Macedoniae acta archaeologica 3 (1977) · стр. 215–237
Неолитска населба на Мала Тумба кај село Трн Битола
Содржина
НЕОЛИТСКА НАСЕЛБА НА МАЛА ТУМБА КАЈ С. ТРН, битола -- прилог кон проучавањето на неолитот во Централна Пелагонија1 --
АДРАГИЦА СИМОСКА — Битола
ВОЈИСЛАВ САНЕВ -- Скопје
Народниот музеј од Битола продолжувајќи ја акцијата, за заштита на археолошките наоѓалишта во Централна Пелагонија, особено праисториските населби, во 1972 г. изврши рекогносцирање на теренот помеѓу селата Тополчани и Гнеотино, што се простира лево и десно од коритото на Црна Река.2 Во таа прилика, покрај увидот во состојбата на порано регистрираните, беа одкриени уште неколку нови праисториски наоѓлишта. Поголем дел од нив, спрема карактерот на површинските артефакти, се населби што му припаѓаат на помладото камено доба, вештачки подигнати и со повеќе слоеви од населување на едно исто место. Овие населби во Пелагонија се познати под заедничко име „Тумби“. Со нивните облици и димензии тие претставуваат единствени височинки кои доминираат над скоро идеално рамната околина.3
Од сите наоѓалишта, за кои ке зборуваме во друга прилика, Нашето внимание посебно го привлече наоѓалиштето Тумби кај с. Трн или познато уште како Трнски Тумби. Наиме, состојбата на локалитетот наложуваше превзимање на итни заштитни интервенции од кои беше потребно да произлезе натамошниот споменички третман.4 Покрај ова, овде беше присутен и нашиот научен интерес. Од археолошките материјали што се наоѓаа по површината постоеше возможност да се констатираат остатоци од живот на една агломерација чија материјална култура тесно се поврзува со среднонеолитските култури од јадранско-медитеранскиот културен круг. Појдувајки од фактот дека во Пелагонија за прв пат се сретнуваме со остатоци од ваква култура, се сметаше дека ископувањата на овој локалитет ке имаат посебен значај за надополнувањето на хронолошката слика за неолитските култури во котлината, проучувањето на нивниот развиток како и стварање на се поголеми услови за пратење генезата на нивните носители.
Раководени од овие два момента, во месец Мај 1973 г., на овој локалитет беа извршени сондажни заштитни ископувања. За успешното реализирање на работите секако најмногу придонесе Земјоделско индустрискиот комбинат Пелагонија од Битола кој целосно ги обезбеди материјалните средства како и другите потребни услови. По тој повод чувствуваме должност уште еднаш и во оваа прилика да им ја из-
разиме нашата благодарност. Со работите раководел Драгица Симоска, кустос во Народниот музеј од Битола, Војислав Санев, кустос во Народниот музеј од Штип и Саржо Саржоски, кустос во Републичкиот завод за заштита на спомениците на култура, Скопје.
Локалитетот Трнски Тумби се наога северозападно од селото, оддалечен сса. 500 м во обработлива површина, блок сопственост на ЗИК Пелагонија, погон Радобор. Непосредно до него, од источната страна, поминува канал за наводнување и пат што ги поврзува селата Новаци- -Радобор- Могила, изграден за локални потреби во последни: те години. Како што може да се забележи од самиот топоним, локалитетот го претставуваат тумби и тоа две поставени една крај друга, разделени со простор од 15 м. Бидејки секоја тумба претставува засебна културна целина, појдувајки пред се од нивните димензии, да би можело полесно технички да се манипулира во натамошните работи, тие се обележени со имињата Мала и Голема Тумба. Големата тумба го зафаќа западниот дел на наоѓалиштето, има облик на пресечен конус, висина 5.70 м и правилна кружна основа со пречник од 200 м. Централниот дел И е малку развлечен од земјоделските работи. За разлика од неа Мала Тумба е многу пооштетена. Со поставување на каналот за наводнување а подоцна и патот, голем сегмент од источната половина е сосема уништен. Во централниот дел, со претходна нивелација, сопствениците изградила голем објект за чување на земјоделски машини. Така, со овие работи обликот на тумбата е скоро изменет и нејзините првобитни димензии неможат со сигурност да се одредат. Подобро сочуваната западна половина дава можност да се претпостави дека и таа имала правилна кружна основа со пречник од околу 200 м. и помла висина која денес изнесува 1.70 м.
Пред одпочнувањето на ископувањата тумбите беа одново прегледани и при тоа собран уште поголем број на површински материјали. Од некои типолошки особини на керамиката, како што се облици, фактура, начин на украсување, врсти на орнаменти и сл., можеше да се констатира дека станува збор за керамика од неолитски култури хронолошки различни и тоа од времето на раниот неолит — тип Велушка тумба ити—IV и од средниот неолит — тип AaHHAo—Cacran. Сето тоа укажуваше на повекеслојноста кај тумбите. Имајки ТН во предвид овие сознанија, материјалните можности како и времето со кое располагавме, се настојуваше ископувањата да се извршат на места кои ќе можат да дадат поцелосен вертикален пресек на културниот слој и негово стратиграфско разграничување.
На Голема Тумба, приближно во центарот, беше отворен блок со димензии 3 X 4 м, поставен во правец север--југ, подоцна проширен од јужната страна за уште 3 м. Во западната половина на Мала Тумба беа отворени три блока, оддалечени еден од друг околу 10 до 15 м, обележени со броевите 1—3. Нивните димензии изнесувал: Блок 1:—5 x 4M; Блок 2:—4 X 4 м, со проширувања од источната и западната страна по 2 м и Блок 3:--4 X 3M.
Поради разноврсноста на материјалот кој укажуваше на стратиграфска усложеност, ископувањата беа изведувани во мали откопни слоеви, со издвојување на групни наоди, затворени целини и слоеви на земја различни по боја и состав кои можеле да допринесат во хронолошкото разграничување на материјалот. Исто така уредно е водена и припремена техничка и фото документација а сите длабински мерења се пресметнувани од една точка чија апсолутна висина изнесуваше 597,31 м. Овде, како потребно, сметаме да споменеме дека за време на ископувањата истражувачите беа соочени со извесни потешкотии кои во голема мерка ја отежнуваа нормалната работа. Тоа беа честите временски промени пропратени со врнежи, лепливоста на земјата во горните слоеви (црно калина) а посебно појавата на подземна вода и во двете тумби која во целост го оневозможи испитувањето на протохумусниот слој и здравицата. Кон овоа треба да се додаде и присуството на средновековни (2) јами укопани во културниот слој. Интересно е дека со исклучок на Блок 2 од Мала Тумба во сите други блокови беа одкриени вакви јами во облик на питос или неправилно кружно проширени во долниот дел, длабока 1,4 м доста густо поставувани. Јамите немаа инвентар така да тешко можеше да се определи нивната намена како и временска припадност. Од неколку најдени фрагменти од садови со груба фактура, работени на витло и украсени со брановидни чешлести орнаменти, јамите би можеле да се одредат како ранословенски (?)
