Macedoniae acta archaeologica 4 (1978) · стр. 9–32

Нови археолошки истражувања на населбата Чука во Тополчани кај Прилеп

Праисториската населба Чука претставува тумба која се наоѓа на периферијата на селото Тополчани, дваесетина километри јужно од Прилеп1. Таа е во Прилепскето поле, односно во северниот дел на котлината надвор од групата тумби во централна Пелагонија распоредени воглавно покрај реката Црна.2 Чука исто тако е во близината на Црна и спаѓа во населбите на тумби во северниот дел на споменатата рамнина, кои не се истражени, ниту пак во доволна мера рекогносцирани.

Самата тумба е многу малку видлива заради нејзината локација и конфигурацијата на теренот на дел од селото Тополчани. Тој дел претставува и природна препрека помеѓу Прилепското и Битолското поле, што се манифестира со брановидни височинки и усеци, кои даваат наполно различна слика од онаа вообичаената, на сите позната рамна Пелагонија.

Населбата Чука е сосема блага тумба со пречник од околу 200 м, која се наоѓа на 200 метри западно од селото. Од современиот пат Прилеп — Битола е оддалечена околу 1 км, колку што е и северно од реката Црна.

Оваа населба е откриена 1955 година кога се вршеа работите за регулација на Црна. "Тогаш преку локалитетот поминал канал од кого е исфрлен подвижен археолошки материјал. Бројните керамички наоди, куќниот лепеж и другите коскени и камени предмети, ја наметнале потребата за превземање на сондажни работи. Тоа го направила екипа од Народниот музеј во Прилеп под руководство на директорот Б. Бабиќ. Каналот бил проширен со што се направил потребен профил висок 1.60 м, колку што изнесувала и длабочината на самиот канал.

Според откопаниот подвижен археолошки материјал од 1958 година се констатирани два културни стратуми, кои по се се однесуваат на нашите сегашни III] u Ил. Во дадениот извештај авторот заклучува дека Чука припаѓа на Велушко-Породинската група, односно со најмладиот стратум во касниот неолит на Пелагонија, според хронологијата која се применува за неолитот во Грција.3

Врз основа на овие резултати со проектот: „Почетекот и развојот на првите земјоделски заедници во неолитскиот Период, И НИВНИОТ премин во метално доба на подрачјето на Пелагонија", што заеднички го реализираат музеите од Прилеп и Битола, се предвиде да се изврши ново сондирање на населбата Чука за да се добијат сигурни XPOHOAOILки и стратиграфски податоци не само за горните, туку и за долните стратуми за кои порано ништо не се знаеше. Новите истражувања се извршија во 1975 година за чии резултати станува збор во овој прелиминарен извештај.4

Работите се изведени на централниот дел на тумбата спрема сегашната визуелна ситуација. Отворена е сонда 4X4 м. Во текот на работите се откопани 34 физички откопи на длабочина од 4.29 м. Подвижен археолошки материјал имаше во сите откопни слоеви од површината па се до котата 3.61 м.

Благодарејќи на подвижниот археолошки материјал и јасните хоризонти на станување кои дадоа сигурност во донесувањето на заклучоците по прашањето на затворени стратумски целини, можат со сигурност да се издвојат три културни стратуми со поедини фази.

I. Најстариоткултуренстратум почнува од слојот на зеленикав песок — здравица, односно кота 3.61 и завршува на кота 1.95 м. Во овој стратум можат да се издвојат две фази и тоа:

Фаза A — од кота 3.61 до 2.73 и фаза В — од кота 2.73 до 1.95 м. Подвижниот археолошки материјал и извесни хоризонти на станување упатуваат на неопходноста за ваква поделба.

Il. Културен стратум — е помеѓу котите 1.95 и 0.75 м. Тој всушност како и претходниот содржи две фази. Постарата А -- фаза поаѓа од котата 1.95, а завршува на кота 1.15 м. Помладата В -- фаза се наоѓа помеѓу котите 1.15 и 0.75 м. Последната представува слој од жолтеникава земја што беше полн со керамичен материјал.

Ill. Најмлад кулутурен стратум поаѓа од котата 0.75 м. и оди до крајот, односно до површината на земјата. Ваквата стратиграфска поделба дојде не само заради разните манифестации на недвижните објекти во поедините стратуми, туку неа ја диктираше и подвижниот керамичен материјал.

I. Културен стратум

Постарата А фаза од овој културен стратум започнува од котата 3.61 каде што се констатирани најстарите керамички наоди, а завршува со котата 2.73 м.

Културниот стратум на оваа фаза е со сиво-црна боја со назначени танки нивоа од гареж и набој. Фрагментите од куќен лепеж се малубројни и не даваат ни малку индиции дека во оваа фаза имало но нивните остатоци не се откриени. Поединечните паѓања во овој слој кои можат да се запазат H во источниот профил A —A, можеби укажуваат на првобитната населба со полуземјени колиби, кои не можат да бидат застапени во најстарите населби на тумбите во Пелагонија, бидејќи хидрографските услови не давале можност 3a тоа,

Анемичните набои пропратени на некои места со слој од гареж и малку пепел, веројатно укажуваат на надземни станбени објекти.

Помладата В фаза многу јасно е изразена со две станбени надземни нивои кои се манифестираат со слоеви од куќен лепеж и гареж. Од оваа фаза имало впаѓања во долната постара А фаза и тоа со јами од диреците на вертикалните зидови на зградите од постариот хоризонт на станување, но тие не ги пореметиле стратиграфските односи во тој стратум.

Што се однесува до подвижниот керамичен материјал кој е броен и многу важен за хронолошките проучувања, тој дава една фина развојна линија без никаков прекин. Тој културен континуитет на поедини облици на керамички садови трае низ сите три стратуми. Но има и примероци на садови и други предмети што се појавуваат порано или покасно, така што своето постоење го започнуваат и завршуваат во едниот или другиот културен стратум.

