Macedoniae acta archaeologica 3 (1977) · стр. 117–123
Два примероци на "сидонско стакло" од Стоби
За време археолошките испитувања на античкото Стоби, во временскиот период помеѓу 1970—1975 година, откриени се два примероци „сидонско стакло“.1 Едниот откриен во 1970 година, во гроб 13 на Западната некропола, а другиот 1973, во гробот 247 на некрополата „Гробјанска базилика“ на Стоби.3
Античкото стакло во нашата археологија е прилично непозната материја, така што овој труд претставува скромен прилог кон проучувањето на оваа проблематика. ,„Сидонското стакло“, како еден вид од производството на антикчата индустрија на стакло, претставува интересна материја која не е премногу застапена помеѓу археолошкиот материјал на нашата земја.
1 (са. 1, 2 цртеж 1). Стаклено шише, таканаречно „сидонско ста-КАО", h = 8,1 cm, ги = 2,2 см, ге = 2,2 см откриено во гробот 13, West Cemetery, теренски инвентар G—70—18. Шише од светло зеленкасто стакло, со непровидна белузлава иридација по површината, работено со дување во калап. Ободот зарамнет, завратен и задебелен од надворешната страна, вратот инчесто -- цилиндричен, прераснува во крушковидно тело кое се стеснува спрема зарамнетото дно. Шишето е Малку оштетено во височина на стомакот.
Телото е поделено во три релјефни фриза кои претставуваат една композициона целина. Во првиот фриз т.е. под вратот, претставени се аркади во кои се наоѓат конусни предмети. Првиот фриз се одделен од другиот со хоризонтално пластично ребро. Средниот (вториот) фриз е поделен во шест метопи кои се меѓусобно одделени со претстави на ИСТОЧНИЧКИ столбови, на чии капители се надоврзуваат лаковидните аркади од горниот фриз. Во метопските полиња се редат претстави на: хидрии, амфори, „култови садови“.4 Другиот фриз е одделен од третиот со хоризонтално пластично ребро. Во долниот (трет) фриз декорацијата е изведена со помош на гирланди кои се протегат од базата на едниот до базата на другиот сад од метопата. Под базата на столбовите се наоѓат престави на шишарки (2) или предмети слични на нив.
2 (сл. 3, цртеж 2). Стаклено шише, тип „сидонско стакло“, h = 9,0 CM, Ис 2,2 cM, r2 = 2,6 см, од гробот 247, Basilica Cemetery, теренски инвентар G—73—31 a, b, с. Фрагментирано шише од сино стакло, прекриено со темножолтеникава непровидна иридација. Ободот е зарамнет, прстенесто задебелен и позавратен, преминува во кус и инчестоцилиндричен врат. Крушковидното тело е многу фрагментирано, и кај зарамнетото дно стеснето. Шишето е работено со дување во калап. Телото е релјефно декорирано, но како што е веќе речено, доста оштетено, така што декорацијата тешко може по попрецизно да се анализира. Врз основа сочуваните фрагменти веројатно се работи за мрежеста декорација која го обвивала целото тело (2). Исто така, не е исклучена можноста освен споменатата мрежа на телото да се наоѓа-AQ уште некаква пластична декорација, која сега не е видлива поради големите оштетувања на телото (2).
податоци дека првите примероци дувано стакло можат да датираат
Дуваното стакло, според античките извори, прв пат почнало да се произведува кон половината на I век п.н.е. во Феникија.5 Овој податок го потврдува и Плиние Постариот. Некои автори им го спорат на Финикијците овој пронајдок. Страбон зборува дека во времето на Август во Рим се изведувале многубројни експерименти за што поупростено производство,6 ВО кои главна улога имат сиријските и александриските мајстори — доселеници. Археолошките испитувања даво последните години на Августовото владеење (примероци: Vindonise, Halterna, Ampuriasa i t.n.7
John Hayes е на мислење дека до граѓанските војни (69—70 г.) италските работилници имат примат над останатите по иновациите во индустријата на стакло; по споменатите војни приматот го преземаат источните работилници, зашто италските мајстори од источно потекло се враќал назад, каде продолжуваат со производството.8 Источните мајстори во италските работилници внесувале некои суровини од Египет, како што се натриум и средствата за боење. Натриум Венеција внесувала од Египет уште во средниот век.9
Раните примероци стакло имале исти форми со аретинската terга sigilata.
„Сидонското стакло“ т.е. дувано стакло во калап е добро познато. Најпознатата работилница која произведувала вакви примероци се врзува за името ENNION, во некои случаи поедини парчиња имале печат со името на оваа работилница. „Сидонски“ примероци, освен источните работилници, изработувале и италските работилници. Производите на источните работилници имат широк спектар бои, фина фактура и мали меурчиња со воздух кои останале при дувањето.10 Кога садовите добиваат иридација по површината, таа се лупи на танки ливчиња, кои можат да бидат белузлаво-виолетови, мрки или жолтеника-11 ви.Н Калапите во кои се дувало стаклото биле од различен материјал (теракота, камен, дрво, метал и ТН.), а правени се од неколку делови, но во повеќето случаи се многу внимателно составувани.12 „Сидонските“ парчиња некогаш се и хексагонални или октагонални. Метопските чолиња на „сидонските“ продукти можат да имат претстави: 1. сад аратери, амфори, бардаци во различни облици, чинии со овошје НТН.), 2. баховски симболи (садови за алкохол, сирингс, вкрстени факели, чинии за либација, бардаци итн.),13 3. симболи на палести (дискови, стригили, венци од лисја итн.
