Macedoniae acta archaeologica 4 (1978) · стр. 189–203
Наоди на византиски монети во градбите 5А и 5В од доцноантичката микростанбена целина врз римскиот театар во Heraclea LYNCESTIS
Содржина
НАОДИ НА ВИЗАНТИСКИ МОНЕТИ ВО ГРАДБИТЕ 5А И 5B ОД ДОЦНОАНТИЧКАТА МИКРОСТАНБЕНА ЦЕЛИНА ВРЗ РИМСКИОТ TEATAP BO HERACLEA LYNCESTIS
ТОМЕ ЈАНАКИЕВСКИ — Битола
По напуштањето од употреба на театарот во Хераклеја, најверојатно по едиктите на цар Хонорије во 404 и 423 година од H. е. кога тој ги забрани гладијаторските борби, овој објект по пат на ерозија е затрупуван при што централниот дел, како најдлабок, најпрво е исполнет со дебел слој на ерозивен нанос.
На просторот врз напуштениот, затрупан и оштетен театар се градат градби за живеење од камен и кал, во прво време само над орхестрата, парадосите и дел од гледалиштето а потоа и врз останатиот простор на театарот.
Од почетокот на VI век од н. е. до последните децении на овај век врз површината на театарот е изградена една микростанбена целина од градби од камен и кал којашто всушност преставува и најмлада фаза од типот на овие градби врз театарот. Овој микроурбанистички зафат егзистира истовремено со монументалното рановизантиско јадро во центарот на градот и во никој поглед не го нарушава неговиот изглед. Тој не настана стихијно но е резултат на богатото градежно искуство од претходните векови.
Во овој извештај ќе се осврнеме на наодите на византиски монети откриени над подовите во градбите 5А и 5В од споменатата микростанбена целина.
Овие две градби се лоцирани врз дел од просторот на западното крило на гледалиштето и тоа од осмиот ред на седишта до периметралниот зид. Нивната подолжна осовина е со насока ССН-ЈЈ3. Иако преставуваат една градежна целина тие функционираат наполно издвоено.
ГРАДБА 5А
Оваа градба се состои од една просторија со неправилна четвороаголна основа со корисна површина од 27,930 м. Судејќи спо-Ред положбата на заштитниот ѕид од ерозивни наноси, влезот во "градбата беше од западната страна, но поради оштетеност на западниот ѕид на градбата, кој е сочуван во субструкција, тој не е констатиран. Подот во градбата во северо западниот дел е на 7,90 м. над горната површина од прагот во западниот парадос? со благ пад према југоисток до 7.70 м.
Во слојот од 8,70—7,70 м, а воглавно во слојот од 8,05---7,95 м, над горната површина од прагот во западниот парадос откриени се 84 бронзени византиски монети од кои, со мали исклучоци на примероци ковани во ковниците во Константинополис и Никомедија, останатите се ковани во Тесалоника. Сите монети им припаѓаат на владарите од Јустинијан I — Мауриције Тиберије, односно до првите години од неговото владеење. Од вкупниот број на монети во оваа градба со сигурност можат да се идентификуваат 55 монети, додека за останатите 29 примероци поради помали и поголеми оштетувања се оградуваме од нивно интерпретирање кои без сомнение им прапаѓаат на владарите од Јустинијан I — М. Тиберије.
ЈУСТИНИЈАН I (527-365)
Р.6р. Инв. Т. гр. Пр. Аверс Реверс Година 1 436/T 14,80 31 DNIVST (INIA) М. Дево звезда,
NVSPP (AVC) десно, горе крст.