Подвижните керамички наоди во фазата A на I. стратум се бројни и многу карактеристични. Само во оваа фаза се појавуваат садови со топчеста форма и black topped орнамент (Т. 1/3). Кусиот цилиндричен вертикален врат и пластичните брадавици на стомакот, даваат комплетен изглед на ваквиот сад (Т. 1/1). Овој тип на сад понекогаш е украсен со низа од орнаментални мотиви изведени со втиснување на мали триаголници или полукругови и тоа на монохромна црвена убаво мазнета основа (Т. 1/2, 6, 9).

Исто така во оваа фаза се застапени и топчести садови со црвена убаво мазнета основа на која се изведени орнаменти со бела боја (T. I1/11). Во горните стратуми нив ги нема. Садови со висок цилиндричен врат и долен топкалест стомак (Т. 1/10) има во сите стратуми и фази на Чука. Во најстарата фаза исклучок прави овој тип на сад чиј врат е украсен со паралелни вертикални ленти изведени со темна боја на црвена мат основа (Т. 11/12). Редок е и орнаментот црвени ленти насликани на црвена мат основа.

Во фазата A на I. стратум се карактеристични и садовите со кус врат и позавратен раб на ободот, чија основа е црвена или кафеава со мазнета површина, додека бројот на наполно затворени топчести садови е минимален. Нивната површина е обично со кафеава боја, преку која постои и бела боја која отпаѓа, така што со сигурност не може точно да се утврди кога е таа нанесувана.

Што се однесува до чиниите тие се застапени со чиста конусна форма со рамен раб на ободот, чија површина по боја е различна и се движи од сиво-црна, преку затворено кафеава до окер боја (Т.1/4).

11

Илустрација, стр. 12

Втор тип на конусна чинија е со вовлечен раб на ободот, на која површината и е обично со црвена мат боја. Третиот тип на таква чинија е со рамен раб на ободот, но со малку топчести страни. Таа е со кафеава, црна, отворено сива мат боја, или со мазнета основа.

Модели на куќи, кои во Пелагонија ги има во Велушко --- породинската група, тука се застапени и во најстариот стратум. Некои примероци продолжуваат и во фазата А од помладиот П. стратум. Сите модели се многу фрагментирани така што не е можна потполна реконструкција и се мешаат со постојните жртвеници кои имаат четвртест реципиент, а по некои и кружен отвор во средината.

Интересно е да се истакне дека повеќето од држалките се со 06- АНК на брадавици хоризонтално продупчени НАН составени од една НАН повеќе непродупчени брадавици повеке како украс. Исто тако има и лентести и петличести држалки со кус врат.

Од камените орудија се појавутаат секири со помали димензии и калапеста форма (Т. 1/5), како и кружни камени плочки со плосната форма без отвор во средината. Застапени се и земјени јајцевидни куглички за праќа (T. 1/8).

На поедини дна од надворешната страна има отисоци од ткаенина или рогозина, што не се повторува на примероците од помладите стратуми.

Помладата В фаза од најстариот стратум е помеѓу котите 2.75

Во оваа фаза продолжуваат да егзистираат топчести садови со цилиндричен врат, конусните чинии со рамен раб на ободот (Т. П/13), такви чинии со малку развлечени топкалести страни и чинии со рамно вовлечен раб на ободот. Сите имаат иста фактура и боја како чиниите во претходната А фаза.

За прв пат се појавуваат конусни и биконусни чинии со наполно рамен горен раб на ободот, на кого се забележуваат вдлабени орнаменти во вид на плитки елипсовидни јамички (Т. ІІ/14,16). Површината на ваквите чинии им е убава со отворено сива мат боја.

Сад со биконусен профил и позавратен раб на ободот продолжува да постои и во оваа фаза (Т.1/17). Овој тип може да се идентификува со оние топчести примероци со кус врат, но не и со позавратен раб на ободот.

Брадавичестите хоризонтално продупчени држалки, како и оние во вид на чеп и натаму егзистираат. Сличен е случајот и со кружните камени плочки, кои што можат да бидат и кружно продупчени во средината (Т.ІІІ/27).

Моделите на куќи и жртвеници се фрагментирани и продолжуваат да се појавуваат и во оваа фаза (Т. ІІ/18,19). Продолжуваат и садовите украсени со бела боја на темно кофеава основа.

За прв пат во оваа фаза се појавуваат конусни капаци насликани со бела боја (Т.11/15) како и антропоморфна пластика, која е тука застапена со еден дел на кој е нагласена стеатопигија, како и една столбеста нога со сива мат. боја.

Илустрација, стр. 14

Исто така за прв пат се појавува и грубиот сад украсен со „срамежлива" барботин техника. Надворнешната страна му е со црна мат, а внатрешната со отворено окер мат боја.

Секирите од камен се со мали димензии и слични на оние од предходната фаза (Т. 1/7). Се појавуваат и обични алатки — шила од коска (Т. П)20).

II. Културен стратум

Како и претходниот така и овој стратум има две фази, кои што се манифестираат и карактеризираат првенствено по подвижниот материјал.

Фазата А започнува од котата 1.95 и завршува до кота 1.15 м. Нема ниту еден јасно издвоен хоризонт на станување. Станбените објекти не се јасно изразени, веројатно заради големите јами кои го пореметиле овој стратум, или пак случајно оваа сонда го зафати просторот помеѓу куќите. Исто така јамите III и IV укажуваат на станбени полуземјени куќи, што можеби е пореална претпоставка во овој хоризонт. Малубројниот ситен куќен лепеж, делови од хоризонтот на набој и гареж во склопот на отворено мрка боја, која е на место со позатворени нијанси, можеби зборуваат за постоњето на полуземјени куќи.

Оваа фаза А ја карактеризира подвижниот археолошки материјал и тоа со продолжување на постоењето на сосема конусните чинии со рамен раб на ободот (Т. IV/32) и такви чинии со малку извлечени страни и рамен раб на ободот. И двата типа се појавија во претходниот стратум. Престанува да живее конусната чинија со вовлечен раб на ободот.