ее пос сса, 3 — „Сидонско стакло“ — Стоби
Шишето број 1 има голем број аналогии и варијанти, додека кај другото релјефната претстава е лошо сочувана, така што е тешко да се спореди со било кој досега најден примерок.
„Сидонското стакло“ од Dure Europos е скоро идентично со примерокот број 1. PeajebHata претстава е како и на шишето сл. 1, H 2. Овој примерок и припаѓа на таканаречената »temple series«, како ја нарекува Eisen, кој смета да претставите на садовите во релјефот имат култен карактер.14 Примерокот од Dure Europos датиран е на преодот од првиот во вториот период, или попрецизно во време на Флавијевците, со тоа што е можен и поранешен датум. Walters Art Gallery, Baltimore, Maryland, поседува еден примерок „сидонско стакло“ кој како примерок од Dure Europos е идентичен со шишето број 1. Ова парче е наполно очувано, но посебни податоци ѕа него не успеав да најдам.16 Шишето од Pilkington Glass Museum, st. Helens, Lancashire, темно-виолетово стакло со релефни претстави на венечни ливчиња, стилизирани лисја, и пупки на телото, исто така и припаѓа на „сидонската“ серија од I век од н.е. За разлика од двата примероци од Стоби, ова има држалка.17
Royal Ontario Museum Toronto — во својата колекција поседува десетина примероци „сидонско стакло“, кои се од периодот од 1—4 век н.е. По релјефните представи најголема сличност со примерокот број 1 има шишето Ne 84,818 кое има и држалка. Неговото тело е декорирано со релјефни претстави: стомни, амфори, квадратно --- „решеткаст“ мотив, два круга со испупчување во центарот, кантароси и (под држалките) X — мотив. Ова шише му припаѓа на касниот I век од
Cyprus Museum, има во својата збирка примерок на „сидонско стакло“ кој има слична релјефна претстава со нашиот примерок сл. 1 и 2. Неговиот горен фриз на рамото има претстава на срцевидно лисја. Средниот фриз на телото има композиција од шест метопи, кои се одделени со претстава на столбови. Во метопите се претставите: (под држалките) ојнохое танок со висок врат, Коликс-кратер со овошје, хидрии, ојнохое средно, киликси со висока нога и овошје и ојнохое со кус врат крушковидно тело. Примерокот е датиран во | век на не. О. Vessberg и A. Westholm наоѓат паралела со овој кипарски примерок во National Museum во Копенхаген, каде постои едно ,сидонско19 шише. Шишето од Копенхаген е идентично со нашето сл. 1 и 2, и наведеното од Dure Europos.20
Елинистичко-римската некропола во Будва даде еден фрагментиран „сидонски“ примерок со релјефна претстава на бардак на телото, кој е датиран во I век на н.е.21
Во гробот 427 на Северната некропола во Емона откриено е едно шестоаголно „сидонско“ шише на кое му не22 достасува обод и дел од вратот. Изработено е од темнозелено стакло. На релјефно декорираното тело се наоѓат претстави на: бардаци, розети, венци, амфори, Дискови и стригили. Шишето и останатиот материјал на споменатиот гроб му припаѓат на I век од н.е.
Обата „сидонски“ примероци од Стоби можат да се сметат, најверојатно, како источна провинција, врз основа на своите одлики, како и врз основа на наведените аналогии кои се врзуваат за источните работилници. Стоби имал географска положба која му овозможила да се најде на важната саобраќајница Тесалоники---Наисус--Сирмиум, преку која врвеле и трговските патишта за исток.
На крајот треба да се спомене и хронологијата на самите шишиња врз основа местото на наодот и останатиот материјал најден со нив. Примерокот број | му припаѓал на гробот 13, во кого од прилозите биле: два минијатурни unguentari во облик на круша, Isings, form 6 и 26, од I век од не. еден Unguentari Isings, form 28 a, unguentari co жолтеникава — ќилибар боја на стакло Isings, form 26, кој припаѓа на првата половина на I век н.е. Освен споменатите прилози од стакло гробот имал и керамична урна со остатоци од кремација. Овој гроб Al B. Wesolowsky го става во II период24 на Западната некропола на Стоби, што би одговарало на касниот августовски период, Шишето бр. 1 би припаѓало на половината од I век н.е. Подвижниот материјал од 247 од некрополата „Гробјанска базилика“ му припаѓа на крајот од I и почетокот на II век на н.е., така што и шишето број 2 со право може да се врзе за крајот на I век на н.е.
cit.
cit.