И покрај присуството на спомнатите потешкотии ископувањата на тумбите беа успешно извршени од кои се добени многу значајни резултати. Во културниот слој на Голема Тумба, чија дебелина изнесува околу 2,20 м беа констатирани два хоризонта на живеење со остатоци на рушевини од куќи, поставени еден над друг. Бидејки во Нашиот извештај нема да се задржиме на добиените сознанија од оваа тумба, само ке споменеме дека керамиката од првиот хоризонт (најстариот), особено пластиката, даваат индиции за една постара фаза на раниот неолит, која најблиски аналогии наоѓа во пластиката од протосескло фазите во Тесалија,5 додека материјалот од вториот хоризонт во оној од помладиот неолит во јадранското крајбрежие6 и Уста на Дрим во Охридскиот басен.7 Сосема е идентична стратиграфијата на Мала Тумба во која исто така се утврдени два хоризонта на живеење со таа разлика, како што пред малку спомнавме, постариот хоризонт егзистира истовремено со хоризонтите III—IV од Велушка Тумба односно Породин8 а помладиот со Данило ІІІ9 — Cacran.10 Посматрајки ги тумбите во целина со сите нивни временски и културни специфичности, може со сигурност да се рече дека претставуваат многу интересна хронолошка целина која има особен значај за надополнувањето на хронолошката слика за неолитските култури во Пелагонија.
Со оглед дека испитуваната површина на Мала Тумба е поголема (64 mM?) и откриените податоци се нешто покомплетни, во извештајот ке се задржиме на нивно делумично презентирање, од причини што ископувањата на локалитетот ке продолжат во идните години.11 4 Одделни анализи на подвижниот материјал не се правени (типолошки, статистички и сл.) и ке биде направен заедно со другиот материјал
Стратиграфија
Најпотполни податоци за стратиграфијата во населбата на Мала Тумба се добиени од културниот слој на Блок 2. Во преостанатите блокови, слоевите се доста оштетени од средновековните јами, меѓутоа, од сочуваните делови, видливи на вертикалните профили, јасно се гледа дека тумбата имала еден едиствен културен слој. Со меѓусебно споредување на вертикалните профили и хоризонталните планови во Блок 2, особено источниот и северниот, во културниот слој чија дебелина изнесува 1,90 м врз основа на педолошките особини, бојата и квалитетот на земјата, можат да се разграничат во 5 слоја. Помеѓу нив се наоѓаат два хоризонта на живеење потврдени со остатоци од рушевини на куќи (План 2 и 3).
Како хумусот е уништен, првиот слој на тумбата го означува субхумусот-земја со темносива до црна боја, леплива и доста цврста. Неговата дебелина изнесува 0,30 до 040 м. Слојот е оштетен од длабоките преорувања така да ОТКРНСННОТ материјал нема интактна положба. Од неговото ниво биле укопувани средновековните јами кои допринеле материјалот од двата хоризонта да биде помешан. На одделни места се среќаваат аморфни парчиња од куќен лепеж.
Слој 2 има исти карактеристики како претходниот слој со разлика во бојата која е нешто посветла. И неговата дебелина изнесува 0,35 до 0,40 м. Археолошкиот материјал е многу поброен особено керамичкиот.
Слој 3 има светлокафеава боја и означува хоризонт на живеење. Во долниот дел, со една потемна нијансна, се издвојува нивото на кое биле подигнувани објектите и се одвивал секојдневниот живот. Фрагментите од куќен лепеж иако не се компактни зборуваат за една градежна активност и тоа за постоење на надземни објекти, градени од материјали и во техника добро позната од неолитските населби во Пелагонија.12 За обликот и димензите на куќите немаме податоци но најверојатно станува збор за правоаголни објекти, слични на породинските.13 Подот, кој е делумно констатиран, го претставува тенок слој од набиена сива глина. Огништа или печки исто така не се одкриени со исклучок на еден фрагмент од печка за печење керамични садови на кој се наоѓаат кружни отвори кои служеле за пропуштање на топажнача, од овој слој, од нивото на куќата, во западното проширување на блокот се спушта поголема јама за отпадоци во која е најден голем број на фрагменти од керамични садови и животински коски. Делебината на слојот изнесува 0,50 м.
Слојот 4 го формира земја со сивкаста боја, доста компактна и чиста, местимично оштетена со јамите од претходните слоеви. Керамичниот материјал покажува разноврсност и се меша со оној од наредниот слој. По се изгледа дека тој може да се третира како нивелација на теренот за препокривање на остатоците од старите рушевини врз кој подоцна била подигната помладата населба.
Слојот 5, констатиран само во источното проширување на блокот, го претставува првиот хоризонт на живеење и означува консолидација на населбата. Нему ми припаѓа земја со темносива боја, дебелина 0,20 м, во која се наоѓаат остатоци од куќен лепеж групирани покрај југоисточниот агол (План I). Овие рушевини секако му при. паѓаат на објект кој лежи источно од блокот во неиспитуваниот простор. Одделни парчиња од лепежот се доста компактни, имаат црвена до портокалова боја и видливи траги на лежишта од обла и цепена дрвена граѓа, што зборува за техника на градење идентична на онаа од Породин и Велушка Тумба. Од бојата и прегореноста на лепежот јасно се гледа дека објектот бил опожарен. Керамичкиот материјал е малуброен и воглавном го претставуваат фрагменти од керамички са: дови чија фактура, облици и начин на украсување се потполно исти со оние од фазите III и IV во Велушка Тумба (чини во повеке варијатни од групата на фината керамика)14
Како слој 6 е обележан последниот слој кој веројатно означува протохумус. Неговата дебелина нее точно утврдена поради присуството на подземната вода. Од истите причини не располагаме и со пода: тоци за длабочината на која се наоѓа здравицата како и за нејзините карактеристики.
Од описот на културниот слој во кој се дадени некои од основните особини засега би можеле да се извлечат следните забележувања: — населбата е повеќеслојна со два хоризонта на живеење,
-- иако непостои стерилен слој помеѓу хоризонтите, животот во населбата се одвивал контуинирано на што укажува временската разлика и карактерот на материјалните култури. Наиме, првиот хори- 30НТ егзистирал паралелно со населбите на Тумба Породин, Велушка Тумба III—IV, Гургур Тумба и др. додека вториот со населбите од јадранскиот брег,
-- куќите за живеење се надземни, градени во иста техника од дрвени материјали облепувани со кал помешана со плева,
— животот во населбата престанувал со појавата на пожарите после кои теренот бил сосема напуштан.