Конусниот тип на чинија со монохромна црвено мазнета основа, или со сива и мрка мат површина и натаму продолжува и во оваа фаза. Има и исклучоци кога површината е сиво мазнета. Еден единствен примерок на конусна чинија со црвена монохромна основа со насликани бели орнаменти е откриен и во оваа фаза. Единственоста на овој примерок се гледа во тоа што црвената основа е порозна, стак-ЛесТа и прозирна. Слични примероци засега не ни се познати од други наоѓалишта во овие области.

Исто така исклучок е и примерокот на конусна чинија од кота 1.61 м, која на внатрешната страна на црвена основа има црн орнамент (Т. 111/28), како и еден друг примерок со темни бои на црвена основа, откриен на кота 1.51 м.

Осамен примерок е и конусната чинија со благо проширени страни, а направена од камен (Т. П1/29). Бидовите и се дебели, а ободот широк и рамен. Откриена на кота 1.95 м. Застапена се и плитка чинија со конусна форма, а обод заоблен (T. П1/26), како и мало конусно садче со мазнети површини и темно сива боја (Т. IV/37).

Орнаментот насликан со бела боја на црвена основа и тука е застапен, но не така често како во претходната фаза од I. стратум.

Илустрација, стр. 16

Неопходно с да се напомене дека во оваа фаза имаше само неколку керамички фрагменти на кота 1.95 м, кои беа украсени со една врста на »ВаАКаНа« бела боја, која исто така засега не е позната од другите неолитски локалитети.

Топчестите садови со повисок или понизок цилиндричен врат (Т. 11/22), како и садовите со позавратен раб на ободот, го продолжуваат својот живот и во оваа фаза (Т. 11/23,24; T. ТУ/31,40). Тие се со сива или мрка мазнета основа, сива мат, мрка и ретко со црвена мазнета површина.

Во овој, како и во претходниот стратум, садовите со топчеста форма и повлечен раб на ободот ги има во помал број. Затворените садови во оваа фаза се застапени само со еден примерок, чија површина е со црна мат боја (Г.ГУ/30), и еден примерок со одвај назначен врат (Т. IV/35.)

Полутопчести садови со брадавичести Аржалки на самиот раб од ободот кој е малку вовлечен, со површина од обично темна мат боја, исто така се застапени само со еден примерок (Т. IV/36), каков што е и случајот со полутопчестиот сад од две брадавици една до Друга поставени под ободот (Т. V/43).

Слична ситуација е и со масивната црепна со темна боја, груба изработка, во чија фактура има и плева (Т. IV/39).

Капаците, кои што во претходната фаза беја украсени со бела боја, овдека се еднобојни, Малку погруби H со темна основа.

Држалките во вид на брадавици хоризонтално продупчени или не, како и кружните камени плочи продолжуваат и во оваа фаза. Застапени се и мали лентести држалки вертикално поставени (Т. IV/38). Појавувањето на калапестите камени секири со мали димензии, 360- рува за еден натамошен културен континуитет.

За истиот континуитет зборуваат и натамошните наоди на фрагменти од модели на куќи, но тие веќе не се така бројно застапени како во I, стратум. Фрагментарноста на моделите не ни дава можност за нивната полна детерминација, бидејќи може до се зборува и за фрагменти на правоагли или квадратни жртвеници со кружен реципиент и три или четири столбести нозе (Т. ПТ/25).

Во овој стратум се појавува и единствениот примерок на жртвеник во вид на птица, чији реципиент се наоѓа на горната површина (Т. ТУ/33). Вратот и главата и ve откршени.

За постарата A фаза од II. стратум во поглед на хронолошката детерминација, несомнено значение има и наодот на антропоиден цилиндер од котата 1.29 м., како и појавата на антропоидна столбеста пластика, за која се карактеристични само нагласениот нос и пластичните очи од котата 1.95 м. (Т. ІІ/21).

Фазата В во II. стратум е одвоена не само заради подвижниот материјал кој, всушност, претставува натамошен културен континуитет, туку и по тоа што таа претставува дебел слој на жолта земја која беше полна со керамички наоди. Фазата поаѓа од котата 1.15 и

Илустрација, стр. 18

Во фазата В. и натаму продолжуваат да постојат конусните чинии со проширени страни и рамен раб на ободот. Чинија со затворен реципиент, односно со вовлечен раб на ободот, исто така е застапена како и во претходната фаза.

Од новите облици на чинии се појавува конусна чинија со проширен раб на ободот кон реципиентот или кон надворешната страна (Т. V/41). Таа е со отворено окераста или темна површина. Исто така се појавува и конусна чинија со брадавици под самиот раб на ободот, чија површина е со сива мат боја (Т. IV/36).

Од садовите во претходната фаза кои држат културен континуитет се оние со топчеста форма со повисок или понизок целиндричен врат. Нискиот врат може да биде наполно вертикален (Т. У/44), или малку позавратен, каков што е и случајот со топчестите садови со висок цилиндричен врат (Т. У/42). По фактурата овие садови се со поубава изработка и отворено темна мат или црна мазнета површина.

Во интересните примероци од оваа фаза е садот со биконусна форма и црно мазнета површина. Тоа е изразито стар облик-затворен, а се јавува и во 1. културен стратум но многу ретко, каков што е случајот и во оваа фаза. Исто така многу карактеристичен е и топчестиот сад од котата 1.15 м. чија надворешна страна е со отворено сива мазнета површина, додека внатрешната страна му е глинесто бела, што го прави садот исклучителен. Од боената орнаментика се застапени примероци со мазнета основа преку која се изведени орнаменти со црна или затворено темна боја. Орнаментите во вид на ленти можат да се наоѓаат и на внатрашната страна.

Во фазата В од П. стратум барботин техниката е многу ретка. Примероците што се застапени се со сива боја и со многу »срамежли-Ва« — неизразита барботин орнаментика.

Малите камени секири (Т. IV/34), коскените орудија, плоснатите кружни камени плочи во средината кружно продупчени и натаму егзистираат без никакви развојни измени, а за прв пат се појавуваат и ножеви од кремен.

Моделите на куќи во оваа В фаза не се појавуваат. Нив повеќе ги нема, и по се изгледа, тие повеќе не се ни изработувани. Таа измена е многу значајна, која што секако се одразила во духовната преокупација на тогашните луѓе. Што се однесува до антропоидната столбеста пластика, таа и натаму го продолжува својот континуитет без некои посебни измени. Застапени се и статуетки што седат на земја со испружени нозе шилесто завршени (Т. У/40 а).

