Macedoniae acta archaeologica 3 (1977) · стр. 181–193
Рановизантијска остава на бронзени монети од местото Баба кај Прилеп
Содржина
Нумизматичката збирка на Народниот музеј во Прилеп во 1969 тод. беше збогатена со вреден наод од 51 рановизантиски бронзени фолиси и полуфолиси. Монетите биле најдени во подножјето на стената викана Баба, на истоименото брдо што се наога на околу 5 км североисточно од Прилеп (види сл. 1), а донесени во музејот од страна на наоѓачот Саве Стојаноски од Прилеп. Според изјавата на наоѓачот, монетите биле во ископаната земја од ровови копани ноќе, од страна на војниците кои на тоа место имале вежби. Брдото Баба има
доминантна положба во поглед на прегледноста на преминот на превојот Плетвар, како и на приодниот дел на патот што води од преминот на превојот Дервен кон Прилеп.
Со посетата на брдото Баба, од наша страна, беше утврдено точното место на наодот на остава што се наоѓа на околу 50 метра североисточно од високата стена викана Баба, веднаш крај една стена која стрмно се спушта кон север и исток, чинејќи така природна заштита на приодот кон споменатата стена. Монетите биле откопани од ровот со димензии: 3,00 < 3,00 “а 0,80 м (види сл. 2), а откопаната земја била фрлана преку стената да би правела заклон за ровот. Во таа откопана земја поменатиот Саве нашол, според неговото кажување, околу 100 монети, од кои во музеј донесе само 51 а останатите ги продал на приватни куменции во Прилеп. Истовремено беше утврдено дека во подножјето на стената Баба т.е. од нејзината североисточна страна постои мало плато, на кое се и денес видливи делови од темелни зидови од кршен камен, како и делови од одбранбени бедеми, поставени од западната и крајната источна страна на стената Баба. доминантната положба на ова место во поглед на прегледноста на премините Плетвар и Дервен, постојните партии од зидови и бедеми, ста: нбените скали за качување на пониската стена на масивот Баба ни зборуваат за постоење на еден воен објект со постојана воена посада и наблудувечница поставена на стената. За јачината и бројната состој:
ба на посадата не би можеле со сигурност да тврдиме (колкави биле), но судејќи спрема габаритот на остатоците од зидови, највероватно таа посада броела неколку стотини војници и била користена негде од средината па до пред крајот на VI век. Делот од оставиштето прибран во музејската збирка брои 3 фолиса и 48 полуфолиси, од кои на Јустинијан I се 2 полуфолиса, на Јустин II се 6 полуфолиси, на Јустин II и Софија 3 фолиса и 29 полуфолиси, на Тиберие Константин 1 полуфолис и Тиберие Константин и Анастасија 11 полуфолиси, и на Маврикие Тиберие 2 полуфолиса.
За идентификација и каталошка обработка на монетите од оста: вата се послуживме со каталогот на W. Wroth, Imperial Byzantine Coins,1 (понатаму во текстот ІВС).
1. Ав. Биста на Јустинијан I, en face
облечен во оклоп. во десната рака
држи глобус со крст, лево од глава-
та крст, околу текст: DNIVS TINI-
ANVSPPAV
Рѕ. Во средината буквата K, лево од
неа ANNO, горе крст, десно XXX
во егзергот ТЕ5 UI 562/3 ТВС-160 5,32 20 2. Ав. Биста на Јустинијан I, en face
со гореприведените придружни атри-
бути, текст слабо читлив.
Рѕ. Во средината буквата К, лево од
неа ANNO, горе крст, десно XXX
во егзергот ТЕЅ ЦИТ 563/4 ІВС-160 5,30 21
со неговите придружни атрибути,
текст слабо читлив :
Рѕ. Во средината буквата К, лево
ANNO, горе крст, десно II Во
егзергот ТЕ5 566/7 ІВС-101 4,80 17 4. Ав. Биста на Јустин II, en face
облечен во оклоп, во десната
рака држи глобус со крст, околу
текст: DNIVSTINVSPP..
Рѕ. Во средината буквата K, лево
ANNO, горе крст, десно III во
егзергот ТЕ5 567/8 8ВС-102 5,47 20 5. Ав. Биста на Јустин II, en face
со иеговите придружни атрибути,
текст слабо UNTAMB.....
Рв. Во средината буквата К, лево
ANNO, горе крст, десно III во
егзергот ТЕ5 567/8 ІВС-102 4,35 21 6. Ав. биста на Јустин II, en face
облечен во оклоп, во десната
рака држи глобус со крст, околу
текст: DNIVSTINVSPPAV.