Белешки
- J, Wiseman, Preface, Studies in the Antiquities of Stobi, I, Beograd, 1975, str; IX. ↩
- J. Wiseman — Dj. Mano-Zissi, »Excavations at Stobi, 1970«, American Journal of Archaelogy, 76, 1971, str. 405. ↩
- J. Wiseman — Dj. Mano-Zissi, »Excavations at Stobi, 1973—1974«, Journal of Field Archaeology, 1, 1974, str. 133—136. ↩
- J. W. Hayes, Roman and Pre-Roman Glass in the ROM, Toronto, 1975, str. 48 ↩
- Ibid., 29—30. ↩
- Op. cit. ↩
- Op. cit. Op. cit. ↩
- Op. cit. ↩
- Op. cit. ↩
- Ibid., 31—32. Op. cit. ↩
- Op. cit. ↩
- Op. cit. ↩
- A, Kissa, Das Glas im Altertume, III, Leipzig, 1908, 702. ↩
- C. W. Clairmont, The Glass Vessels, The Excavations at Dura-Europos, final raport IV, part V, New Haven, Dura-Europos Publicationes, 1963, 39. ↩
- Ibid., 2. ↩
- За овој примерок позајмив слајд, кој го добив од R. Kolarik, која исто така беше член на проектот Стоби. Ја користам оваа прилика да и заблагодарам на дадената помош. ↩
- Glass from Antiquity to the Renaissance, Hamlyn House, Feltham, Middlesex, England, 1970, sl. 16, str. 46. ↩
- J. W. Hayes, op. cit., 48. Op. cit. ↩
- Op. cit. ↩
- O. Vessberg—A. Westholm, The Hellenistic and Roman Periods in Cyprus, The Swedich Cyprus Expedition, Vol. IV, Part 3, Stockholm, 1956, 153, 201—202; fig. 47: 19, fig. 59: 1. ↩
- M. Veličković, Rimsko staklo iz Budve u zbirci Narodnog muzeja u Beogradu, Referat na Simpozijumu o rimskom staklu u Jugoslaviji, Ljubljana, 1972, (a Stampi), rukopis str. 8. ↩
- L. Plesničar-Gec, Severno Emonsko Grobišče, Ljubljana, 1972, T. CCV, 3. ↩
- Al. B. Wesolowsky, Buriol Customs in the West Cemetery, Studies in the Antiquities of Stobi, I, Beograd, 1973, 110—116. ↩
- F. Papazoglu, Makedonski gradovi u rimsko doba, Živa antika, I, Skopje, 1957, 236. ↩
Zusammenfassung
Zwei Reliefglaser von Sidon aus Stobi
Dragan Stojanović — Beograd Flaschchen Nr. 1 (Bild 1 und 2, Zeichnung 1), h—8,1 cm, ri—2,2 cm, Terrain-Inventar — Nr. G—70—18, ist aus heilgriinem Glas mit undurchsichtiger milchiger Irisierung auf den Oberflache, in Hohlform geblasen. Die Miindung ist trichterformig zu einem wulstigen Rand erweitert; der zylindrische Hals miindet in den etwas beschadigten birnenfOrmigen Когрег, der Воден ист abgeplattet. Der Когрег des Glases ist in drei Relief-Friese aufgeteilt, die zusammen eine kompositionelle Einheit bilden, obwohl sie durch horizontale plastische Rippen von einander getrennt sind. Der obere Fries zeigt erhabene Arkaden mit kegelformigen Gegenstanden in den W6lbungen. Der mittlere Fries ist durch orientalische Saulen in sechs Metopen geteilt.
Die Kapitelle der Sdulen gehen in die Arkaden des oberen Frieses iiber. In den Metopen wechseln je zwei Hydrien, Amphoren und Kultgefasse miteinander ab. Im unteren Fries schwingt sich eine Girlande von Fuss zu Fuss der Gefässe des mittleren Frieses. Unter jedem Saulenfuss befinden sich Darstelungen von Kiendpfeln oder ahnlichem.
Das Flaschchen Nr. 2 (Bild 3, Zeichnung 2), h—9,0 cm, ri—2,2 cm, r2—2,6 cm, Terrain-Inventar-Nr. G—73—31 a, b, c, ist aus blaulichem Glas und zeigt dunkelgelbe undurchsichtige Irisierung. Auf34 dem kurzen zylindrischen Hals sitzt eine trichterformige Miindung mit wulstigem Rand. Von dem birnenférmigen Когрег sind nur zahlreiche Scherben vorhanden. Der abgeplattete Boden hat einen wesentlich kleineren Umfang als der Когрег. Es ист trotzdem zu erkennen, dass der Когрег reliefartig verziert, wahrscheinlich ganz mit einem netzartigen Dekor iiberzogen war. Méglicherweise befanden sich ausser diesem Netz auch noch andere plastische Verzierungen auf dem Gefasskorper.
Glas aus Sidon bzw. in Hohlform geblasenes Glas, wozu auch diese zwei Exemplare aus Stobi zahlen, ist uns gut bekannt. »Sidonisches Glas« wurde nicht nur im Orient, sondern auch in italischen Werkstatten erzeugt. Auf den Metopen-