Секако дека јамите од овој стратум го направиле своето, така што појавите на едни, или настанувањето на други форми на садови имаат релативен карактер.

Ш. Културен стратум

Ги опфаќа слоевите помеѓу котите 0,75 м и денешната површина на земјата, која што е полна со керамичен материјал. Стратумот КОНтуирано поаѓа од горното ниво на жолтата земја и завршува на Култ-

Илустрација, стр. 20

ната точка. Хумусниот слој наполно се одвојува од долниот понизок кој е со темно сива боја и полн со куќен лепеж и гареж. Овој станбен хоризонт е пореметен со јамите кои поаѓаат од тоа ниво. Освен четирите поголеми јами, од овој слој поаѓаат и помали јами кои се делови од темелите на куќите од тој хоризонт на станување. Самите куќи во основите не се појавија, но затоа пак во профилите на сондата се многу јасни, но не можеше да се утврди широчината на вкопаните диреци од вертикалните зидови. Според овие наоди, куќите немале големи димензии, а нивните ѕидови биле вертикални со носачи од дрвени столбови вкопани за околу 0,50 M под нивото на куќата. Исто така ни височината на овие станбени објекти не била голема. Можно е само диреците на аглите да биле вкопани подлабоко со што ја држела поцврсто целата дрвена конструкција на куќата. Таков случај е со столбот што се оцртува во источниот профил на сондата. Појачувањето што го имаат неолитските куќи на аглите во вид на поголеми столбови со подлабоко вкопување е вообичаено во неолитот на Подунавјето, посебно во винчанската култура.5

Керамичкиот материјал од III. стратум има културен континуитет со претходните постари фази. Во овој најмлад стратум на Чука се појавуваат сите облици на керамички садови што ги имаше и во претходните два стратуми. Сите варијанти на конусни чинии со рамен раб на ободот го продолжуваат својот живот, со таа разлика што нивните бои на површината, како и фактурата се малку изменети (Т. VI/51,53,55; Т. VII/ 60,61,63,66; Т. VIII/71). Фактурата на ваквите садови им е убава како и кај претходните примероци, а површината им постанува отворено сива, црна или мазнета. Има и двобојни чинии, односно надворешната површина НМ с црвена мат, а внатрешната со црна мат боја. Овој редок примерок потекнува од вториот слој, односно од котата 0,25 м. Чинијата со вовлечен раб на ободот и црвена монохромна мазнета површина застапена е и во овој стратум, но во многу помал број од колку што беше случај во претходните постари стратуми.

Биконусните чинии со позавратен раб на реципиентот со површина во разни варијанти --- отворено сива мат, црна мазнета и темна мат боја — ги има и во овој стратум (Т. V/46; Т. VI/50,52,54). Садовите со топчеста форма со покус или подолг цилиндричен врат, како и позавратен раб на ободот и натаму го одржуваат континуитетот (Т. V/45,47; T.VI/49; T.VII/62; T. VIII/69,72,73). Овие садови се воглавно со сива или црна мазнета или мат површина. Ги има и затворените садови со нерамна површина (Т. VII/64; Т. VIII/70).

Од грубата керамика се појавува само онаа со барботин орнаменти »срамежливо« изведени, каков што беше случајот и во поранешните стратуми.

Во Ш. стратум е застапена и плитка кружна или елипсоидна црепна со дебели зидови и црвена или темна боја (Т. VIII/68).

Единствен нов примерок што се појавува за прв пат е сад со груба површина со наспрамно на стомакот поставени и продупчени држалки, со црвенкаста боја.

Илустрација, стр. 22

или не (Т. V/48), издолжени хоризонтално продупчени (Т. У1/56), Аржалки во облик на јадец (Т. У1/58) и лентести се застапени и тука.

Калапестите помали секири од камен, плоснатите кружни во средината продупчени камени плочки, исти такви земјени плочки, како и земјени тегови, се откриени и во овој стратум.

Антропоморфната и зооморфната пластика застапена е со неколav фрагментирани примероци, така што не може да се види нивната upaBa каракатеристика (T. VII/67; Т. VIII/74). Кај првиот фрагмент, кој претставува всушност лева нога од статуетка што седи на земја, се забележува назначена стеатопигија, каков што е случај и со останатата пластика од овој вна ВО тој временски период.6 Откриени сеи неколку масивни замјени цилиндрични нозе веројатно од жртвеници (Т. VII/65), како и фрагменти од керамика со нејасна намена (T.VI/57,59).

Културни јами

Jama 1-- Започна да се забележува од котата 0.99 м., а се протегаше покрај профилот А -- В. На котата 1.51 м ги доби своите сигурни рамки со пречник од 1.45 м. Земјата со која беше исполнета, по боја беше црна, помешана со малку гареж, пепел и керамика. Таа секако поаѓала од површината на земјата — хумусниот слој, кој заради пореметеноста не даваше можност јамата да се извлече уште од тој хоризонт, туку јасно се забележа дури по I. културен стратум. Во долните слоеви се шири и се завршува на котата 2.16 м, односно спрема аголот се стеснува и продолжува до котата 2.55 м.

Со својот габарит јамата не го загрозила стратиграфскиот однос во сондата што беше многу важен, бидејќи се простираше покрај самиот профил, а покрај подвижниот керамичен материјал од словен: ско потекло содржеше и неолитски кој посекако припаѓа во Пи I културен стратум.

Jama II — Поаѓа исто така од површината, но нејзините рамки се забележани дури од котата 0.90 м, а се спушташе до котата 1.61 м. Како и претходната така и оваа јама се протегаше покрај профилот A — D, така што ни таа не го загрозуваше пратењето на стратиграфските односи во горните слоеви. На котата 1.29 м нејзинот пречник во профилот изнесуваше 1.80 м. И таа го зафаќаше I и делумно II културен стратум. Според подвижниот материјал, несомнено му припаѓа само на овие два стратуми, но содржеше и материјал од словенско потекло.