Рв. Во средината буквата К, лево од
Неа ANNO, горе крст, десно A
во егзергот ТЕ5 568/9 ІВС-103 5,10 20
7. Ав. Биста на Јустин II, en face
облечен во оклоп, во десната
рака држи глобус со крст, околу
текст: DNIVSTINVSPPAVC
Рв. Во средината буквата К, лево од
неа ANNO, горе крст, десно A
во егзергот ТЕ5 568/9
ТВС-103
21 8. Ав. Биста на Јустин 11, en face
облечен во оклоп, во десната рака
држи глобус со крст, околу оште-
тен текст: DN..... NVS PPAVC
Рѕ. Во средината буквата K, лево од
неа ANNO, горе крст, десно A
во егзергот ТЕ5 568/9
IBC-103
21 9. Ав. Јустин II и Софија со круни
на главите седат на престол,
во десните раце држат, тој гло-
бус со крст а таа само крст,
околу текст: DNIVSTI.........
Рв. Во средината буквата М, лево од
неа ANNO, горе крст, долу B
во егзергот сом 566/7
IBC-32
31 10. Ав. Јустин II и Софија со круни
на главите седат на престол,
во рацете ги држат истите ат-
рибути, околу текст: DNIVSTINVS
PPAVC
Рв. Во средината буквата М, лево од
неа ANNO, горе крст, долу Аа
IBC-40
десно цо во егзергот сом 508 /9
30 11. Ав. Јустин II и Софија со круни
на главите, седат на престол,
во рацете ги држат истите атри-
бути, текстот нечитлив.
Рв. Во средината буквата К, лево од
Неа ANNO, горе крст, десно A
ТВС-105
во егзергот ТЕ5 568/9
21 12. Ав. Јустин II и Софија со круни
на главите седат на престол,
во рацете ги држат истите атри-
бути, околу текст: DNIVSTI.......
Рв. Во средината буквата К, лево од
неа ANNO, горе окс, десно IC,
19
во егзергот ТЕЅ 568/9
IBC-103
13. Ав. Јустин II и Софија со круни
на главите седат на престол,
во рацете ги држат истите атри-
бути, околу текст: DNIVSTI...AVC
Рв. Во средината буквата К, лево од
неа ANNO, горе крст, десно A
во егзергот ТЕЅ 568/9
IBC-105
14. Ав. Јустин П и Софија со круни
на главите седат на престол,
во рацете ги држат истите атри-
бути, околу текст: DNIVSTINVSPP
AVC
Рѕ. Во средината буквата K, лево од неа ANNO, горе крст, десно A,
IBC-105
22
егзергот нечитлив
15.
Ав. Јустин II и Софија со круни на главите седат на престол, во ра-
цете ги држат истите атрибути,
околу текст: DNIVSTINVSPPAV Рв. Во средината буквата К, лево од Неа ANNO, горе крст, десно A
IBC-105
20
во егзергот ТЕ5
16.
Ав. Јустин П и Софија со круни на главите седат на престол, во рацете ги држат истите атрибути,
околу текот: ....... NVSPPAV.
Рѕ. Во средината буквата К, лево од неа ANNO, горе окс, десно Е
19
IBC-108
во егзергот ТЕ5
17.
Ав. Јустин II и Софија со круни на главите седат на престол, во рацете ги држат истите атрибути,
околу текст: ... VSTINVSPP...
Рв. Во средината буквата К, лево од неа ANNO, горе крст, десно Е
IBC-109
19
во егзергот ТЕ5
18.
Ав. Јустин П и Софија со круни на главите седат на престол, во рацете ги држат истите атрибути,
околу текст: ....... NVSPPAV.
Рѕ. Во средината буквата K, лево од неа ANNO, горе окс, десно Е
IBC-108
18
во егзергот ТЕ5
Ав. Јустин II и Софија со круни на главите седат на престол, во ра-
цете ги држат истите дано,
околу текст: ....... NVSPPAV.
Рѕ. Во средината буквата К, лево од неа ANNO, горе крст, десно Ч
18
IBC-111
во егзергот ТЕ5
Ав. Јустин II и Софија со круни на 20.
-лавите седат на престол, во ра-
цете ги држат истите атрибути,
околу текст: DNIVS...NVSPP... Рв. Во средината буквата К, лево од шеа ANNO, горе крсте, десно Ч
19
IBC-111
во егзергот ТЕ5
Ив. Ист како предходниот
24.
21
IBC-111
Рв. Ист како предходниот
Ав. Ист како предходниот
Рв. Во средината буквата К, лево од неа ANNO- горе крст, десно Ч
20
IBC-110
тено, во егзергот ТЕ5
Ав. Ист како предходниот
Рѕ. Во средината буквата К, лево од неа ANNO, горе крст, Aecro UI
19
IBC
во егзергот ТЕ5
Ав. Ист како предходниот
Рв. Во средината буквата К, лево од неа ANNO, горе крст, десно Ч
IBC-112
во егзергот ТЕ5 25. Ав. Ист како предходниот
Рѕ. Во средината буквата М, лева ол неа ANNO, десно Ч, горе 5ве?
