Macedoniae acta archaeologica 3 (1977) · стр. 27–42

Неолитска населба Чука кај село Тополчани

Во пролетта 1958 година Народниот музеј во Прилеп бил известен дека при копањето на канал за вода од реката Црна за наводнување на оризовите полиња кај с. Тополчани — околу 20 км јужно од Прилеп, се откриени повеќе фрагменти од керамички садови. Веднаш потоа екипа на таа установа, на чело со директорот Бошко Бабиќ1 ro посетила местото и утврдила дека каналот поминувал преку праисториска населба што ја сечел до длабочина од 1,60 м. Каналот во пого-АСМНОТ дел веќе бил ископан, така што не било можно да се спречи неговото нататамошно изведување. Единствено решение било да се следи делот што требало да се докопа. Покрај тоа, се направила и ед: на помала сонда, всушност се засекол профилот на АСА од каналот во длабочина до неговото дно. Се ископувало по откопни слоеви чија дебелина се движела помеѓу 10 и 15 см. Откопани се вкупно 14 откопни слоеви.

Населбата Чука претставува блага тумба развлечена на сите стра: ни, со пречник од околу 200 м. Се најдува на околу 200 м западно од селото Тополчани, а на околу 1.000 м северно од современиот пат Прилеп--Битола. Од реката Црна е источно на околу 1.000 м. Површината на тумбата е обработлива земја во сопственост на повеќе лица. Каналот поминувал низ нивата на Петначески Драгомир, што ќе рече, дека и сондата е направена во неговата нива.

Со ова пробно ископување не се дошло до здравицата, односно не е утврдена дебелината на културниот слој. Исто така, не се добиени ни податоци за основите, големината и распоредот на куќите. За нив, судејќи по парчињата од лепеж, заклучуваме дека биле надземни со зидови градени од плетер премачкан со кал помешана со плева. Вакви поголеми парчиња од куќен лепеж се откриени на две различни нивоа, што ни зборува дека во откопаниот дел имало два хоризонти на живеење и, по се изгледа, и два културни стратуми. Населбите биле подигнувани една врз друга, со што се добила и вештачка тумба, доволно висока за да заштити од поплави и да доминира над околината. Овдека ќе стане збор за горниот — помладиот хоризонт, бидејќи за постариот хоризонт на живеење не располагаме со повеќе податоци.

Во подвижните археолошки наоди најзастапена е керамиката, каков што е случајот и со сите населби од тој период. Нејзината глав-

Илустрација, стр. 28

на карактеристика е таа што е работена на рака, без употреба на грнчарско колце. По начинот на изработката садовите можат да се поделат на груби и фини. Земјата, односно глината, за првите примероци е помешана со ситни зрнца од песок, а за вторите е убаво пречистена. И површините на садовите се украсуваат различно. Грубата керамика има нерамна површина, само малку замазнета или пак се украсува со организиран барботин, додека пак кај фината керамика таа е мазнета и сликана со бела боја. Грубите садови имаат подебели зидови и пого-

ЧУКА 1958

Илустрација, стр. 29

леми димензии. Во еден дел од сондата во сите откопи се откриени и фрагменти од средновековна-словенска керамика, што ќе рече дека тумбата била населена и во тој период. Во тој дел најверојатно е вкопана некаква словенска јама. Од облиците на керамичките садови најмногу ја има чинијата. Се јавува во два основна типа: со конусна и биконусна профилација. Кај првиот тип разликуваме пет варијанти.

Чинијата од типот Ј—а има релативно танки зидови и тенко заоблен обод. Правена е од пречистена земја. Површината и е убаво мазнета од обете страни, а бојата може да и биде темно-сива, кафејава, или надвор светло кафејава а внатре темно-сива. Ја сретнуваме од III до V откоп (са. 1).

Варијантата I—b е по обликот наполно слична со претходната, со таа разлика што зидовите се подебели, а ободот приближно рамен. Површината е мазнета, а бојата темно-сива. Фактурата е погруба од претходната варијанта. Ја има од I до XII откопан слој (сл. 2).

Кај третата варијанта чинии од овој тип (І—с) во профилацијата се забележува мала заобленост. Ободот се заоблен, а површините сјајно мазнети. Бојата им е темно-сива и преминува дури во црна, а фактурата фина. Ги има во I и II орхон (са. 3).

Чиниите од варијантата І—ԁ имаат остар и позавратен обод. 5идовите им се танки, а површините сјајно-црвено мазнети. Фактурата им е фина. Ги има во VIII и IX откоп (са. 4).