Jama III —се наоѓаше во центарот на сондата и на котата 1.29 м беше многу убаво забележлива како дел од јамата IV, која што се протегаше кон профилот В — С. Веќе на котата 1.15 м таа се изгуби, така што преставуваше само дел од јамата IV, та заради тоа,

23

Илустрација, стр. 24

како и по неколкуте керамички фрагменти откриени во неа, ја припишуваме на јамата IV. На котата 1.29 м таа имаше елипсоидна форма со пречник од околу 1.00 м.

Jama IV — се протегаше кон профилот В — С во кој со еден помал дел и навлегуваше. Всушност таа го опфаќаше централниот дел на сондата. Нејзините рамки се забележуваа веќе од котата 1.29 м заедно со претходната јама III, но од котата 1.51 јамата IV е самостојна, чиј пречник изнесуваше 1.60 х 1.80 м. На котата 1.61 м таа има кружен облик со пречник од 1.60 м, а се губи на котата 1.90 м.

Керамичките наоди се помногубројни од колку во претходните три јами. Во неа е застапена црепна со подебели зидови и сива мат боја. Конусната чинија со рамен раб на ободот е со црна и сиво мазнета или мат површина. Застапени се и делови на стомак од сад со темна мат боја и груба површина, потоа чинии со подебели зидови и засечени рабови спрема реципиентот, делови од стомак со темна мат и црвена мазнета површина на која има бели орнаменти во вид на ленти. Во јамата се присутни и садови со топчеста форма со широк и повисок цилиндричен врат, кружни плоснати камени плочки — тегови без отвори во средината.

Во врска со јамите може да се заклучи дека единствено јамата IV (заедно со јамата III )припаѓа во неолитскиот период, односно во II. културен стратум. Таа се појавува веднаш по слојот од жолта земја. Подвижниот материјал откриен во неа припаѓа во помладата В фаза од II стратум. Многуте фрагменти од куќен лепеж во горниот дел на јамата- како и гарежот и пепелот во долниот, можеби индицираат на полуземјена куќа од овој стратум.

Како што е веќе покажано, во животот на населбата Чука постојат трите културни стратуми со споменатите фази. Таквата поделба ја диктира не само разните манифестации на недвежните наоди во поединечните стратуми, туку и подвижниот керамичен материјал.

За станбените објекти во најстарата A фаза на I. културен стратум не добивме доволно податоци. Наодите на фрагменти од куќен лепеж се малубројни, а неизразените набои на некои места пропрате-НН со слој од гареж и пепел, веројатно зборуваат за тоа дека куќите биле надземни. Не се откриени ниту остатоци од вкопани куќи (земјанки или полуземјанки) добро познати во неолитот надвор од Македонија, посебно во старчевачката култура7 Земјените куќи како станбени објекти, тешко можеле да егзистираат на повеќеслојните населби во Пелагонија заради хидрографските услови, па не е чудно што тие до сега не се откриени на населбите на тумби. Засега со сигурност ТН познава само еднослојната населба Пештерица кај Прилеп.8 3a BUH чанската култура во Србија карактеристично е што земјените куќи се појавуваат во најстарите слоеви на населбите без оглед на која фаза од таа култура припаѓаат,9 што исто така, не може да се забележи во Пелагонија. Во наредната В фаза на овој стратум на Чука се евидентни два хоризонти на станување со надземни куќи, чии диреци од вертикалните зидови биле вкопани во постарата фаза.

Илустрација, стр. 26

Во овој поглед нејасна е ситуацијата и со фазата А од П. културен стратум. Веројатно истражуваниот простор е помеѓу станбените обје-КІМ, така што за нив не може поодредено да се зборува, или пак големите јами го пореметиле овој стратум. Овие јами можеби укажуваат на постоењето на полуземјени куќи но тоа е само претпоставка. Помладата В фаза од овој стратум претставува слој од жолта земја полна со керамички наоди, но без трагови од станбени објекти. Овој дебел слој секако претставува една пресвртница во животот на населбата, но за жал таа пресвртница во што се состои, засега е тешко да се покаже. Овој слој на жолта земја можеби е некаков нанос во одреден временски период? Над овој слој, па до денешната површина на земјата се наоѓа последниот ти. културен стратум со надземни куќи.10 Диреците-носачи на овие објекти биле вкопани подлабоко за околу 0.50 м под нивото на нивните подови.

Со овие ископувања на Чука откриени се четири кружни јами, од кои само III и IV (што всушност претставуваат една јама) се неолитски и припаѓаат во II, културен стратум бидејќи се појавуваат под слојот од жолта земја. Според нивната големина, со сигурност не може да се зборува за полуземјени куќи.

Иако не се добиени облиците на основите и покривот, големината, височината, во детали начинот на градба на надземните конструкции на куќите, сепак со овие податоци населбата Чука се вклопува во останатите населби од неолитскиот период, како во Пелагонија и Македонија, исто тако и во областите надвор од нив.

Културниот континуитет на оваа населба постои низ сите стратуми и фази. Тоа се гледа најповеќе од подвижните археолошки на: оди, а посебно керамиката. Преку14 поедини облици на керамички садови може да се следи една фина развојна линија без никаков прекин. Но исто така има и примероци ка садови и други предмети што се појавуваат порано или покасно, така што своето постоење го започнуваат и завршуваат во едниот или другиот културен стратум.

За најстарата фаза карактеристичен е BLACK TOPPED орнаментот кој се појавува само во неа, каков што е и случајот со белото

сликање на црвена основа. Овиг орнаменти ги нема во горните стратуми. Кружните плочки-тегови од камен не се продупчени во средината, а само тука се појавуваат земјените издолжени куглички за праќа. Во помладата B фаза од I. стратум продолжуваат истите керамички облици, но за прв пат се појавуваат конусни и биконусни чинии со рамен раб на ободот украсен со елипсоидни вдлабнатинки. Новост преставуваат и земјените конусни капаци украсени со бело насликани орнаменти, барботин орнаментот, пластиката и коскените шила, а кружните плочки-тегови од камен можат да бидат и кружно продучени vo средината. Жртвениците се на скалести нозе со четвртест и плиток реципиент.