Хоризонт I
Како Хоризонт I е означено најстарото ниво на живеење во населбата кое се наоѓа на длабочина помеѓу 1,50 и 1,70 м, стратиграфски потврдено во источниот профил на Блок 2. Нему му припаѓаат слоевите 5 и 6 (План I). Нерасполагајки со податоци за поцелосно согледување на организацијата на животот и материјалната култура, ке се задржиме само на некои од основните белези кои даваат можност за нивно хронолошко и културно определување.
ке се открие. пожарот се урнал вон основата на објектот, што го потврдуваат и
Во описот на културниот слој можеше да се види дека овој хоризонт го издвојува мала група на рушевини лоцирана во југоисточниот дел на Блок 2. На каков објект му припаѓаат овие рушевини не ни е познато. Бидејки остатоци од подна конструкција не се откриени воеројатно парчињата лепеж се на еден од ѕидовите кој во текот на отисоците од дрвената арматура. Од фактурата на лепежот јасно е дека бил припремен од кал помешана со плева и други билни аноргански материи. Овие неколку белези кај рушевните од овој хоризонт, кои се идентични на оние од другите истовремени населби, ја надополнуваат досега постоеќата констатација дека објектите за живеење во раниот неолит во Пелагонија се надземни, градени во една техника и употреба на исти градежни материјали. Ваквата архитектонска активност се задржала и во подоцнежните фази на неолитот. Во однос на другите неолитски култури таа се среќава кај голем број населби од балканско-анадолскиот културен круг.
Археолошкиот материјал од овој хоризонт го претставуваат во-ТА@ВНОМ фрагменти од керамички садови и предмети од печена земја. Стратиграфски, во Блоковите | и 3 тој е доста несигурен и се меша ср керамиката од помладиот хоризонт, затоа и овде се ограничуваме на наодите од Блок 2. Малиот фонд на керамични предмети претежно го претставуваат фрагменти од чинии кај кои спрема профилираноста на зидовите се забележуваат неколку варијанти. Тие се биконусни, повеке или помалку нагласени, заоблени, со кус цилиндричен врат и рамно дно. Изработени грижливо од убаво прочистена земја и премачкани со сјаен црвен премаз или имаат нијансирана кафеава и тем-
Па. ІТ — док. Мала Тумба с. Трн, блок II, источен профил
носива боја. Техниката на сликање со бела боја е редка, засега забележена кај два фрагмента чии орнаменти неможат да се одредат. Фрагментите на чинии типолошки во потполност се слични на оние од Велушка Тумба.15 Од другите материјали ке ги спомнеме: фрагмент од антропоморфна женска статуетка на кој се сочувани пластични гради и нагласен стомак;16 минијатурен жртвеник на три нози со плиток кружен реципиент;17 дискоидни плочки од зидови на груби садови; Needs тег и куглички за праќа со извлечени краеви. (Т. III,
Хоризонт П
Хоризонт П или помлада фаза на населување во населбата претставува слој 3 со одкриените остатоци од рушевини на објекти кој се наоѓат на длабочина помеѓу 1,20 и 0,80 м. Нему му припаѓаат и последните два слоја во кој подвижниот материјал покажува типолошка единственост. За неговото презентирање и овде Ке се ослониме на по: датоците од Блок 2 кои се комплетни.
Остатоците од рушевини откриени во овој хоризонт се мали парчиња од лепеж расфрлени, сами или во мали групи, по целата површина на блокот со исклучок на западното проширување. Тие се среќаваат воглавном во долниот дел на слојот 3 и лежат врз тенок појас од набиена глина фундирана врз нивелациониот слој (слој 4). Посматрајки ги профилите (План I и II) на кои се забележува дека лепежот продолжува вон блокот, јасно е дека со нашите работи е зафатен дел од објект за живеење кој веројатно имал правоаголна основа. Иако парчињата од лепеж се доста аморфни, може да се види техниката на градење која е потполно иста на онаа од постариот хоризонт, што зборува за нејзино долго одржување.
Подвижниот археолошки материјал, откриен во последните три слоја што им припаѓаат на овој хоризонт е многуброен и може да се Н3АВОН ВО две основни групи. Едната ја претставуваат орудија изработени да камен и коска а другата производи од керамика. Не навлегувајки во детални анализи, од овој материјал ке презентираме само одделни предмети од кои можат да се согледат основните белези на материјалната култура. Комплетно проучавање на подвижниот материјал ке биде извршено заедно со другиот материјал што се очекува да биде откриен со идните ископувања.
Орудијата за работа, што неолитскиот човек од населбата ги употребувал во секојдневниот живот, иако малубројни, се среќаваат во трите слоја, осамени и без особен значај на условите и местото на наоѓање. Нив ги претставуваат алатки изработени од камен и коска додека оние од кремен се редки. Морфолошки глеедано орудијата од камен се плоснати трапезоидни секири со остро сечиво и тесли кај кои горната страна е заоблена а долната повеќе точена. По обликот не се разликуваат од постарите неолитски орудија и исто така се изработувани од гранитни, кварцни и кварцно-епидотски стени кои се наоѓаат во околните планински масиви на котлината. Од коскените орудија застапени се шила изработени од ЖИВОТИНСКИ КОСКИ ОА НОЗИ кај кои обично е сочуван дел од зглобот, спатули од широки коски со елипсовиден преден крај и алатки за разбој (потки 2). Чести се предметите од невести коски на едниот крај рамно засечени со украсен отвор. Нивната намена неможе да се одреди, можеби, претставуваат алатки за украсување на керамиката или пак некаква врста свирало.
Во групата на орудија би требало да се спомнат бројните диско-ИДНИ ПЛОЧКИ изработени од делови на разни керамички садови и пинтадера која има купаста држалка и стопало украсено со врежана спирала. Овде ќе ги додадеме и бројните куглички за праќа од печена земја. Нивното присуство во населбата укажува на долго одржување на ловечките традиции во времето кога најверојатно биле во употреба лакот и стрелата. (Т. III, са. 2).