Варијантата І—е од претходната се разликува по тоа што ободот на чиниите е заоблен. Површините им се обично или сјајно мазнети, а бојата може да биде црвена, сиво-кафејава или сива. Фактурата им е секогаш фина. Ваквите примероци се откриени во IV, VI и IX откоп

Чиниите со биконусна профилација спаѓаат во тип II. Се појавуваат во шест варијанти.

Ободите на чиниите од типот П--а се остри, а средните делови на зидовите задебелени. Површините им се сјајно мазнети, а бојата црна, односно темно-сива. Фактурата им е фина. Ги има од I до IV откоп (СА. 6).

Варијантата П--Б од претходната се разликува по тоа што остриот обод е сосема малку позавратен. Површините на ваквите чинии се сјајно мазнети. Бојата им е црна, а фактурата фина. Ги има од I До VIII откоп (ca. 7).

Ободот кај чиниите од типот 1П--с е исто така остар како и кај претходните две варијанти, но во профилацијата на зидовите овдека се забележува разлика. Задебелениот дел на зидот, односно преминот или рамото на чинијата е малку подолу и на надворешната страна прилично остро. Површините им се сјајно мазнети, а бојата црна. Правени се од убаво пречистена земја. Ги сретнуваме во I и IX откоп (сл. 8).

Чиниите од варијантата П--4 имаат топчест облик и заоблен и вовлечен обод. Тие се подлабоки од претходните три варијанти. Повр: тините им се обично или сјајно мазнети. Правени се од фино пречистена глина или сосема малку помешана со песок. Бојата им е темно- -сива, или надвор црвенкаста, а внатре темно-сива. Се јавуваат со потанки или подебели зидови. Откриени се во I, II и IX откоп (са. 9, 10).

Обликот на чиниите од типот П--е е сличен со претходната Варијанта, но вовлечениот обод на внатрешната страна е задебелен. По-

Илустрација, стр. 31
Илустрација, стр. 31
Илустрација, стр. 31
Илустрација, стр. 31
Илустрација, стр. 31
Илустрација, стр. 31
Илустрација, стр. 31
Илустрација, стр. 32
Илустрација, стр. 32
Илустрација, стр. 32
Илустрација, стр. 32
Илустрација, стр. 32
Илустрација, стр. 32

вршината им е замазнета, а бојата отворено кафејава. Фактурата им е погруба. Застапени се во IV откоп (са. 11).

Варијантата П--Е има сосема кус одвај назначен цилиндричен врат. Површините на ваквите чинии им се сјајно-црвено мазнети, а се изработувани од фино пречистена глина. Откриени се во IX откоп.

Садовите со покуси цилиндрични вратови припаѓаат во типот Ill. Кај нив разликуваме четири варијанти.

Кај варијантата Ш--а зидот на вратот е задебелен, а ободот заоблен и позавратен. Површината на ваквите садови им е замазнета, а бојата отворено, или сиво-кафејава. Правени се од недоволно пречисте-На земја. Ги има од I до IV откоп (сл. 12).

Садовите од типот ШТ--Б од претходната варијанта се разликуваат само по тоа што зидот на вратот не е задебелен. Површината им е замазнета, а бојата отворено-кафејава. Фактурата е слична со претходната варијанта. Вакви садови се откриени во I, IV, У, УП и XI откоп (са. 13).

Вратот кај садовите од типот ШГ--с е малку повисок од претходните две варијанти. Површината им е замазнета, а бојата отворено-кафејава. Во глината има поситни зрнца од песок. Откриени со во I, II и од VIII до XIV orxon (ca. 14).

Садовите од варијантата П1--4 од претходната се разликуваат само по тоа што зидовите им се потанки, а површините сјајно мазнети. Бојата им е црна, а фактурата фина. Откриени се во IV, V, VII, VIII, XI и XII откоп (ca. 15).

Садовите со високи цилиндрични вратови спаѓаат во типот IV. Кај нив се разликуваат пет варијанти:

Ободите на садовите од типот IV—a се заоблени и сосема малку позавратени. Изработувани се од недоволно пречистена глина. Површините им се замазнети, а бојата отворено-кафејава. Откриени се во IV откопан слој (са. 16).

Кај варијантата ГУ--Б вратот е малку потесен во однос на претходните примероци. Ободот е позавратен, а фактурата фина. Површината им е сјајно мазнета, а бојата сива. Застапени се во X, XIII и XIV откопан слој (сл. 17).