Наредниот II. културен стратум се одликува со продолжување на повеќе керамички облици но и со престанок на поедини типови на садови. Во првата А фаза се појавуваат и натаму конусните чинии со рамен раб на ободот, а таквите чинии со вовлечен раб на ободот ги нема повеќе. Еден единствен примерок на конусна чинија со монохромна црвена основа, со насликани бели орнаменти е откриен во оваа фаза. Неговата единственост се состои во тоа што неговата црвена основа е порозна, стаклеста и прозирна. Ист е случајот и со фрагментот на конусна чинија која на внатрешната страна на црвена основа има темен орнамент. Осамен е и примерокот на конусна чинија со благо проширени страни направена од камен. Конусните земјени капаци се еднобојни и малку погруби. За прв пат се појавува антропоиден цилиндер и единствениот примерок на жртвеник во вид на птица, додека останатите жртвеници се со кружен плиток реципиент на три или четири столбести нозе. За антропоидната столбеста пластика карактеристични се само нагласениот нос и пластичните очи. Во помладата В фаза покрај облиците што го држат натамошниот континуитет се појавуваат и конусни чинии со проширен раб на ободот кон реципиентот или кон надворешната страна, како и иста таква чинија со брадавици под самиот раб на ободот. Од боената орнаментика се појавуваат орнаменти од црна НАН затворено темна боја изведени на мазнета основа. Овие орнаменти во вид на ленти можат да се наоѓаат и на внатрешната страна на садот. Барботин техниката е многу ретка.Малите камени секири, коскените орудија, кружните плочки од камен во средината продупчени и натаму егзистираат, без никакви развојни измени, а за прв пат се појавуват и ножеви од кремен. Моделите на куќи во оваа фаза не се појавуваат, и по се изгледа дека тие повеќе не се ни изработувани. Оваа измена секако има значение во духовната преокупација на тогашните луѓе. Во пластиката не се забележуваат некои посебни измени.

Во најмладиот III. културен стратум, кој исто така покажува културен континуитет со предходните два стратуми, се појавуваат сите облици на керамички садови кои ги имаше и порано. Конусните чинии по фактура и боја се малку изменити. Површините им се претежно со отворено сива или црна мат боја. Застапени се и двобоени чинии со црвена мат од надвор, а црна мат боја од внатре. Црвената монохромна керамика е ретка, а преовладува црната или темно сивата. За прв пат се појавува сад со груба површина со две на стомакот наспрамно поставени продупчени држалки и црвенкаста боја. Од грубата керамика се појавува само онаа украсена со »срамежлив« барботин. Паралено со кружните камени плочи-тегови се наоѓаат и исти такви земјени плочки изработувани од зидовите на различни керамички садови. Покрај антропоморфната, се јавува и зооморфна пластика. Има и неколку масивни цилиндрични нозе веројатно од жртвеници.

Врз основа на реченото, може да се заклучи дека Чука I u Іі припаѓаат во Велушко -- породинската група во која целосно се вкло-