II
Аа, во егзергот CON
IBC-70
29 26. Ав. Ист како предходниот
Рѕ. Во средината буквата K, лево од неа ANNO, горе крст, десно Ч1
YBC-116
во егзергот ТЕ5 27. Ав. Ист како предходниот
Рв. Во средината буквата К, лево од неа ANNO, горе крст, десно UI
во егзергот ТЕ5
IBC-116
19
fia
28. Ав. Ист како предходниот
ТВС-116
Рв. Ист како предходниот
29. Ав. Ист како предходниот
Рѕ. Во средината буквата К, лево од неа ANNO, горе 0+C, десно X
IBC-118
во егзергот ТЕ5
21
30. Ав. Ист како предходниот
IBC-118
Рв. Ист како предходниот
20
31. Ав. Ист како предходниот
Рѕ. Во средината буквата K, лево од неа ANNO, горе крст, десно XI
TBC-120
21
во егзергот ТЕ5
32. Ав. Ист како предходниот
Рѕ. Во средината буквата K, лево од неа ANNO, горе ©+C, десно XI
IBC-121
21
во егзергот ТЕ5
33. Ав. Ист како предходниот
Рв. Ист како предходниот
IBC-121
21
34. Ав. Ист како предходниот
Рв. Во средината буквата К, лево од неа ANNO, горе ФС, останатите
IBC-122
20
делови уништени
35. Ав. Ист како предходниот
Рв. Во средината буквата К, лево од неа ANNO, горе ®+C, десно XI
IBC-124
19
во егзергот ТЕ5 ќа
36. Ав. Ист како предходниот
Рѕ. Во средината буквата К, а оста-
IBC
ните делови јако оштетени 37. Ав. Ликовите се јако оштетени
Рв. Во средината буквата К, лево од неа ANNO, останатите делови
23
оштетени, во егзергот ТЕ5
38. Ав. Биста на Тиберие Константин
en face облечен во оклоп, во
десната рака држи глобус со крст, околу текст: DNTIBER.......
Рв. Во средината буквата К, лево од неа ANNO, горе крст, десно I во
IBC-59
егзергот ТЕ5
39. Ав. Тиберие Константин и Анастасија со круни на главите седат на престол, тој во десната рака држи глобус со крст а таа само крст, око-
лу текст: DNTIBER ... TANTPP ...
Рѕ. Во средината буквата K, лево од
неа ANNO, горе крст, десно Ч
во егзергот ТЕ5 578/9 ІВС-60
18 40.
Ав. Ист како предходниот Рв. Ист како предходниот 578/9 ІВС-60
19 41.
Ав. Ист како предходниот Рв. Ист како предходниот 579/9 ІВС-60
20 42.
Ав. Ист како предходниот
20 Рѕ. Ист како предходниот 578/9 ІВС-60 Ав. Ист како предходниот
43.
Рв. Ист како предходниот 578/9 ТВС-60
21 . Ав. Ист како предходниот
19 Рв. Ист како предходниот 578/9 ІВС-60 . Ав. Ист како предходниот Рв. Ист како предходниот 578/9 ІВС-60
18 . Ав. Ист како предходниот
18 Рв. Ист како предходниот 578/9 ІВС-60 . Ав. Ист како предходниот
20 Рв. Ист како предходниот 578/9 ІВС-60 Аѕ. Ист како предходниот
48.
17 Рв. Ист како предходниот 578/9 ІВС-60 Ав. Ист како предходниот Рѕ. Во средината буквата К, лево од
неа ANNO, горе крст, десно Ч
20
во егзергот ТЕ5 580/81 ІВС i
Аѕ. Биста на Маврикие Тиберие
50.
en face облечен во оклоп, во
десната рака држи глобус со
крст, околу текст: ....УВС.....
АУС
Рѕ. Во средината буквата K, лево од
неа ANNO, горе крст, десно II
во егзергот ТЕ5 583/4 ІВС-111 Ав. Ист како предходниот, околу
51.
текст: .... ВРЕ ТИБ PPA .. Рв. Во средината буквата К, лево од
неа ANNO, горе крст, десно III
19
во егзергот ТЕ5 584/5 ІВС-112
Од каталошкиот прилог можеме да заклучиме дека најраните монети од ова остава се ковани во последните години на владеење то на Јустинијан I, па преку комплетната застапеност на повеќе еми: сии монети од Јустин II, Тиберие Константин, завршува со монети ковани во првите години на владеење на Маврикие Тиберие.
Интересно е да се напомене и тоа дека трите фолиса што му припаѓаат на Јустин II и Софија се ковани во ковницата Константинопол, а останатите 48 полуфолиси од оваа остава се ковани во ковницата Тесалоник.