За разлика од претходните две варијанти, ободот кај наредната, IV—c, варијанта е заоблен и не е позавратен. Фактурата на садовите е погруба, та затоа и зидовите се подебели. Површината им е замазнета, а бојата сиво-кафејава. Откриени се во VI и VII откоп (са. 18).

Обликот на садовите од варијантата ТУ--4 е сличен со претход: ните, со таа разлика што отворот им е поширок а зидовите подебели. Површината им е замазнета, а бојата црвена. Направени се од недоволно пречистена глина. Ги има во У,и X до XIII откоп (ед. 19).

Примероците од варијантата !У--е од претходната се разлику“ ваат само по тоа што ободите им се задебелени од надворешната страна. Фактурата им е погруба, а 5идовите подебели. Површините им се замазнети, а бојата црвена. Откриени се во ШТ откоп (сл. 20). Минијатурното садче најдено во I откоп, со оштетен горен АСА и релативно дебели зидови долу, припаѓа во типот У. Површината му с замазнета, а бојата отворено-кафејава (сл. 21).

Во оваа сонда на тумбата Чука се откриени три вида држалки, што не знаеме на кои садови им припаѓаат. Затоа ги одвоивме во посебен тип. држалката од варијантата УТ--а е лентеста, со замазнета површина и сивкаста боја. Фактурата и е погруба. Ја има во I, ги и VI orkon (са. 22). На држалките од варијантата VI—b пресекот им е кружен, а бојата сивкаста. Правени се од почиста земја. Ги има во Ши VII откоп (са. 23).

Во првиот откоп е откриена и пластична петличеста држалка со зарамнета горна површина -- тип VI—c. Фактурата и е груба, а бојата сивкаста.

Во останатите производи од печена земја посебно место заземаат жртвениците. Откриени се два типа со три варијанти.

Жртвеникот од варијантата VII—a е со четвртеста основа, моде АНраН во облик на куќа. Моделот стоел на четири нозе скалесто профилирани, поставени на аглите од куќата. Триаглестите челни зидови се издигнувале високо. Спрема нив се гледа дека кровот на куќата бил двосливен. Подолгите странични ѕидови се ниски и назабени, а во средината имаат отвор, каде што бил влезот во куќата. Бојата му е сивкаста, а површината замазнета (сл. 24).

И жртвеникот од варијантата УП--Б е сличен со претходниот, како по обликот така и по начинот на моделирање. Од претходниот се разликува само по тоа што на рабовите на основата од надворешната страна има хоризонтално пластично ребро украсено со вдлабнатинки. Фактурата и бојата му се слични со примерокот од претходната варијанта (са. 25).

Жртвеникот од типот VII—c има облик на елипсоидна плитка паница со една држалка со кружен пресек. Ободот на реципиентот од двете подолги страни е на по три места отсечен. Фактурата му е релативно убава, а бојата темно-сива (сл. 26). Сите фрагменти од жртвени: ците се откриени во површинскиот откоп.

Во керамички производи спаѓа и фрагментот од горниот леа на антропоморфен цилиндар — тип VIII. Тој е шуплив и во средината на горниот крај кужно продупчен. На него се сочувани и пластични аплицирани делови од човечко лице. На местото на увото има мала продупчена држалка. Бојата му е црвенкаста, а е направен од добро пречистена земја (сл. 27). Од печена земја на населбата Чука се откриени и куглички за праќа тип IX (ед. 28) и прешлени за вретено тип X

Во производите од камен и кремен спаѓаат неколку фрагменти од секири, со сечило острено од двете страни — Тим XI, и ножиња со триаглест пресек — тип XII.

Керамиката од населбата Чука, како што веќе рековме, може да биде груба и фина. Површината кај првиот вид е само замазнета или

Илустрација, стр. 35

Б. Китаноски

„аркаден“ барботин (сл. 32). Фините керамички садови имаат убаво мазнети површини, а понекогаш се украсувани со полукружни куси ленти изведени со бела боја пред печењето на садовите. Лентите се поставувани хоризонтално (сА. 33), или пак вертикално (са. 34). Сликањето со бела боја се врши секогаш на црвена основа.