Ilonpeje на Јусти- долу A а под
нијан на десно, отсечокот сом
голобрад, со дија-
дема, оклоп и
палудамент. 2 422/T 36 DNIVSTINI ANVS M. Дево ANNO 543/4 PPAVC горе крст
Попрсје на Ју-
стинијан еп face “°°N x
на главата има долу A Y
дијадема. \
долу под отсеченот
CON
W. 68; T. 115;
(VII) 3 423/T 36 DNIVSTINI ANVS M. Лево ANNO 547/8 PPAVC
Исто како тоа десно x
x
rope
1
крст, долу А, долу
под отсечокот
NIKO 4 411/T 5,48 24 DNIVSTINI AMY5 IS. Лево A, десно 527/562 PPAVC Р, горе, долу
Исто како под под отсечокот
p. бр. 1 TES
W. 163—6;T. 486,
DOC 98b. 1
Таб. I Са. 1
Р.бр. Hus. Т. гр. Пр. Аверс Реверс Година 5 609/T 2,89 16 DNIVSTINI H. Лево A, десно 527/562 ANVS PPAVC P, горе крст, долу
Исто како под W. 175; T 493;
p. бр. 1 DOC 100a. 1
Таб. I Са. 2 ЈУСТИН II И СОФИЈА (565—578) 6 392/T 14,05 30 (DNIVSTI) NVS M, Aeso ANNO PPAV (C) десно X, горе Јустин и Софија. " звезда, долу A, седат со нимба под отсечокот на престол со сон наслон. Тој во десната рака држи глобус со крст а таа во десната рака скиптар којшто завршува со крст. 7 393/T 33 DNIVSTI (NVS M. Лево ANNO 571/2 Исто : КИ ПОД, десно м)(, горе PPAVC р. бр. 6 крст, долу А, долу MOA OTCCYUOKOT NIKO 8 344/T 14,45 30 DNIVSTI M. Дево ANNO 573/4 NVSPP AV (C) Исто како под десно Ч( , горе крст, долу В, под отсечокот NIKO T.—; DOC 99c. Таб. I са. 3 9 421/T 13,62 31 DNIV (СТИ) MY5 M. Лево ANNO by % Под десно U , горе звезда, долу A, под отсечокот сон(?) 10 355/T 4,97 23 DNIVSTI (NVS K. Дево ANNO 568/9 PPAV) Исто како под десно A , горе р. бр. 6 крст, долу ТЕ5 W.. 105; “I. 173, DOC 64.1 Таб. I Са. 4 1 359/T 6,89 22 (DNIVSTI) NVS K. Лево ANNO 571/2 РР (AV) десно 2. , горе Исто како под крст, долу ТЕЅ р. бр. 6 МУ 142 1. 119; DOC, —
Р.бр. Инв. Т. гр. Пр. Аверс Реверс Година 12 349/T 5,09 21 мк) ЅТ (1) Исто како под 571/2 NVSPP (AV) p. Op. 11
Исто како под, W,, 142 То. 149,
р. бр. 6 рос — 13 644/T 5,59 22 (DN) IVSTI Исто како под 571/2 (NVS). (PPAV) p. Op. 11
Исто како под W. 112; T. 179, DOC
p. Op. 6 Таб. I Ca. 5 14 431/T 5,82 22 (DNIVSTI) NVS K. Лево ANNO 572/3 PPAV
Hero како под, десно МЈ , горе
р. бр. 6 крст, долу
W. 113; T. 181,
DOC 74.1 15 382/T 6,47 21 (DNIVSTI) NVS Исто како под 572/3 PPAV p. Op. 14
Исто како под W. 113; T. 181.
