nova VaroS, Bosanska Baca and so оп. ; Considering the above described coins as well as the few data of their find, we realize that it is a small depot or part of a which belonged doubtlesay to ee reign of Stephan IV Dusan. The pantry was probably put awav7