Илустрација, стр. 36
Илустрација, стр. 36
Илустрација, стр. 36
Илустрација, стр. 36

Од останатите одлики на керамиката од Чука треба да се спомене дека по бојата ситуацијата е следната: темно-сивата боја се јавува од I до XII со исклучок на X откоп. Сивата боја е застапена во IV, VI, IX uw X откоп, а црната боја је има во ГТ до XII откоп со исклуyok на II, VI и VIII откоп. Фрагменти со кафејава боја надвор, а темно-сива внатре се откриени од Ш до V откоп. Отворено-кафејавата бо: ја се јавува од I Ао XIV, со исклучок на IV, VI, УП и XII откоп. Садови со кафејава боја се среќаваат од I до V со исклучок на II откоп, а со сиво-кафејава боја од I до IX, со исклучок на II и V откоп. Црвено обоени садови има од IV до XII, со исклучок на VII и VIII откоп. Сликаната керамика со бела боја на црвена основа се јавува од IX откоп па натаму.

Што се однесува до фактурата на садовите --- грубата и фината -- ја има во сите откопи, а преовладува грубата. Од орнаментите Оарботинот се појавува од III откоп натаму. Иста е ситуацијата и со грубите површини на садовите. Фрагменти со замазнети, мазнети иди сјајно-мазнети површини има од I до XIV откопан слој.

Судејќи спрема подвижните археолошки наоди, пред се спрема керамиката, наодите од населбата Чука најблиски аналогии во Пелагонија имаат во наодите од Тумба и Велушка Тумба кај с. Породин.2 Така, сличност покажуваат чиниите со конусен облик од сите варијанти од оваа населба со таквите примероци од Породин“ и Велушка Тумба. Ист е случајот и со чиниите со биконусна профилација и на двете спомнати тумби3 кај Битола.4 И садовите со куси цилиндрични врато-ВН од нашиот тип III, имаат аналогии во некои примероци од Породин? и Велушка Тумба. Садови со високи цилиндрични вратови, по обликот слични со нашите од типот ТУ, се откриени и на двете населби кај Породин.5 Минијатурно садче какво што е нашето од типот У е најдено во Породин.8 Сличност покажуваат и држалките.9 Жртвеници во облик на куќи, какви што се примероците од Чука, има и во двете населби кај Битола, за кои што веќе зборувавме.10 Антропоморф-НН цилиндри идентични со нашиот примерок се исто така, застапени и на двете тумби.11 Локалитетите Чука, Тумба и Велушка Тумба ги поврзуваат и земјените куглички за праќа.12 Сликање со бела боја на црвена основа и со слични мотиви, се врши и на садовите од Породин, како и од Велушка Тумба.13 Таков е случајот и со останатите техники на украсување на садовите. Организираниот барботин, а посебно „аркадниот“, го има и на двете населби во Породин.14

Освен на овие две населби, во јужниот дел на Пелагонија идентична керамика е откриена и на локалитетите Гургур Тумба, Оптичарска Тумба, Голема Тумба, Влаку и Живојно.15 Бо северниот АСА на нашата котлина слични површински наоди се констатирани на АОКаАН-

тетот Тумба кај с. Долгаец.!е

украсена со организиран барботин (сА. 30, 31). На некои од садоките горните делови им се замазнети, а долните барботинирани со Т.Н четокот на оваа култура се поместен порано, но само до времето на преминот од раниот во средниот неолит. И оваа култура може да.се

Како што се гледа од овие -- досега наброени -- аналогии, наодите од населбата Чука кај Топлчани припаѓаат во истата културна група со наодите од Тумба во Породин и Велушка Тумба во с. Породин. Оваа неолитска култура досега позната под името „породинска“, главно е застапена во Пелагонија.17 Со најновите систематски археолошки ископувања на Велушка Тумба се утврди дека оваа културна група во својот развиток има четири фази. Така, еднослојната населба од Тумба е паралелна со последните два хоризонти на Велушка Тумба (фаза III и IV),18 односно со фазите Велушка Тумба I и II, поповрзи со Балканско-Анадолскиот комплекс на постариот неолит,20 односно за една подоцнежна фаза на тој комплекс, во текот на средниот неолит.