Белешки

  1. Б. Китановски, Праисториски наогјалишта во прилепскиот крај, Стремеж 2, Прилеп 1961, 44; Истиот, Прилеп и прилепско во праисторијата, Прилеп и прилепско низ историјата I, Прилеп 1971, 18; Истиот, Краток преглед на праисторијата на прилепскоит крај, Materijali IX, Beograd 1972, 10; Истиот, Неолитска населба Чука кај село Тополчани, Macedoniae Acta Archeologica 3, Prilep 1977, 27. ↩
  2. A. Симоска -- В. Санев, Неолитска населба Велушка Тумба кај Битола, Macedoniae Acta Archaeologica 1, Прилеп 1975, 31: Истите, Праисторија во Централна Пелагонија, Битола 1976, 10. ↩
  3. Б. Китаноски, Macedoniae Acta Archacologica 3, 38. ↩
  4. Археолошките ископувања се извршени во месец овгуст 1975 година под раководство на потпишаните. Покрај нив стручниот дел на екипата го сочинуваа: С. Џајков — цртач и О. Камчески — геометар. ↩
  5. Со оваа констатација се потврдува дека во најмладиот стратум на Чука купите се надземни (Б. Китаноски, Macedoniae Acta Archaeologica 3, 27). Тие се такви и во Велушко — породинската група во Пелагонија: M. Grbić, P. Mačме, 5. Nad, D. Simoska, B. Stalio, Porodin-kasnoneolitsko naselje па tumbi kod Bitolja, Bitolj 1960, 12, 19 (Породин); A. Симоска -- B. Санев, Macedoniae Acta Archaeologica 1, 43 (Велушка Тумба); потоа во останатите неолитски рад eal шта во Македонија: Р. Галовић, Зеленикоwо неолитско насеље код Скопља, Зборник радова Народног музеја V, Београд MCMLVII, 132 (Зелениково); М. Гарашанин — I’. Спасовска, Нови ископувања во Зелениково кај Скопје, Macedoniae Acta Archaeologica 2, Прилеп 1976, 95 (Зелениково); М. Гарашанин — A. Гарашанин, Неолитска населба Вршник кај село Таринци, Зборник на Штипскиот Народен музеј II, Штип 1961, 13 (Вршник); П. Корошец -- J. Корошец, Предисторијска населба Барутница, Прилеп 1973, 17 (Барутница). За куќите во винчанската култура види: Б. Стално, Насење и стан неолитског периода, Неолит Центраног Балкана, Београд 1968, 84 и н.; М. Гарашанин, Праисторија на тлу Србије 1, Београд 1973, 70 и таму цитираната литература. ↩
  6. Например во: Велушка Тумба — Д. Симоска, В. Санев, Macedoniae Acta Archaeologica 1, 60, T. XI/1, 3; T. XX/1, 4; Породин — M. Grbić, P. Mačkić, S. Nađ, D. Simoska, B. Stalio, op. c., T. XXXI/6, 7, 9; Зелениково — Р. Галовић, op. c., 140, T. VI/4; Барутница — П. Корошец, J. Корошец. op. c., 43; Вршник — М.Гарашанин, Д. Гарашанин, Ископавања у Таринцима на локалитету Вршник, Зборник на Штипскиот Народен музеј I, Штип 1959, 64; Истите, Зборник на Штипскиот Народен музеј II, 20, Сл. 18 a, b, и во други неолитски наогјалишта и култури. се до котата 0,75 м. пуваат, а Чука III претставува, веројатно продолжение на истата култура. nju kulture prvih zemljoradnika и srednjem Pomoravlju, Materijali X, Beograd 1974, 146 (Буковичка Чесма); N. Tasić — E. Tomić, Crnokolačka Bara naselje stracevatke i vin¢arske kulture, KruSevac-Beocrad 1969, 19; J. Todorovic, Dubotaj — Огоска, Arheoloski pregled 6, Beograd 1964, 11. ↩
  7. D. Arandjelović-Garašanin, Starčevska kultura, Ljubljana 1954, 20 B. Brukner, B. Jovanović, N. Tasić, Praistorija Vojvodine, N. Sad, 1974, 35 со тамучитираната литература (Добановци, Вуковар, Шабац, Грабовац — Бурић Виногради, Обреновац, Лепенски Вир III-a, Дивостен, Стублина, Гладнице, Житковац); или како полуземјанки: J. Glišić, Stratigrafija naselja vinčanske grupe kod Predionice u Prištini, Glasnik Muzeja Kosova i Metohije VII — VIII, Priština 1964, 24 — 25 (Предионица); R. Galović, Predionica — neolitsko naselje kod Prištine, Priština 1959, 14; B. Jovanović, Relativni hronoliški odnosi starijeg neolita Đerdapa i Vojvodine, Materijali X, Beograd 1974, 37 (Падина); S. Vetnić, Počeci rada na ispitivanju kulture prvih zemljoradnika u srednjem Pomoravlju, Materijali X, Beograd 1974, 146 (Буковичка Чесма); N. Tasić — E. Tomić, Crnokolačka Bara naselje stračevačke i vinčarske kulture, Kruševac-Beograd 1969, 19; J. Todorović, Dubočaj — Grocka, Arheološki pregled 6, Beograd 1964, 11. ↩
  8. B. Babić, Pešterica — Orevoec — Prilep, kasnoantička vila i nekropola, Arheološki pregled 7, Beograd 1965, 131; Б. Китаноски, Прилеп и прилепско во историјата I, 16. ↩
  9. М. Гарашанин, Праисторијата на тлу Србије I, 73. ↩
  10. Б. Китаноски, Прилеп и прилепско низ историјата I, 18; Истиот, Macedoniae Acta Archaeologica 3, 27. ↩
  11. Blagoja Kitanoski — Prilep ↩
  12. Dragica Simoska — Bitola ↩
  13. Jovan Todorović — Beograd ↩
  14. The prehistoric settlement Сика 15 a settlement tell which lies at the periphery of the village Topoléani about twenty kilometers south of Prilep near the river Crna Reka. The tell has gently sloping sides and is hardly visible because of its iocation and the configuration of the surroundings at this part of the village. ↩
  15. The settlement was discovered in 1958 during the works of regulating the Crna Reka. At the time of the trial archaeological excavations the canal was widened and a depth of 1.60 m attained. Judging by the theu uncovered archaeological material there were two culture strata which, taken as a whole, refer to our today’s strata III and II. In this paper the author infers that Cuka belongs to the VeluSina- -Porodin group and by latest starm to the late Neolithic of Pelagonia ↩

Summary

New Archaeological Exavations in the Settlement Čuka at Topolčani near Prilep

The oldest, the culture stratum I, starts at the subsoil, i. e. at the elevation 3.61 to terminate at the elevation 1.95 m. In it were separated the phases A and B.

The older A phase of this stratum lies between the elevation 3.61 and 2.73 m. About the dwelling objects in this phase there are not sufficient date. The tragments of wattle and daub are scarce and do not supply us with indications concerning surface houses. There are some dents which may7 point to semi-subterranean houses, but they could not be present in the oldest settlements of Pelagonia, because hydrographic conditions did not enable this. The faded rammed earth on some places with a layer of soot and ashes probably gives indications of the existence of surface objects of occupation. The later B phase is marked by2 two surtace levels manifested by the layers of wattle and daub and 5001,

The movable ceramic objects from the phase A are numerous and characteristic. Only in it were found ball shaped vesseis and black topped ornament (T. 1/3). This kind of vessels had sometimes decoration of ornamental motifs attained by impression of small triangular or semicircular punctures on the monochromatic, red polished background (I. I/, 6, 9). There were also ball shaped vessels with red burnished background on which were painted white ornaments (T. II/11). The vessels with high, cylindrical neck and bellied body appear in all the strata. In the oldest phase the exception is that type of the vessel the neck of which is decorated with vertical, parallel bands in dark color on dull red background (T. 11/12). The ornament of red bands painted on dull red background is rare. Characteristic are also the vessels with short neck and flaring rim. The number2 of quite closed ball shaped vessels is minimal. Their surface is usually brown with a film of white paint which falls off. The bowls are of purely conical form (T. 1/4). In this phase used to appear the models of houses, fragmented to a good deal so that their complete reconstruction is not possible as well as the altars with square receptacles or with round openings in the middle. The handles are in the form ing phase and some stone round plates-weighs have a round hole in the center (T. III/27). The fragmented models of houses and altars continue their life in this phase too (T. 11/16, 19), which is also the case with the wessels decorated with white ornaments on dark brown background. The conical lids with decoration (T. II/15), as well as anthropomorphic figurines and »modest« barbotine technique appeared for the first time. The stone tools are similar to the preceding ones and common bone awls appeared as well (T. П/29).

The culture stratum II too has two phases characterized for the most part by its movable material.