p. Op. 6 DOC 74.1
Ta6. I Ca. 6 16 361/T 5,10 20 (DNIVSTI) NVS K. Лево ANNO 573/4 Исто како под десно y| ц , горе
крст, долу ТЕ5
W. 116; Т. 183,
DOC 76 17 372/T 5,67 23 (DNIVSTI) МУЧУР K. Лево ANNO 573/4 (PAV) десно ЧЕ, rope
Исто како под, ко 2
крст, долу ТЕЅ
W. 116; T, 183;
DOC 76
Таб. I Са. 7 18 645/T 5,80 22 PPAV K. Дево ANNO 574/5 D (NIVSTI NVS) десно X, горе Исто како под р. Ор. 6 ос „долу ТЕ5 W. 117; Т. 184, DOC 78.1 Таб. I Са. 8 19 406/T 4,90 21 DNIVSTI NVS Исто како под 574/5 PPAV p. бр. 18 Исто како под W. 117; T. 184; р. бр. 6 DOC 7841
Р.6р. Инв. T.гр. Пр. Аверс Реверс Година 20. 360/1 5,68 24 (DN) IVSTI (NVS_ K. Дево ANNO 575/6 PPAV) десно XI, горе
Исто како под
р. бр. 6 ок. долу ТЕЅ
W. 121; T. 185;
DOC 822
Таб. If Ca. 9 21 357/T 5,75 22 DN (IVSTI NVS) Исто како под 575/6 PPAV p. Op. 20 Исто како под W. 121; Т. 185; p. Op. 6 DOC 82.2 22 388/T 5,41 23 (DNI) VSTI NVSP_ K. Лево ANNO 575/6 (PAY): десно XII, горе Исто како под p. Op. 6 Oc , долу TES Tao. II Ca. 10 23 347/T 5,99 23 (DNI)VSTI (NVS Исто како под 575/6 PPAV) p. бр. 22 Исто како под 24 369/T 4,60 21 (DNIVSTI NVS Исто како под 575/6 PPAV): p. бр. 22 Исто како под, Таб. II Са. 11 25 416/T 4,70 21 (DNIVSTI NVS K. Лево ANNO 577/8 PPAV) десно XI, горе Исто како под фе II p. Ор. 6 , долу (Т)Е5 W. 124; Т. 187; DOC 84.2 26 370/T 2,02 19 (DN)IVSTI (N)VS_ I. Лево ANNO 571/2 (PPAV) AecHo Z, горе Ilonpcje на Јустин крст, долу ТЕЅ II на десно со ди- W. —; Т. 49; јадема, војничка DOC (89) облека и оклоп. Таб. II Са. 12 ТИБЕРИЈЕ ТІ КОНСТАНТИН (578-581, 27 417/T 6,32 23 (S&mtin CONS K. Лево ANNO 578/9
ТАМТРРАУТ
Тиберије II и импе- десно и, горе
раторката Анаста- крст, долу ТЕЅ
сија со ореол и Тао. II Са. 13
крунисани седат на
дупли престол. Им-
ператорот на A. ВО A.
рака држи глобус
со крст; император-
ката во д. рака
држи жезло. Над
нивните глави има
мал крст. Р. бр. Инв. Тр; Пр. Аверс Реверс Година 28 432/T 5,45 23 (би) ТИб CONS Исто Kako под 578/9 TANT (PPAVI) p. бр. 27
Исто како под W. 60; T. —; DOC 23.1 29 376/T 21 6m ТИб CONS Исто како под 578/9 TANTPPAVI p. бр. 27
Исто како под W. 60;T.—;DOC 23.1 30 412/T 4,89 20 (6) mTIbC (ONS Исто како под 578/9 TANPPAVI). p. бр. 27
Исто како под W. 60; Т. --; DOC 23.1 31 425/T 4,69 20 (6mTIbS) (ONS Исто како под 578/9 (TANTPPAVI) p. Op. 27
Исто како под W. 60; Т. --; DOC 23.1 32 424/T 5,95 22 (6mTI W CONS) Исто како под 578/9 TANTPPAVI p. Op. 27
Исто како под W. 60; T. —; DOC 23.1 33. 3671 510 21 (8mTI W)CONS Исто како под . 578/9 (TANTPPAVI) p. Op. 27
Исто како под W. 60; T. —;
p. Op. 27 DOC 23.1 34. 354/T 6,63 21 бит Y CONS K. Дево ANNO
(T)ANTPPAV(I) десно J, горе
Исто како под крст, долу ТЕ5
р. бр. 27 Таб. II Са. 14 35 415/T 23 SmTI & (CONS Исто kako под
TANT)PPAVI p. 6p. 34
Исто како под 36 419/T 5,55 22 dmTl И COONS K. Лево ANNO 580/1 Исто како под десно а „ Харе
p. бр. 27 ум
крст, долу ТЕ5
DOC 25.1
Таб. II Ca. 15 37. 385/T 5,31 19 (8mTI WV CONS Исто како под 580/1 TA)NTPPAVI: p. бр. 36 Исто како под W. —; T. 135 p. 6p. 27 DOC 25.1 38 400/T 6,05 22 SmTI v (CONS Исто како под 580/1 TANTPPAVI) p. Op. 36 Исто како под W. —; Т. 135
Р.бр. Инв. Т. гр. Пр. Аверс Реверс Година 39 410/T 5,31 21 (&mTI „ CONS Исто како под 580/1 TA)NTPPA(VI) p. Op. 36
Исто како под W. —; T. 135;
p. Op. 27 DOC 25.1
МАУРИЦИЈЕ ТИБЕРИЈЕ (582—602) 40 381/T 5,30 20 DNTI yc R K. Лево ANNO 583/4 (.ГИС?PPAVI) десно II, rope
Попрсје на Мау- крст, долу ТЕЅ
риције Тиберије W. 109; Т. 194
en face co кацига DOC (73)
и оклоп. Во десна Таб. II Са. 16
та рака држи гло-
бус со крст. 41 391/T 21 (DNTI WER) РІС Исто како под 583/4 PPAVI p. Op.