Инаку, оваа културна група, односно керамиката од Чука има допирни елементи и со останатите неолитски култури, како во Македонија, така и надвор од неа. Така, во Вршник кај Штип и тоа во фазата I, организираниот барботин, односно техниката на превлекување на прсти е ретка, за разлика од фазата П кога е почеста, но типична станува дури за фазата Вршник ГУ, а во сликаната керамика пак, ситуацијата е обратна: во Вршник I сликањето се врши со бела боја на црвена основа,21 за разлика од фазата Вршник 11, кога ова сликање го заменува црната боја на црвена основа. Спрема тоа, културата Породин — Велушка Тумба би припаѓала помеѓу Вршник—Анзабегово I и Вршник--Анзабегово П.22 Со наредната фаза, Вршник- -Анзабегово III, веќе се навлегува во помладиот неолит.23 Во вршничката група припаѓа и неолитската населба Зелениково (Слатина) и тоа главно во последната нејзина, IV фаза.24 И во Слатина ги има скоро сите облици на керамички садови како и во Чука, но преовладува сликање со темна боја.25

Облиците на садовите од Чука, како и начинот на нивното украсување, ги сретнуваме и во самото Старчево, односно познати се и во таа култура, но во нејзината помлада, ІІ фаза. Поедини облици, особено чиниите со биконусна профилација, продолжуваат и во винчанската култура.27

Во Егејска Македонија по облиците културата Породин---Велушка Тумба, па спрема тоа и керамиката од Чука, сличност покажува со некои примероци од Сервиа,28 Вардина29 и Критсана.30

Во Тесалија, исто така, за поедини керамички садови наоѓаме аналогии и тоа во Рахмани ІІ,31 Тсангли,32 Тсани Магула,33 Зерелиа,34 Сескло, Osaxu Магула,36 Арапи,37 како и Аргиса.38 Наодите од Чука можат да се поврзат и со оние од Елатеа3839 и Неа Maxpu.40 Од сите овие наброени наоѓалишта, наодите од групата Породин--Велушка Тумба одговараат на керамиката од Елатеа III и Неа Макри В I—II на средна Грција“41 а најмногу на фазата Арапи од тесалскиот неолит“42 Тоа е периодот на средниот и преминот во доцниот неолит за Грција.

ЗАБЕЛЕШКИ

Како што веќе рековме, на населбата Чука постојат два културна стратума (хоризонти), а бидејќи немаме доволно податоци за постариот, тоа го обработуваме само помладиот. Оваа фаза, спрема сето што е досега речено, припаѓа во самиот почеток на доцниот неолит за Пелагонија, ако се примени обичната поделба на неолитот и ако се издвои енеолитот, што го сметаме за неопходно потребно. ).

44M. Grbi¢, op. c., 40, T. XV, 6; T. XXXV; A. Симоска--В. Санев, op. c., 51, T. IV, 3, 4.

го Tbid., 11.

Р. Галовиќ, Зелениково — неолитско насеље код Скопље, Зборник Народ-Hor музеја V, Београд MCMLXVII, 134 и натаму.

"Бр, Gara¥anin, Staréevatka kultura, Ljubljana 1954, 62, сл. 1—6 (облици);

сл. 31, 34 (барботин); A. Симоска--В. Санев, ор. c., 78; 5. Dimitrijevi¢, Staréevacka kultura и slavonsko srijemskom prostoru, Neolit i eneolit и Slavoniji, Vukovar 1969, 9, T. 1, 3, 7, 10, 11, 1416, 21.

M. Васиќ, Праисторијска Винча IV, Београд 1936, 50, са. 71, дист X.

85 В. С. Титов, Heoaur Грации, Москва 1969, 105, Рис. 45—2 (Протосескло); 111, Рис. 47—9, 10, 12, 13 (Пресескло); D. R. Theocharis, op. c., Pl. I—2; Pl. II—1;

fig. 274.

ч Б. Китаноски, Прилеп и Прилепско низ историјата I, Прилеп 1971; 19; Истиот, Materijali IX, 10.