Материјал кој го дава основниот белег на материјалната култура на помладата населба во Мала Тумба е керамиката. Нејзините специфични одлики, ккви за прв пат се среќаваат во Пелагонија, овозможија надополнување на општата хронолошка скала за младото камено доба во котлината. Од друга страна таа претставува израз на економ: ските услови, организацијата и начинот на живеење како и смислата на нејзините носители за убавина и уметничка креативност. Во однос на другиот материјал керамиката покажува голем квантитет. Таа се среќава на разни длабочини, во сите слоеви, осамена или во групи. Од првиот одкопен слој се до нивото на населување се повторува не само во техничката процедура туку и во репертуарот на декоратив-
Керамиката од овој хоризонт, претежно во фрагменти. може да се подели на грнчарски производи наменети во секојдневниот Живот и предмети за култни цели. Техничкиот пристап и применетата технологија во обработката се заеднички особини за целата грнчарија. Садовите биле изработувани секогаш од една земја, малку или повеќе прочистена, понекогаш помешана со ситни камчиња, песок и лискун. Облиците се моделирани слободно а не се исклучува можноста за употреба на други помагала. Украсувањето е изведувано во една или две техники, со орнаменти кои често се повторуваат поставувани од надворешната страна на садот пред неговото печење. Се добива впечаток дека садовите биле печени во две врсти печки отворени и затворени. Во отворените печки биле печени големите садови и со нив не се постигнувал единствен хроматски интезитет, додека во затворените садови со помали димензии и фина фактура и нивната боја била подеднакво иста по целата површина. Најголем дел од керамичкиот фонд има сива или темносива до црна боја, понекогаш премачкани со мат или сјаен премаз. Садови со кафеава боја се редки особено со црвена. За постигнување на поголеми ликовни ефекти, врежаните орнаменти би-АС исполнувани со бела инкрустација или пак целиот сад премачкуван со crusted боја. За разлика од населбите во Cacran, Смилчиќи, Данило, сликањето на садовите како техника на украсување нее позната.
Спрема начинот на изработувањето и фактурата на садовите оваа група може да се подели на: а) груба, б) осредна и в) фина.
а. Керамиката со груба фактура ја претставуваат мал број фрагменти. Изработена е од земја помешана со песок или ситни камчиња, често видливи по површината, добро печена често невоедначено така да постојат повеќе нијанси од сива и кафејава боја. Грубата керамика е редко украсувана. Од орнаменти се забележуваат убоди од нокти поставени под ободот или на стомакот, убоди изведени со орудие во хоризонтални редови и врежани триаголници исполнети со убоди. Дршките се јазичести и во облик на брадавици распоредени на стомакот. Од облици на садови би могла да се издвојат: длабоки и конусни со широк отвор и дно рамно, полутопчести со вовлечен обод, садови со цилиндричен врат и топчест стомак, садови слични на обликот Те рина од Данило18 и садови црепни кои имаат плиток и широк рецитиент. (T. I, 3, 5—7; T. III, 3, 4, 5).
6) Осредната керамика е поквалитетно изработена, од добро припремена земја во која редко се забележуваат ситни зрна од песок. Де-Селината на зидовите се АВН7КН АО 1 см во зависност од големината на садот. Кај оваа керамика преовладува сивата боја во светли и темни нијанси, кафејавата помалку додека црвената е редка. Кај одделни фрагменти се забележува black topped техника. Поголем леа од садовите, особено оние со заоблен стомак, се украсувани со врежани и канелирани орнаменти. Најчесто употребувани орнаменти се триаголник, квадрат, ромб, цикцак траки внатре мрежасто исполнети, односно шрафирани. (Т. II, 1—5; Т. Ши IV, 6—10). Орнаментите се поставувани сами или во комбинации кои секогаш формираат мотиви спрема една однапред замислена шема, ликовно осмислена, која во себе содржи лесна ритмичка раздвиженост. Од сочуваните фрагменти засега можат да се издвојат следните неколку облици на садови:
Чинии.-- Садови со помали димензии, темносива боја или сиво кафејава, надворешна страна сјајна со премаз. Спрема профилот на зидовите се разликуваат конусни со прав обод и рамно дно; конусни со нешто позатворен отвор, обод заоблен и издвоен со врежана линија, стомак нагласен на кој се наоѓаат мали петличести држалки, бикону сни чинии со заоблен обод исто така издвоен со врежана линија. Чиниците по правило не се украсувани.
Паници. — Садови доста плитки и со широк отвор. И кај нив разликуваме извесни варијанти на профилација. Најчести се оние со остер биконусен стомак, врат извлечен и позавратен, дна рамни понекогаш плитко вдлабени (Т. I, 1, 2; T. IV, 13, 14). Оние од Cacran,!®19 Аанило?“ и Елатеа.21
Чашки. -- Овој облик е констатиран преку неколку фрагменти. Доста се карактеристични за оваа културна група. Имаат вертикални зидови, благо позавратени, и остар премин кон дното кое по правило е рамно. Од надворешната страна површината на садот е со сјаен премаз.
Грниња. — Овие садови имаат поголеми димензии, зидови благо заоблени и обод прав или малку повиен на внатрешната страна. На испупчениот дел од стомакот понекогаш се наоѓаат брадавичести држалки. Гринињата се редко украсувани со спиралоидни орнаменти изведени во плитки (Т. IV, 11, 12) канелури. Како облици и тие се застапени во спомнатите населби.
Амфори. — Најчесто употребувани садови во населбата вероватно биле амфорите на што укажува големиот број фрагменти. Од одделни добро сочувани профили можат да се забележат разни димензии и варијанти на обликување. Обично амфорите ги карактеризира заоблен или малку сплеснат стомак и висок врат кој во горниот дел конусно се птири. Дната се рамни или на сосема малку нагласена нога. Кај помалите амфори стомакот е проширен и сплоснат кој веднаш преминува кон дното. Надворешната површина секогаш е глатка и има тенок премаз од темносива до црна боја. Поголем дел од овие садови се украсувани со плитки цикцак канелури поставувани на вра-ТОТ и рамото, врежани орнаменти (шрафирани триаголници, ромбови) на рамото а на едни се паѓаат и остатоци од crusted боја. Амфорите од нашата населба се разликуваат од оние во Сасгап, Данило и другите населби по елеганцијата на формата и богатото украсување .(T.
Садови со 5 профилација, слични на денешниот облик — ван гла. Овие садови имаат големи димензии, широк отвор, обод тенок и позавратен, дно вероватно рамно. Надворешната страна е сјајна и има тенок премаз од темносива до црна боја. Во врска со нивната распространетост, често се среќаваат во Елатеја и Сасгап во Далмација се поредки додека во внатрешноста на Босна ги нема.