Исто како под W. 109; Т. 194;
р. бр.40 DOC (73) 42 420/T 5,92 21 (DNTIVE R) Исто како под 583/4 PICPPAV p. бр. 40
Исто како под W. 109; Т. 194;
р. бр. 40 рос (73)
Таб. Ш Са. 17 43 399/T 6,65 26 DNTI VE (R Исто Kako под 583/4 -PICPP) AV p. бр. 40 Исто како под W. 109; T. 194; р- бр. 40 DOC (73) Таб. III Ca. 18 44 348/T 5,40 21 DNTI Vf ER Haw ee ПОД 583/4 ЕЊЕ. W. 109; T. 194; oi Ops Таб. III Ca. 19 45 418/T 6,19 22 (DNT. WE R) Исто kako под 583/4 PICPPAV p. Op. 40 Исто како под W. 109; Т. 194; p. 6p. 40 DOC (73) 46 378/T 5,22 22 (DNTI we R Исто како под 583/4 PIC)PP(AV) W. 109; T. 194; Исто како под “ bax ѓ р- бр. 40 рос (73) 47 435/T 5,10 22 (DNTI Va.2 ) Hew mae ПОД 583/4 Исто naxo mon Wd08;,T. 194;
Р.бр. Инв. T, Ер: Пр. Аверс Реверс Година 48.3641 565 21 (DNTIY.;) Исто како под 583/4 Исто како под DOC (73) " ќ 49 371/T 5,88 21 (DNTI We mag “4 ПОД 583/4 Исто како под нее ГА 194; 50 413/T 5,20 21 (DNTI v. Исто Kako под 583/4 Исто како под Бос (73) " 7 51 366/T 5,94 20 DNTI Yer Исто како под 583/4 ( PICPPAV) W. Iii; T. 195;
ао и под DOC (73) 52 375/T 4,99 23 DN (ди AVRC) Исто како под 583/4 TIbPPAVI p. бр. 40
Исто како под W. 1115 T. 195; 53 384/T 5,24 20 (DN. МА AVRC) Исто чајно под 583/4 TI M >PAVI p. Op.
Исто како под Нае. T. 195; 54 380/T 6,48 24 (DN a» ) АУКС Исто а под 583/4 4 8 р. бр. 4
TI и 2PAVI W. 111; T. 195;
Исто како под DOC —
ГРАДБА 5B
Оваа градба е доградена од северо-источната страна на градба-
та 5A 4u делува наполно одвоено со тоа што влезот во неа е од спротивната страна. Градбата се состои од една просторија со неправилна четворострана основа и корисна површина од 23,440 м. За заштита на влезот од ерозивни наноси дополнително е изграден заштитен зид. Подот во градбата е на 7,75 м. над горната површина од прагот во западниот парадос.
Во слојот од 9,i0—7,75 м. откриени се 11 бронзени византиски монети од коишто една е кована во ковничата на Никомедија а останатите во Тесалоника. Сите монети исто така им припаѓаат на владарите од Јустинијан I — М. Тиберије, односно до првите години од нивното владеење.