Белешки

  1. И по овој пат уште еднаш My се заблагодарувам на директорот на Народниот музеј во Прилеп -- Бошко Бабиќ за податоците и остапувањето на материјалот за обработка. ↩
  2. M. Grbić i dr., Porodin-kasnoneolitsko naselje na tumbi kod Bitolja, Bitolj 1960, 35—41. T. XVIII, 5 (тип I—a, b); T. XVIII, 1 (тип I—c); T. XVIII, 3 (тип I-d, e). ↩
  3. Д. Симоска—В. Санев. Неолитска населба Велушка Тумба кај Битола, Macedoniae Acta Archaeologica 1, Прилеп 1975, 47—60, Т. VII, 4 (тип I—a); Т. VI, 2 (тип I—b); Т. VI, 1 (тип I—c); Т. VI, 4 (тип I—d). ↩
  4. Д. Симоска—В. Санев, ор. с., Т. VI, 5 (тип II—a); Т. VII, 2 (тип II—b); Т. VII, 3 (тип II—c); M. Grbić, ор, с., Т. XVIII, 4 (тип II—a); Т. XIX, 9 (тип II—b); Т. XIX, 6 (тип II—c); Т. XIX, 10 (тип II—d). ↩
  5. M. Grbić, ор. с., Т. XVIII, 7 (тип III—b); Т. XIX, 2 (тип III—d); Т. XIX, 5 (тип III—c); Т. XIX, 8 (тип III—b). ↩
  6. Д. Симоска—В. Санев, ор. с., Т. XIV, 2 (тип III—c). ↩
  7. Ibid., Т. XIII, 1 (тип IV—b); Т. XIII, 2 (тип IV—a); M. Grbić, ор. с., Т. XIX, 1 (тип IV—e). ↩
  8. Ibid., 45, Т. XIII, 2. ↩
  9. Ibid., 39, Т. XXIII, 3 (тип VI—a); Т. XXII, 2, 6 (тип VI—c); Д. Симоска—В. Санев, ор. с., Т. XV, 2 (тип VI, a, c). ↩
  10. Ibid., 65, Т. XXII, 1, (тип VII—a); M. Grbić, ор. с., 47, Т. XXVI, 1; Т. XXVII, 2, 4 (тип VII—a, b). ↩
  11. Ibid., 55, Т. VII, 1; Т. VIII. 1—5; Д. Симоска—В. Санев, ор. с., 65, Т. XXIII, 1—3. ↩
  12. Ibid., 47, Т. II, 7; M. Grbić, ор. с., 33, Т. XII, 7—8. ↩
  13. Ibid., 41, Т. XLI; Д. Симоска—В. Санев, ор. с., 54, Т. X, 1; Т. XVII, 4; Т. XVIII, 1, 2, 5; Т. XIX, 2, 4, 8. ↩
  14. M. Grbić, ор. с., 40, Т. XV, 6; Т. XXXV; Д. Симоска—В. Санев, ор. с., 51, Т. IV, 3, 4. ↩
  15. Ibid., 60. ↩
  16. Б. Китаноски, Праисториски наоѓалишта во прилепскиот крај, Стремеж 2, Прилеп 1961, 46. ; ↩
  17. Истиот, Краток преглед на праисторијата на прилепскиот крај, Materijali IX, Beograd 1972, 10. ↩
  18. Д. Симоска—В. Санев, ор. с., 33. ↩
  19. М. Гарашанин, Првобитно општество, Историја на македонскиот народ I, Скопје 1969, 21; Истиот, Некои проблеми на македонската праисторија, Маседоniae Acta Archaeologica 1, Прилеп 1975, 11. ↩
  20. Ibid., 11. ↩
  21. М. Гарашанин--Д. Гарашанин, Неолитска населба Вршник кај с. Таринци, Зборник II, Штип 1961, 27, са. 8; М. Гарашанин, В. Санев, A. Симоска, Б. Китаноски, Предисториски култури во Македонија, Штип 1971, 13. ↩
  22. М. Гарашанин, Macedoniae Acta Archaeologica 1, 11; Д. Симоска—В. Санев, ор. с., 78. ↩
  23. М. Гарашанин--Д. Гарашанин, Зборник II, 31. ↩
  24. М. Гарашанин, Праисторија на тлу Србије I, Београд 1973, 21; Предисториски култури во Македонија, 13 ↩
  25. Р. Галовић, Зелениково — неолитско насеље код Скопља, Зборник Народног музеја V, Београд MCMLXVII, 134 и натаму. ↩
  26. D. Garašanin, Starčevačka kultura, Ljubljana 1954, 62, сл. 1—6 (облици); сл. 31, 34 (барботин); Д. Симоска—В. Санев, ор. с., 78; S. Dimitrijević, Starčevačka kultura u slavonsko srijemskom prostoru, Neolit i eneolit u Slavoniji, Vukovar 1969, 9, Т. 1, 3, 7, 10, 11, 14—16, 21. ↩
  27. М. Васић, Праисторијска Винча IV, Београд 1936, 50, сл. 71, лист X. ↩
  28. W. A. Heurtley, Prehistoric Macedonia, Cambridge 1939, 63, cat. № 10, 11 (ран неолит); 66, cat. № 13—103 со исклучок на 15, 16, 18, 35, 37—39, 55—56, 58—62, 69, 72—73, 81, 85—89, 91, 93—94, 96—103 (доцен неолит). ↩
  29. Ibid., cat. № 119—121. ↩
  30. Ibid., cat. № 140—141. ↩
  31. Wace-Thompson, Prehistoric Thessaly, Cambridge 1912, 28, fig. 7—a; fig. ↩
  32. Ibid., 86, fig. 41—a, b, e; fig. 42—b; fig. 49—c; D. R. Theocharis, The Middle Neolithic of Thessaly and the Southern Regions, Neolithic Greece, Athenes 1973, 59— 88, Pl. ІІ—11, 12, 17, 18, 20 (среден неолит); Pl. XIV7 (доцен неолит). ↩