Вазни за овоштие — садови со широк и плиток реципиент, обод остро извлечен и малку позавратен. Кај поголемите облици дната завршуваат на висока празна конусна нога, додека кај помалите на ниска и прстенеста. (T. I, 4). Овој облик на садови е карактеристичен за населбите од јадранскиот брег и тоа за оние од јужниот дел (Cacran, Елатеа и Коринт??)22 а местимично се среќаваат и во средна Грција.23
Покрај споменатите облици секако постојат и други кои засега неможат точно да се одредат. На групата осредна керамика и припаѓа уште и еден голем број на фрагменти од разни садови, со доста карактеристични и интересни елементи. Најчести се фрагментите од заоблен стомак украсувани во техниката на врежување и канелури, кои то надополнуваат репертуарот на декоративните елементи и мотиви. Меѓу нив се среќаваат: крстасто поставени триаголници исполнети со убоди или шрафури (Т. III, 7); траки исполнети со убоди; плитки цик-цак канелури — длабоко втиснати канелури кои редефно делуваат, орнамент спирала, концентрични кругови, ромбоиди и аглести; врежани мрежасти орнаменти; пластични брадавици распоредени по целата површина на садот и сл. Репертуарот на декоративните елементи од Мала Тумба во споредба со оние од соседната населба во Сасгап, на југ во Елатеја или на север во Далмација, покажува поголема разноврсност особено во мотивот. Исти се врстите на орнаменти како и тех никита во кои се изведувани, меѓутоа, нашите покажуваат поголема усовршеност, динамичност, организираност, разноврсност во мотивите со еден збор по богато естетско и ликовно остварување. Некои од овие орнаменти се среќаваат на керамиката од населбата Ripoli Во Јужна Италија24 и во внатарешноста на Босна во Какањ25 и Арнауто-
Од другите фрагменти доста се чести деловите од дна кои се: рамни, рамни и плитко вдлабени, дна на високи и празни конусни нози, полни цилиндрични во долниот дел малку проширени и дна со ни: ска прстенеста нога. Некои од конусните нози се украсувани со врежани триаголници, квадратни шах полиња и траки, сите шрафирани. На некои делови од стомак се наоѓаат аплицирани држалки кај кои разликуваме: масивни чеапасти, во облик на јазик, брадавица, петлици во средината вдлабени. Лентести држалки не се застапени. Како држалки секако треба да се издвојат и пластичните апликации кои завршуваат во облик на стилизирана животинска глава. Од најдените две држалки едната претставува глава од бик, другата од брав со свиткани рогови. Вакви држалки со зооморфни претстави се најдени и во
в) На подгрупата фина керамика и припаѓаат мал број фрагменти од керамични садови, изработени од вонредно прочистена земја, со тенки зидови, сјајно глачани површини, боја темносива до црна и редко црвена. Садовите имаат мали димензи а нивните облици засега се чинии конусно и биконусно профилирани, мали амфорици со биконусен стомак, врат висок и позавратен, понекогаш украсени со плитки цикцак канелури кои вертикално се спуштаат.
Култни предмети
Сознанијата за духовниот живот, култот и религијата на нео-АНТСКНОР човек од нашата населба се многу сиромашни. Антропоморфна и зооморфна пластика нее откриена, така за култот на плодноста засега немаме никакви податоци. Неоспорно тие треба да се очекуваат сообзир дека во соседните населби од овој период егзистираат. Други предмети кои се поврзуваат со култни и религиозни обреди се култните вази. Во слојот 2, откриен е жртвеник на четири високи нози, во горниот дел проширени, со плиток реципиент чии страни се заоблени на внатрешната страна. (Т. У, 18). Многу27 поголем е бројот од нози на култни садови кои имаат посебен облик. Нозете се високи и полни, кои према горниот дел постепено се шират. Врз основа на аналогиите што постојат во другите населби можат да се направат реконструкции на целосниот облик на садовите. Станува збор за садови ритони на четири нози и необичен облик на реципиентот. Т. У, 19). Култните садови ритони се одкриени во голем број населби од јадранско-медитеранскиот културен круг. Тие се среќаваат во јужните краеви на Грција во Коринт,28 и Eaateja,29 делумно во Тесалија во Цангли и Арахмани,30 Албанија во Цакран31 и Дунавец,32 кај нас во Данило,33 Смилчиќ во внатрашности на Босна во Какањ35 и Арнаутовиќи. Интересна појава претставуваат ритоните откриени во Космет, во наоѓалиштето Раштани кај Сува Река.37 Нозите од ритони во Мала Тумба, за разлика од оние во спомнатите населби, се многу по едноставни. Моделирани се грубо со едноставно замазнета површина, боја сива и не многу украсувани. Типолошки доста одговараат на нозите од ритони во Цакран и на оние во внатрешноста на Босна. Овој податок го надополнува мислењето на Бенац кој смета дека можат да се издвојат две групи на ритони и тоа јадранска која е доста декоративна и балканска со сиромашен орнаментален систем.38 Потеклото на ритоните сеуште нее точно утврдено. Некои од истражувачите кои се занимавале со овој проблем, сметаат дека тие настанале во данилската култура од каде подоцна се рашириле во другите населби во Централна Босна? и на југ се до Елатеја, или пак обратно.40 Ние сме на мислење дека многу по прифатлива е тезата за барање нивно потекло во данислката група од каде најпрвин се шират на југ долж јадранскиот брег а потоа во внатрешноста на Балканот, што во голема мерка го потврдува останатиот пропратен материјал, особено керамиката и нејзината декорација.
На крајот, завршувајќи го нашиот извештај, сакаме уште еднаш да подвлечеме дека сондажните ископувања на Мала Тумба, чии ре- 3УАТаТН во основни црти се презентирани, дадоа драгоцени податоци за натамошното проучување на неолитските цивилизации во Пелагонија. Во прв ред, овозможуваат следење на севкупниот хронолошки развиток на материјалните култури, надополнување на одделни празнини како и стварање услови за поблиско определување на нивното потекло. Во сето тоа, посебен значај претставува откривањето на оста. тоци од агломерација чија материјална култура тесно се врзува за материјалните култури од населбите долж јадранскиот брег.
Иако ископувањата беа извршени на мал простор и под посебни услови, сметаме дека стратиграфската слика на населбата е доста јасна. Во длабочината на културниот слој, повторувајки уште еднаш, констатирани се два хоризонта на живеење исполнети со остатоци од објекти и мноштво предмети употребувани во секојдневниот живот. Спрема материјалните култури, првиот хоризонт му припаѓа на доцните фази од раниот неолит во Пелагонија (Велушко-породинската група), додека вториот на една поразвиена среднонеолитска култура од Јадранско-егејската група. И двете цивилизации во основа се од типот на постојаните, лоцирани на едно место чие основно занимање е интензивното земјоделие. Интересна појава претставува временската разлика помеѓу овие две населби и одсуството на континуитет во нивниот развиток. Од сегашната ситуација се добива впечаток дека по завршувањето на животот на ранонеолитската населба, селиштето било за подолг временски период напуштено и обновено многу подоцна од население новодојдено и непознато, од времето на втората половина на средниот неолит за јадранскиот брег. Значи, недостасуваат почетоците на средниот неолит што би претставувале нивно логично поврзување. Одговор на овоа прашање секако треба да се очекува во идните систематски ископувања не само на овој локалитет туку и на другите неолитски населби во Пелагонија. Досегашните истражувања, кои сеуште се во почеток, недаваат податоци што би се однесувале на овој проблем. Секако овде се наметнуваат и други прашања од сличен значај, како што се просторниот обем на населување на новодојденото население како и карактерот на материјалната култура на населението што подоцна ги наследило. Засега, со поголема сигурност може Аа се определи нивната генеза. Носителите на среднонеолитската Култура во Мала Тумба се една мала група која по пат на миграција се населила во Пелагонија доаѓајки преку територијата на Албанија. Erнички најверојатно и припаѓа на јадранската популација чие средиште се наоѓало во данилскиот ареал, односно средното приморие. Силните движенија на неолитската култура од обалата кон внатрешната трајат во текот на средниот и маладиот неолит. За нивните појави во Северна Хрватска и Словенија сеуште не се знае точно дали се дојдени по пат на миграција или пак со ширење и пренесување на културните вредност. Меѓутоа кај нашата населба јасно се гледа дека се работи за население кое со доселувањето во целост ги пренело и АОАго одржало основните белези и традиции на својата материјална и духовна култура. Затоа сметаме дека ке биде најдобро, во рамките на јадранско-медитеранскиот комплекс, оваа култура да ја издвоиме како посебна појава наречувајки ја Трнска група. Патот по кој се вршело преселувањето неможе точно Аа ќ се одреди. Најверојатно биле користени природните услови, но не треба да се заборават планинските препреки кои не така лесно можел да ги совлада неолитскиот човек.