The older A phase lies between the elevations 1.95 and 1.15 m. No dwelling horizon is clearly visible in it. Dwelling objects have not been found probably because of the pits, especially pits IIL and IV7 which point to semi-subterranean houses, which is a more acceptable assumption for this horizon. Quite conical vessels are to ne found here as well (T. TY/32). The conical bowl with drawn-in rim ceased to live. A specimen of the conical bowl with red monochromatic background with white painted ornament has been found in this phase too, Its uniqueness is mirrored in red backgound which is porous, glacy and translucent. An exception is also represented by a conical bowl which has a black ornament in its inside en red backgorund (T. 11/28). An isolated occurence is a specimen of the conical stone bowl (T. ITI/29). A shallow bowl of conical form was also found (T. 11/26).

e ornament painted white on red background is rare, but there are few sherds decorated by a kind of dull white ornament. The ball shaped vessels with cylindrical neck (T. III/22), as well as those with flaring rim continue their living (T. 11/23, 24; T. IV/31, 40). Closed vessels are represented by one specimen only, the surface of which is dull black (T. IV/30), as 15 the case with a semi ball-shaped vessels (T. 1V/36; T. V/43). The earthen conical lids from this phase are monochromatic without painted ornaments.The round stone plates-weighs still exist. The stone hammer axes speak of their continued life. The same continuity is proved by the fragments of the models of houses, which are not so numerous as in the preceding stratum. The exact determination of these models is not АЦЕ because they are mixed with three or four legged altars with a round receptacle. (T. III/25). In this stratum was found a unique specimen of the altar made in the form ofa bird (T. IV/33). For the chronological determination of the older A phase, stratum II, it is of importance the find of an anthropoid cylinder and anthropoid, stout figurine characterized by only emphasized nose and eyes (T. П/21).

The phase B of13 this stratum has been singled out not only7 because of its movable material, which is to be considered further culture continuity, but because it is a layer of yellow earth 0.40 m thick. This yellow earth must have been a turning point in the life of the settlement, but, unfortunately, for the moment it is hard to say of which this turning point consisted, In this phase too the conical bowls used to be found.

Among the new forms there are conical bowls with extended rim (T. V/41), as well as the bowl with pellets placed under the very rim (T. IV/36). Among the vessels deriving from the preceding phase, there are those of ball shaped body and cylindrical neck (T. V/42, 44). The vessel of biconical rofile with black burnished surface should be emphasized as well, as it is an old orm which derives from the stratum i. A ball shaped vessels with light grey, burnished outside and chay-white inside should also be noted. Painted ornaments are pits which are in fact the foundations of the houses from this horizon. The houses had vertical walls and were of smaller size and the posts-supports were dug deeper by about 0.50 m under the level of the floor keeping thus stronger together the whole wooden construction of the house. The ceramic ware has continuous links with the material from the preceding strata. All the forms, which existed in the previous poe appear here as well.5 All the variants of2 the bowls continue their living, although their structure is changed to better, the surface is grey, dull black or burnished (T. VI/51, 53, 55; T. VII/60, 61, 63, 66; T. VIII/71). There are also finds of two-color bowls, dull red outside and dull black inside. Infrequent are red monochromatic bowls. There are also finds of biconical bowls of light dull grey color, black burnished and dull brown outside (T. V/46; T. VJ/50, 52, 54). The ball formed vessels with shorter or longer cylindrical neck still exist (T. V/45, 47; T. VI/49; T. VII/62; T. УП1/69, 72, 73). There are also closed vessels of rough surface (T. VIL/64; T. VIII/70). »Modest« barbotine is rare. A new shaped specimen, which appears for the first time, is a vessel of rough surface with two opposing pierced, reddish handles on the belly. Beside the round plates-weihgs there are also similar earthen plates made of2 the walls of various vessels. Few fragmented anthropomorphic and zoomorphic figurines have survived (T. VII/67; T. VIII/74). Few massive, cylindrical earthen legs, deriving probably from altars, were unearthed as well (T. VII/65).

Pit I — It was seen at the elevation 0.99 m. At the elevation 1.51 m it got its defined boundaries with a diameter of 1.45 m. Its beginning was at the surface, at the layer of humus, but because of its having been disturbed, the pit was not immediately to be seen. However, it became visible after the culture stratum I. Downwards it widened and terminated at the elevation 2.16, i. e. at the corner of the sonde it tapered to terminate at the elevation 2.55 m. In the movable material, beside that of the Slavic origin, there is also a Neolithic layer, which belongs at all events to the culture stratum II and I

Pit IJ — It also starts at the surface, but it became visible at the elevation 0.90 m and stretched up to the elevation 1.61 m. At the elevation 1.29 its diameter was 1.80 m. It too embraces the culture stratum I and partly II. According to the finds it obviously belongs to these strata only, but it contained the finds of the Slavic origin as well.

Pit III — It was situated in the center of the sonde and at the elevation i.29 m it was clearly visible as a part of the pit IV. Already7 at the elevation 1.15 it disappeared. At the elevation 1.29 m it was ellipsoidal with a diameter of about

Pit IV7 — It takes the central part of the sonde. Its boundaries were already seen at the elevation 1.29 together with the pit III. but at the elevation 1.51 this pit became independent having a diameter of 1.601.80 m. At the elevation 1.61 it had a circular form with a diameter of 1.60 m, but it disappeared at the elevation 1.90 m. It had richer finds of ceramic ware than the preceding three pits.

What concerns the pits, we may infer that only the pit IV (together with the pit III) belongs to the Neolithic, i. e. to the stratum II. It appears immediately after the layer of29 yellow earth. The movable material found in it belongs to the later B phase of the culture stratum II. A larger quantity of the fragments of wattle and daub in the upper part of the pit, as well as the soot and ashes in the lower part, point perhaps to the semi-subterranean houses in this stratum.

As it has already been underlined, in the life of the settlement Cuka there are three culture strata. Such a division was dictated not only by various appearances of immobile objects, but also by miovable ceramic material. .

Culture continuity exists in all the strata and phases, which is best Judged by the ceramic material. Through some forms we may follow a fine line of development without any interruption. However, there are also the specimens of vessels and other objects which appear sooner or later, so that their existence begins or terminates in one or the other culture statum.

On the basis of the aforesaid data we may infer that Cuka I and II belong to the Velugina-Porodin group, into which they completely fit, while Cuka III