  33. Wace-Thompson, op. c., 135, fig. 86—c, f. ↩
  34. Ibid., 152, fig. 96—f. ↩
  35. В. С. Титов, ор. с., 118, Рис. 55—9; Рис. 60—1, 2, 5, 19; Рис. 63 (освен број 7); Рис. 64; Рис. 65 (освен бр. 1); D. R. Theocharis, op. c., Pl, ШТ--15, ↩
  36. В. С. Титов, ор. с., 126, Рис. 57—58 (само сличните примероци); Пр. R. Theocharis, ор. c., Pl. XVI (само сличните примероци). ↩
  37. В. C. Титов, ор. c., 104, Рис. 44. ↩
  38. Tbid., 72, Puc. 27. ↩
  39. Tbid., 62, Рис. 20—3, 4, 5, 6; Рис. 21—1; Рис. 28—1, 2, 3, 5. ↩
  40. Tbid., 72 и натаму (табела на стр. 62). ↩
  41. Tbid., 126 и натаму. ↩
  42. Бр. R. Theocharis, op. c. 120. ↩
  43. Tbid., 152, по. 96—f. haps of two culture strata as well. The settlements were raised one above the other forming thus an artificial mound high enough to give protection from flood and to dominate the surroundings. Since there are not sufficient data for the older horizon, we shall deal with the later horizon only. ↩
  44. The largest part of the finds takes the ceramic ware, which is the case with ali the settlements from this period. The vessels are either of rough or fine structure. The rough pottery has uneven surfaces only slightly burnished or decorated with organized barbotine, while the fine pottery used to be highly burnished, some specimens of which have white paintings on the red ground. The layers also showed medieval Slavic pottery which means that the mound was settled in this period as well. ↩
  45. Among the forms most frequent are bowls of conical or biconical shape. The bowls of conical profile have five variants (Ja--e). All of them have rather thin walls made of well refined clay. Usually they have well burnished surfaces. As to the color, the vessels are grey, dark grey to black, reddish or brownish. The rims are either rounded or flat. ↩
  46. The bowls of biconical profile have also six variants (ЦП a—f). They too were made of weil refined clay with burnished or highly burnished surfaces. As to the colors, they are similar to those on the specimens with conical profile. The rims are either everted or slightly flaring. ↩
  47. The ceramic vessels with short, cylindrical necks are ranged to the type ITI. They7 have four variants (III a—d). The rims are slightly turned over, the surfaces burnished or highly burnished, the colors are reddish, black or light grey. Their structure varies from coarser to finer. cordingly, the culture Porodin—Veluska Tumba would lie between VrSnik—Anzabegovo I and Vrsnik—Anzabegovo II. The next phase VrSnik—Anzabegovo III already enters into the later Neolithic. To the VrSnik group, but to its last phase IV, also belongs the settlement Zelenikovo near Skopje. In Zelenikovo there are almost all ↩
  48. ‘uka can also be linked to those from Elateia and Nea Makri. ↩
  49. Among all the mentioned findspots, the finds from the group Porodin—Veluska Tumba correspond to the pottery4 from Elateia III and Nea Маки B I—II in Middle Greece but most to the phase Arapi of the Thessalian Neolithic. This is the period of the middle and the transition to the late Neolithic of Greece. ↩
  50. we have already pointed out, the settlement Cuka has two culture strata (horizons) and since we have not sufficient data for the older stratum, we have dealt with the later stratum only. Taking into consideration everything that has been said by now, this phase belongs to the very beginning of the late Neolithic in Pelagonija, if the chronology of the Greek Neolithic is applied and if the Eneolithic is singled out, which is in our opinion absolutely necessary ↩