Покрај овие прашања секако дека постојат и многу други кои тесно се поврзуваат со организацијата и начинот на живеење, привредниот живот, основните занимања, домашните занаети и сл. На некои сд нив се дадени делумични одговори или пак само се поставени, во зависност од податоците со кои се располагаше. Секако крајните одговори треба да се очекуваат во резултатите од идните ископуња и нивното комплетно студиско проучавање.
A. Р. Овохаце, Џерабос, — Феооаѓака B41, Волос, 19 9, р. 656 tab. Пр; м Г. Палаболов05, Mayovaiton, Neokidixog covoixierog .. 9. 43,
— A Contribution to the Study of the Neolithic of Central Pelagonia
Dragica Simoska — Bitola
Vojislav Sanev — Skoplije
In 1972, within the works for the protection of the prehistoric find-spots in central Pelagonia, the National Museum in Bitola made sondage excavations in the area between the village Topoléani and Goetino which lies along the right and the left side of the river Crna Reka. On this occasion few new settlements deriving from the later Stone Age were found. These are mainly small artificial mounds grown out of the renewed dwelling horizons on one and the same place and known in Pelagonia under the common name »tumbi«.
Белешки
- A. Симоска, В. Санев, Неолитска населба Велушка Тумба кај Битола, Маcedoniae Acta Archaeologica 1, 1975, Прилеп, 25 (во натамошниот текст Велушка Тумба). ↩
- Рекогносцирањата се извршени од страна на A. Симоска и С. Саржоски. ↩
- За овој тип населби види: Велушка Тумба, 32; M. Garašanin, Neolithikum und Bronzezeit in Serbien und Macedonien, 39, BRGK, 115. ↩
- Со еден градожен проект на комбинатот тумбите требало да послужат како позајмиште на земја. ↩
- Δ. Ρ. Θεοχάρης, Πύρασος, — Θεσσαλικά Β', Βόλος, 1959, p. 65, 66 tab. II, β; Μ. Γ. Παπαδοπούλου, Μαγουλίτσα, Νεολιθικός οικισμός .., p. 45. ↩
- F. Prendi, Trait du néolithique récent en Albanie, à la lumière des nouvelles découvertes (La civilisation Maliq—Kamnik), Studia Albanica 1, 1972, Tirana. ↩
- B. Санев, A. Симоска, Б. Китаноски, C. Саржоски, Праисторија во Македонија (каталог), 1976 Скопје, кат. бр. 326-363. ↩
- Велушка Тумба, 72 и натаму; M. Grbić, P. Mačkić, Š. Nađ, D. Simoska, B. Stalio, Porodin, kasno-neolitsko naselje na Tumbi kod Bitolja, 1960, Bitolj. ↩
- J. Korošec, Neolitska naseobina u Danilu Bitinju, 1958, Zagreb. ↩
- M. Korkuti, 7. Andrea, Fouilles 1969—1970 dans l’agglomeration neolithique de Cacran (Fieri), Studia Albanica 1,1972 Tirana (Бо натамошниот текст Цакран). ↩
- Со Проектот чија тема гласи: „Неолитските населби Велушка Тумба кај с. Велушина, Мала и Голема Тумба кај с. Трн, во развитокот на првите зејмоделски заедници во Централна Пелагонија, усвоен од Републичката заедница за наука, ископувањата на Трнски Тумби ке се извршат во 1977 г. ↩
- Породин, 12 и натаму; Велушка Тумба, 43, са. 2—9. ↩
- Породин, 12 и натаму, Т. IV. ↩
- Породин, Т. XXXVII; Велушка Тумба, Т. VI, 2—5, Т. VII, Т. XVI. ↩
- Ibid. ↩
- Слична на неоки фрагм. од пластика од Породин, XXXI, 2, 4. ↩
- Породин, XXI, 1, 2; Велушка Тумба, Т. XXII, 2. ↩
- J. Korošec, op. cit. 43, T. LXXI, 12. T. CXI, 1. ↩
- M. Korkuti, Z. Andrea, op. cit. Pl. III, 1—6. ↩
- J. Korošec, op. cit. 42, T. LXXI, 3, 5; T. XCVIII, 1, 2; T. XCIX, 4; T. C, 1, 3, 4. ↩
- Weinberg, Excavations at Prehistoric Elateia, 1959, Hesperia, XXXI, 2, 1962, Pl. 61, a. ↩
- , Weinberg, Remains Prehistoriq Corinth, Hesperia VI, 1937; L. W. Kosmopoulos, The prehistoric Inhabitation of Corinth, Munich, 1948. ↩
- D. R. Theocharis, Nea Makri, S. 20—22, Abb. 35, 36. ↩
- G, Germonesi, II villagio di Ripoli alla lice dei recenti scavi, Riv. di Scienze preistoriche, XX, 1, 1965, Fig. 16, 5—7. ↩
- A. Benac, Osnovna obeležja neolitske kulture u Kaknju, GZM, XI, 1956; A. Benac, Prilozi za proučavanje neolita u dolini rijeke Bosne, GZM, XX, 1965, Pl. III, 4, 6, 7—11. ↩
- A. Benac, Prilozi za proučavanje ... Pl. III, 7, 8. ↩
- J. Korošec, op. cit. 60, T. XXVII, 1; T. LXXX, 2. ↩
- , Weinberg, Remais from ... 512, Abb. 30; W. Kosmopolos, op. cit. 31, Abb. 5, 6; T. IV, j. ↩
- S. Weinberg, Excavations..., 190, Abb. 12, 13, T. 63—65. ↩
- Christian Zervos, Naissance de la civilisation en Grèce, II, 1963, Paris, сл. 368—373. ↩
- M. Korkuti, Z. Andrea, op. cit., Pl. X, Pl. 11. ↩
- Ibid, види забелешка 25. ↩
- J. KoroSec, Danilo in Danilska kultura, 1964, Ljubljana, 29, T. 8; T. 36; F. Dujmovié, Neolitska obredna posuda u Dalmaciji, Vjesnik za arheologiju i historiju Dalmatinsku, Split LIV, 73—75, fig. 1. ↩
- A. Benac, Osnovna obeležja ..., Pl, VI, fig. 3. ↩
- A, Benac, Prilozi..., T. III. ↩
- M. GaraSanin, Praistorija Srbije, 1973 Beograd, 153, види заб. 97 и 98. ↩
- A. Benac, Studien zur Stein-und Kupferzeit im Morwestlichen Balkan, BRGK, 1961. Berlin, 5. 77; A. Benac, Les influeces méditerranée unes sur le néolithi gue des Balkans du nord-ouest, Bericht iber den V Internationalen kongres fur -und Frithgeschichte, Hamburg, 1958, Berlin 1971, p. 79, 80. ↩
- J. Korošec, Danilo in ..., 30. ↩
- EE as T. XXXVII; Велушка Тумба, T. VI, 2—5, T. VII, T. XVI. THE NEOLITHIC SETTLEMENT OM MAJA TUMBA AT THE VILLAGE TRN NEAR BITOLA ↩
Summary
The neoltthic settlement on Мала Tumba at the village Trn near Bitola
Among all these find-spots, which will be dealt with on another occasion, our attention was drawn by the find-spot Trnski Tumbi at the village Trn. Since the find-spot is situated in the fields which were tilled by heavy machines and since some meliorative works were carried out, it sustained considerable damage and required urgent protecting intervention, so that its further treatment might be de termined. However, we had also considerable proficient interest in it. The artifacts, pottery in the first place, have pointed to the remains of two agglomerations with chronologically different material cultures. The first ones derived from the Early Neolithic of the Veluska Tumba—Porodin group and the second ones from the middle Neolithic cultures of the Adriatic—Mediterranean culture circle. The presence of the Adriatic elements in the center of Pelagonia was quite a new occurence which we met here for the first time. Taking this into consideration, the site was consideret of special interest for supplementing the chronological picture of the Neolithic cultures of this valley, for the study of their development and of the genesis of their bearers.