Р.бр. Инв. T.гр. Пр. Аверс Реверс Година јустинијан I (527-565) 55 723/T 5,01 20 (DNIVS) TINI ASIP Tope
A(NVS) PPAVI долу под отсе-
Исто како под чокот Т(ЕЅ)
p. 6p. 1 T.—
ЈУСТИН II И СОФИЈА (565—578) 56 619/T 14,92 30 (DNIVS)T(I) M. Дево ANNO 567/8 NVSPPAVC \\
Исто како под месно; Ty
p. бр. 6 горе крст, долу
А, под отсечекот
NIKO
W. 128; T. 112; DOC 93a
Таб. III Ca. 20 57 438/T 5,64 22 (DNIVSTI) K. Дево (A)ННО 568/9 NVSPPAV(C) десно A, горе Исто како под крст. долу ТЕ5 р. бр. 6 W. 105; T. 173; DOC 64.1 58 395/T 5,59 21 DNIVSTI NVS K. Лево ANNO 569/70 (PPAVC) десно 5, горе Исто како под крст. долу ТЕ5 p. бр. 6 W.—; T—; DOC 68 Таб. III Ca. 21 59 427/T 24 (DNIVSTI NVS) K. Дево ANNO 571/2 ај десно (4, горе сто како под р. 5 бр. 6, но на, глави крст, долу те . Софија има буква водоравно постава- 60 603/T 4,98 23 DN(IVSTI) K. Дево ANNO 573/4 NVSPPAV(C) Исто како под десно UY\ , горе крст. долу ТЕ5 W,. 115, Т. 183: DOC 76 61 426/T 5,07 23 DNIVSTI K. Дево ANNO 574/5 cea AecHo X, горе сто како под a р. бр. 6 ОС долу ТЕ5
W. 117 -- 119, Т. 184; Р.бр. Инв. Тр: Пр. Аверс Реверс Година 62 409/T 4,68 20 а К. Дево ANNO 577/8 лу нано под десно да 1s ре
®Croay TES
W. 124; T. 187;
DOC 842
Таб. III Ca. 22
ТИБЕРИЈЕ I] КОНСТАНТИН (578—582)
63 610/T 4,69 21 мени CONS Исто како под 580/1 TANTPPAVI p. Op. 36
Исто како под W. —; T. 135;
p. Op. 27 DOC 25.1
МАУРИЦИЈЕ ТИБЕРИЈЕ (582—602)
64 339/T 5,01 20 (DNTI YER Исто како под 583/¢ PIC?PPAVI) W. 109: T. 194:
Исто како под
Овие наоди на монети со непрекинат континуитет од Јустинијан I до Мауриције Тиберије, односно до 583/4 година од неговото владеење, не само што претставуааат материјална потврда на порано изнесената датација на споменатата микростанбена целина врз театарот, од почетокот на VI век3 од H. е. до последните децении од овој век, туку се совпаѓаат и со историските настани коишто се случуваат на Балканскиот Полуостров во тоа време.
Имено, рушејќи го византискиот одбранбен систем, Аварите и Словените почнаа НесМеТаНО да се шират на Балканскиот Полуостров. Од друга страна, и Словените на долниот Дунав, независни од аварската власт продираа се подлабоко во византиските провинции. Тогаш дојде и до првите словеноски и аварословеноски напади на Солун (584 и 586). Што е уште позначајно, започна населување на поедини словенски племиња на Балканот. Словените повеќе не се задоволуваа со плачкање, но веќе започнаа трајно Аа се настануваат на византиското тло и да ги окупираат византиските земји.4
Од големите надворешнополитички настани во рановизантиско доба ни еден немашне ни приближно толкаво значење за Византиското царство како продирањето на Словените на Балканот. Сите останати варварски упади коишто Царството тогаш ги доживеа имаа времен карактер. Дури и големата селидба на Германите, којашто така длабоко ја потресе Империјата, на крајот ја мимоиде Византија. Словените, напротив, останаа на Балканот за сите времиња и постанаа еден од најважните фактори во византиската историја.5
Од претходното можеме да донесеме заклучок дека оваа микростанбена целина врз театарот настана за време на владеењето на Јустинијан I и егзистираше истовремено со монументалното рановизантиско јадро во центарот на градот а престана со живот во првите години од владеењето на Мауриције Тиберије во кое време Словените конечно почнаа трајно да се населуваат во овие краеви.