Summary

The Neolithic Settlement Čuka at the Village Topolcani

The team of the National Museum in Prilep, headed by the director Bosko Babi¢, surveyed the digging up of the channel for irrigation which passed through a prehistoric tell. On this occasion a part of a profile was cut, i.e. a small sondage digging up was made up to a depth of 1.60 m.

The settlement Cuka is a mound of a diameter of about 200 m gentlz stretching to all sides. It is situated at about 200 m westward of the village, about 1.000 m northward of the today’s road leading from Prilep to Bitola and about 1.000 m eastward of the river Crna.

During this excavation the subsoil was not attained, i.e. the thickness of the culture layer has not been ascertained. Neither the data concerning the bases, arrangement and the dimensions of the dwelling objects have been got. We only know that these were objects of wattle plastered with mud. Wattle and daub was found on two various levels, which points to the existence of two dwelling horizons, per-The group IV includes the vessels with high cylindrical necks and it has five variants (IV a—e). These specimens have flat or slightly turned up rims. They were made of insufficiently refined clay, but there are also specimens with finer struc: ture. As to the colors, they are light brown, grey, greyish brown or red.

Only one miniature vessel was found (type V). It is of light brownish color.

The pottery deriving from Cuka has three kinds of handles: band-like (VI—a), of circular cross section (VI—b), or button-like with flat upper surface (VI—c).

In this settlement were found three altars.

The specimen of the variant VII-a has the form of a square house with open saddle roof. It stood on four molded feet. The triangular frontal walls raised high. The longer side walls are low and caved in with entrances in the center. The surfaces are burnished and of greyish color.

The altar of the variant VII—b is quite similar to the preceding one. The only difference is the outer side of the ridge of the base, which has a molded rib decorated with grooves.

The specimen of the altar of the variant VII—c is an elliptic, shallow vessel with one handle of circular cross section. The rim of the receptacle is cut (caved in) in three places.

In the fifth layer was found a part of the anthropomorphic cylinder (type VIII) with appliquéd parts of human face.

Among the other ceramic ware should be mentioned pellets for slingshots (type IX) and mace heads (type X).

f stone and flint were made the axes with cutting edges on both sides (type XI) and the knives of triangular cross section (type XII).

Judging by the mobile material, in the first place by the pottery, Cuka has nearest analogies in the finds from Tumba and Veluska Tumba at the village Porodin. This refers to both kinds of bowls (conical and biconical) and to the vessels with shorter cylindrical necks. The specimens with high, cylindrical necks were found in the site Tumba at Porodin, which is also the case with the miniature vessel. The same thing is with the handles. The anthropomorphic cylindres, identical with our specimen, were found in both settlements at Porodin. The same case is with the pellets for slingshots. The painting with white dying stuff on the red ground with similar motifs (semicircular bands) used to be found in Tumba and Veluska Tumba. The altars in the form of houses used to be found as well. Orgameee barbotine, especially of »arcade« type appeared in both settlements at Po-

Beside the aforesaid analogies in Pelagonija, similar ceramic ware exists in the sites Grgur Tumba, Opticarska Tumba, Golema Tumba, Mak, Zivojno and Tumba at the village Dolgaec.

As it can be seen, the finds from Cuka belong to the same culture group as the finds deriving from Tumba and Veluska Tumba at Porodin. This culture has been known so far as the Porodin culture and it existed mainly in Pelagonija. The latest archaeological excavations in VeluSka Tumba prove that this culture has four phases in its development. One-layer settlement from Tumba is parallel with the last two horizons in VeluSka Tumba (phase III—IV) and the phases Veluska Титba I and II respectively. The beginning of this culture has been shifted to the earlier period, but not later than the time of the transition from the early to the middle Neolithic. This culture too can be linked to the Balkan-Anatolian complex of the older Neolithic, however, to a later phase of this complex in the middle Neolithic.

The pottery of this culture (of Cuka as well) betrays linking elements with the other neighboring cultures. So in VrSnik at Stip in the phase I the organized barbotine is rare unlike the phase II, when it is more frequent, but it becomes typical in the phase VrSnik IV. With the painted pottery the situation is reverse: in Vrsnik I the painting is caried out with white dying stuff on the red base unlike the phase II, when this painting is replaced by black color on the red base. Acthe types of the vessels deriving from Cuka, but the painting with drak color prevails.

The similar pottery and the way of ornamenting exists in Staréevo and in the culture of the same name, but in the later phase II. Some forms, especially bowls of biconical profile, lived in the Vinéa culture as well.

As far as the forms of the cultures Porodin—Veluska Tumba are concerned, accordingly of the pottery from Cuka as well, there are similarities in Aegean Macedonia on some specimens from Servia, Vardina and Kritsana.

Some specimens find their analogies in Thessaly as well in Rahmana II, Tsanae Tsani Magula, Zerelia, Sesklo, Odzaki Magula, Arapi and Argisa. The finds from