Having this in view, the sondage protecting excavations took place in May7 1973. The works were managed by Dragica Simoska, keeper in the National Museum in Bitola, Vojislav Sanev, keeper in the National Museum in Stip and Sarzo Sarzoski, keeper in the Republic Institute for the Protection of the Monuments of Culture in Skopje.
The site Trnski Tumbi is situated about 500 m north-west of the village. Immediately on its eastern side there is an irrigational canal and the road which connects the villages Novaci, Radobor and Mogila. As the toponym itself suggests, two mounds are concerned, placed one beside the other at a distance of 15 m. Since each of them represents a separate archaeological entity and taking into consideration their size, we have named them Golema and Mala Tumba (big and small mound) for their easier treatment in our further expounding.
Golema Tumba takes the western part of the find-spot. It has the shape of a 5.70 m high cut through cone with the circular base of 200 m and somewhat stret ched central part. Mala Tumba is damaged to a good deal. Through the digging of the canal and building the road, the larger part of the east half was almost destroyed. In the central part, by previous levelling, an object was made for sheltering the agricultural machines. Thus, through these works, the shape of the mound was almost completely changed so that the original dimensions cannot be ascertained. On the basis of the western half, which is better preserved, we may infer that its base was also circular, with a diameter of about 200 m and height, which today amounts to 1.70 m.
On Golema Tumba, almost at the center, was cut a block of 3 x 4 m, direction north-south, which was later enlarged by additional 3 m on the southern side. In the western half of Mala Tumba were cut three blocks of a total surface of 64 sg. m. They were marked with numbers 1 to 3.
The excavations consisted of small digging up the layers and sorting out interesting closed entities, as well as the layers of earth with various composition and color, which might be helpful in chronological determining the material. It should be underlined that in the course of the excavations the researchers were facing some difficulties which hindered normal work. These were frequent weather changes followed by rains, compact and sticky layers of earth and in the first place underground water in all the blocks, which prevented examination of the protohumic layer and subsoil. Beside that the medieval pits, dug in the culture layer (Pl. I), should be added as well. In spite of all these difficulties the excavations yielded good results. In the culture layer of Golema Tumba, the depth of which is 2.20 m, two dwelling horizons were found, one above the other, with the remains of destroyed houses. Since in this report they will not be dealt with, we shall mention that the ceramic ware of the lower horizon, especially the figurines, point to the older phase of the Early Neolithic, which has the closest analogies in the figurines of the proto-Sesklo phase in Thessaly, while the material from the upper horizon with that one from the Later Neolithic of the Adriatic coast and Ust on the river Drim of the Ohrid basin. Mala Tumba has the identical stratigraphy, but as already mentioned, the older horizon exists parallely with the dwelling horizon ee7 in VeluSka Tumba and Porodin respectively, and the later with Danilo ITI
Mala Tumba — Stratigraphy
Taking into consideration that the excavations, carried out on Mala Tumba. gave somewhat more complete data, we shall deal with them more, but only7 partly, not entering into various analyses of the mobile material. We do it of the reason that the excavations will continue on a larger scale and after they have been completed, we shall study the settlement and its culture from all sides.
The excavations in all the blocks of the mound clearly show2 that one single culture layer is concerned. The most complete stratigraphical data have been provided by the block 2. Comparing the vertical profiles with the horizontal plans, we see that in the block, the thickness of which is 1,50 to 1.70 m, five layers can be singled out on the basis of pedologic characteristics, color and the quality of the soil. Between them there are two levels (horizons) of dwelling with the remains of houses (PI. II, III).
The first three layers belong to the later dwelling horizon, the level of which should be sought in the lower layer 3. The fragments of1 wattle and daub, which are rather amorphous and incomplete, speak of the building activity and of2 the objects made of materials and in technique known from the older Neolithic settlements in Pelagonia. Closer data on the dimensions of the objects, on the forms of their bases etc. are not available. The mobile material, which is rather abundant, points to the material culture of the population of the Middle Neolithic of the Adriatic- -Mediterranean culture group.
The layer 4 denotes the levelling of the ground under which the layer 5 contained the remains of the objects of an older dwelling horizon. Pieces of the wattle and daub from this horizon have been found in the eastern extension of the block in one place. All of them apparently belong to one of the walls destroyed outside the base of the house on which the prints of the wooden structure are visible. The building technique is identical to that one from VeluSka Tumba and Porodin. So is the ceramic material, rather sparse, which is similar to that one from the aforesaid settlements (Veluska Tumba III—IV).