Кратеници:
мг. Warvick Wroth, Imperial Byzantine Coins, London 1908.
DOC Catalogue of the Byzantine Coins in the Dumbarton Oaks Col: lection ond in the Whittemore Collection by Alfred R. Bellinger (Washington, D. C. 1966).
Comte Jean Tolstoj, Monnaies Byzantines I, Petersburg 1912—14 Wolfgang Hahm, Moneta Imperial Byzantini bank 1,2 Wien 1975
Томе Janakievski — Bitola
Белешки
- Томе Јанакиевски, „Доцноантичка микростанбена целина врз римскиот театар во Heraclea Lyncestiss MACEDONIAE ACTA ARCHAEOLOGICA- 3 Prilep 1977. g. ↩
- За релативна кота при археолошките испитувања на римског театар во Хераклеја замена е горната површина на прагот во западниот парадос ↩
- Томе Јанакиевски, нав. дело стр. 100 ↩
- Георгије Острогорски, Историја Византије, Српска књижевна задруга,, Београд 1959 r. стр. 99. ↩
- Нав. дело стр. 99. ↩
- FUNDE BYZANTINISCHER MUNZEN IN DEN OBJEKTEN 5A und 5B AUS DEM SPATANTIKEN MIKROWOHNKOMPLEX OBERHALB DES ROMISHEN THEA-TASS IN HERACLEA LYNCESTIS ↩
Zusammenfassung
Funde byzantinscher Münzen in den Objekten SA und SB aus dem spätantiken Mikrowohnkomplex oberhalb des römischen Theatass in Heraclea Lyncestis
Nachdem das romische Theatar in Heraclea aufgelassen worden war, wahrscheinlich nach den Edikten des Kaisers Honorius in den Jahren 404 rnd 423 der n.A., durch welche die Gladiatorenkampfe verboten wurden, wurde zuerst der mittlere, tiefste Teil durch Erosion verschtittet und mit einer dicken Schuttschicht Dieser mikrourbanistiche Eingriff existiert gleichzeitig mit dem monumentalen friihbyzantinischen Kern im Zentrum der Stadt, ги dem auf7 jeden Fall auch die kleine und die grosse Basilika und der Episkopaipalast gehorten. Dieser Stadtkern ist nicht planlos entstanden, sondern als Resultat einer reichen Erfahrung in der Bautechnik aus den fritheren Jahrhunderten.
In den Objekten 5A und 5B dieses Mikrowohnkomplexes wurden tiber den Fussbdden 95 byzantinische Bronzemiinzen gefunden, die folgenden Herrschern angehéren: bzw. abschliessend mit seinen Emissionen bis zum J.583/4. Die groésste Zahl dieser Miinzen wurde in den Miinzstaétten von Thessalonik gepragt und nur wenige in Konstantinopel oder Nicomedia.
Die kontinuierliche Anwesenheit von Miinzen in diesen Objekten von Justinian I. bis Mauritius Tiberius, bzw. bis zum J. 583/4 seiner Regierungszeit stellt nicht nur die materielle Bestatigung fiir die Datierung dieses Mikrokomplexes iiber dem Theater vor, sondern stimmt mit den historischen Ereignissen, die sich in dieser Zeit auf der Balkanhalbinsel abspielten, tiberein.
Im Jahre 584 und 586 fanden die ersten Uberfalle der Slawen und Awaroslawen auf Thessalonik statt und was noch bedeutender ist, es begann die Besiedlung des Balkans von Seiten slawischer Stamme.
Aus dem vorher gesagten, konnen wir zu dem Schluss kommen, dass dieser Mikrowohnkomplex прег dem Theater in der Zeit der Regierung Justinians 1. entstanden ist, dass er gleichzeitig mit dem friihbyzantinischen Kern im Zentrum der Stadt existierte und dass das Leben darin in den ersten Jahren der Regierungszeit Mauritius Tiberius1 aufhorte, als die Slawen endgiiltig diese Gebiete zu besiedeln begannen.