The layer 6 is most probably protohumic. There are no data either on it or on the layer underneath, because at this depth the underground water appeared.
Horizon I
As we already said, the horizon I is the older phase of the settlement. It is situated at a depth between 1.50 and 1.70 m and includes the layers 5 and 6. The structure of the pieces of wattle and daub with the impressions of wooden сопstructions confirm the existing assertion that the objects, deriving from the Early7 Neolithic of Pelagonia, are surface buildings made of the same material and in the same technique. This way of building is known from the other sites in Macedonia too, as well as from the other Neolitic settlements of the Balkan-Anatolian culture circle. The ceramic material includes few variants of bowls of fine structure with glossy red coating and dark grey color. White painting on red ground is infrequent. The forms of these bowls correspond to those from Veluska Tumba. Among the other objects we should mention the fragments of a female statuette, a miniature three-legged altar, discoid small plates and pellets for slingshots.
Horizon П
The horizon II denotes the layer 3 with the remains of destroyed houses situated at a depth between 1.20 and 0.80 m. It also includes two last layers with the material that shows typological uniformity. Its main characteristics are numerousness and variety of the material which can be ranged in two basic groups. The first group is represented by the implements of stone and bones, while the second group includes ceramic ware.
The implements used by the neolithic man in his daily life can be encountered in all the layers, without specific place or condition of the find. The stone implements are mainly trapezium shaped axes and adzes made of granite, quartz and quartz-epidote rocks, which derive from the neighboring mountains. The bone implements include awls, spatules and loom implements. Here should be mentioned discoid small plates made of walls of vessels, pellets for slingshots, as well as a pintadera decorated with a spiral ornament (T. II. 10).
The material which shows the basic characteristics of the material culture of the later settlement is the pottery. It gives the picture of the economic condiions, of the way and organization of the life in the settlement and its largest part reveals the sense for beauty and creativity of its dwellers.
The ceramic ware was mainly found in fragments and it may be divided into the products foreseen for everyday use and the objects for ritual purposes. The technique and working are of common characteristics for the whole ceramics. The vessels were made of one kind of4 earth, more or less refined, freely modelled but the use of utensils was also posible. The vessels were decorated by two techniques before firing. To reach a better effect, they were sometimes covered with white incrustation or crusted paint. Unlike the settlements in Cacran and Danilo, the painting with dark colors in not known. According to the structure and the way of mnake, we can single out coarse, middle fine and fine ceramic ware.
A) Coarse pottery is sparse, made of earth mixed with particles of sand, well but not always evenly fired. Decoration was infrequent, if so, then by punctures made with nails or implements, ranged either without any other decoration or within incised triangles (T. I, 1—7). The forms of vessels were these: deep and conical, hemispherical,54 bulged and with cylindric neck, vessels similar to terrines from Danilo, as well as shallow, bread baking vessels »crepna«.
B) Middle fine pottery is of better quality, of better firing, colors are grey of few shades, brownish and more infrequently red. Some of the sherds show black topped technique. The majority of the vessels with rounded bulge were decorated with incisions and cannelures. The ornaments, most frequently found, were triangles, restangulars, rhombs, zig-zags. The ornaments were either isolated or combined to form motifs. They were schematically prepared in a concept which shows light rhytm with rich pictorial expression. The following forms of the vessels can be singled out:
Bowls in few variants, conical, biconical, rounded, with everted rim and flat bottom which are sometimes supplied with button-like handles (fig. 1, 4; T. 11, 1—4). They remind of those from Cacran, Danilo and Elatei.
Mugs with vertical walls and flat bottom.
Pots with rounded bulges and flat bottom, sometimes with protuberance- -like handles, infrequently decorated with spiraloid ornaments (T. TT, 9). Amphoras with cylindrical neck, rounded bulge and flat bottom. Their outside is frequently smooth with glossy cover, decorated with incised, hatched ог: naments (T. III, 1—6).
Vessels with »S« profiling, of larger size, with dark glossy coating.
Fruitstands broad and shallow, with high, hollow, conical leg, similar to these from Cacran, Danilo, Corinth and some find-spots in Middle Greece.
Beside these, other forms must have also existed, however, for the present they cannot be ascertained. To this pottery also belongs a large quantity of sherds richly decorated, which add to the repertoir of the decorative elements and motifs (fig. 5, 6; T. III, 7, 9). Unlike the decoration on the ceramic ware of the aforesaid settlements, ours shows diversity and dynamics of motifs with rich pictorial creations. Some ornaments have been also found on the ceramics from Ripoli in Italy, from the central parts of the Balkans and from the settlements Kakanj and Arnautovicé. The forms of handles include massive, stopper-like, tongue-like and the handles with ends in the form of animal heads.
C) Fine pottery includes a small quantity of fragments of bowls and smaller amphoras. They are of good make, with thin walls, with highly polished surfaces mainly grey. The fine pottery in read color rarely appears.
Cult Objects
The material, which would speak of the spiritual life of the population, of cult and religion is very poor. Anthropomorphic, as well as zoomorphic figurines have not been found so far.
From the vessels associated with rites, a four-legged altar with shallow, circular receptacle was found, as well as few legs of rhyton-like vessels. The legs were in the rule full, high and in the upper part extended. On the basis of the analogies the reconstruction of rhytons can be made and they correspond to those from Corinth, Elatea, Thessaly, Cacran, Malic, Danilo, Smilcic. The legs of the rhytons from our settlement are simple, not too much decorated and in A. Benac’s opinion, they would belong to the Balkan group (Kakanj, Arnautovic). They are considered to have their origins in the settlements of the Danilo culture, from where they spread ф the central parts of the Balkans, or in the reverse, from the regions of south
In terminating this report, we would like to mention that we dealt with a part of the most important data on the life of the agglomeration in Mala Tumba, linked mainly to the stratigraphy and chronologic sorting the material. The older horizon belongs to the time of the development of the later3 phases of the early Neolithic in Pelagonia, to the VeluSka Tumba—Porodin group, while the later horizon belongs to the second half of the Middle Neolithic-Adriatic-Mediterranean group. Both agglomerations are those of agriculturists located in one and the same place. There is no time and culture continuity between them. What had happened in the meantime in the very settlement, as well as in Pelagonia, we do not know. The researches carried out in the valley so far have not given any closer data. It is obvious that beside this question there are also others which refer to the chronology. As to the genesis, it is clear that the later horizon belongs to the agglomeration which settled Pelagonia through migrations arriving from coastal areas, in this case from Albania. Ethnically it is to be included in the Adriatic population, whose microlocation should be sought in the area covered by the Danilo culture. Coming to new environment it retained all the characteristics of3 its material culture. Whether incidence is in question or if mass migration is concerned, we can hardly7 say7 anything so far. This, as well as many other questions linked with the life of the population, organization, economy, handicrafts etc. will be answered through the