Спрема добиените каталошки податоци, нашата остава можеме слободно да ја сместиме во временска рамка од 562/3 до 584/5 година, што значи дека истата била закопана во земја најдоцна во 585 год. Причините од кои оставата била закопаната во земја нам со сигурност не ни се познати, но знаејќи ТН временските прилики од гој период, можеме да претпоставиме дека се работи за некоја ненадејна опасност, од која сопственикот на монетите нашол излез со закопувањето на истите.
Од пишаните историски извори познато е дека во време владеењето на Јустинијан I биле изградени доста одбранбени објекти, посебно на местата кои служеле како премини од север кон југ. Најѕеројатно во таа кампања е изграден и овој фортификационен објект за што ни сведочи присуството на неколку монети на Јустинијан I ковани во последните години на неговото владеење. Во прилог на ваквото мислење зборуваат и неколкуте други остави на рановизантиски монети најдени на подрачјето на ср Македонија, за кои авторите мислат дека дошле в земја поради вакви и слични причини. Интересно е и тоа што на подрачјето на Прилеп, поточно во атарот на селото Селце, во 1929 година била најдена голема остава од византиски монети, во која биле застапени византиските императори Анастасие, Јустин I и Јустинијан 1.2 Во источна Македонија се откриени уште две големи остави и тоа во селото Секулица Кратовско,3 када се застапени, исто така, владари од У и VI век. друга остава е откриена во месноста Градот во Горен Козјак,4 каде се најдени 283 монети што им припаѓаат на владетелите Анастасие I, Јустин I, Јустинијан I, Јустин II и Тиберие 11. Ќе споменеме на сва место, дека со ископувањата на Херклеја -- Сектор Римски театар, во еден станбен објект кој страдал од јак пожар, беа најдени Неколку десетини монети од овој период, поточно од владетелите Јустин II, Тиберие Константин и Маврикие Тиберие.5
Досега откриените оставишта од монети од У и УТ век секако зборуваат за едно нестабилно време, исполнето со упади и плачкања од разни племиња кои навлегувале од север кон југ, а како резултат на таквата ситуација, претпоставуваме, се и овие наоди на оставите од монети на подрачјето на ср Македонија.
Напред споменатиот датум за закопување на оставата од Баба ге. 585 година, се поклопува со годината на големиот поход на аварословенските племиња на Солун; оваа коинциденција је наметнува, индиректно помислата дека по тој повод истата била закопана во земја. Со тоа не сакаме да потврдиме дека аваро-словенските племиња поминале баш преку некој од премините, Плетвар или Дервен, на својот поход на Солун, па тогаш да страдал воениот објект на Баба, туку закопувањето на оставиштето можеби е резултат на вестите, односно фамата, која се ширела и го следела тој голем поход.
Со едно систематско ископување на архитектонските остатоци од фортификационит објект, на мислење сме дека би се расчистиле повеке нејасни работи, околу настанувањето и страдањето на овој објект, а со тоа и правата судбина на нашата остава.
Kostadin Kepeski — Prilep
In 1969 the numismatic collection of the National Museum of Prilep was supplemented by 51 specimens of early Byzantine bronze coins, folles and half folles, which in fact represent a part of a larger hoard. The man, who brought them, made known that about 100 specimens were dug up in the hill Baba about 5 km north- -east from Prilep.
The findspot of the hoard has a dominant position as far as the view and watching the movements in the mountain saddles Pletvar and Derven, through which the roads lead from the Vardar valley to Pelagonija, are concerned. At the very foot of the rock Baba, having the dominant position on the hill of the same name, there are traces of walls and bulwarks of broken stones, which unquestionably speak for the existence of a fortified object in which a garrison must have been quartered to guard these two approaches to Pelagonija. The part of the preserved hoard has 3 folles and 48 half folles. The folles date from the times of the emperor Justin II and his wife Sophia and all they were coined in Constantinople, while the half folles are these: 2 specimens of Justinian I, 6 of Justin 11, 29 pieces are of Justin II and Sophia, 1 specimen is of Tiberius, 11 pieces of Tiberius Constantine and his wife Anastasia and 2 specimens are of Maurice IJ. The hoard fits into the period from 562/3 to 584/5, accordingly the fortified object must have been built most probably in the last years of the reign of Justinian I and perished most likely at the beginning of the reign of Maurice Tiberius.
The historic sources give the data that Justinian I built a large number of fortifications in the region from the Danube and the Sava down to the south to Thessalonica in order to protect his empire from the inroads and plundering of various tribes who moved from the north toward the south.
The year of the striking of the last coin from the hoard (the coin has the portrait of Maurice Tiberius) is 584/5 which tallies with the date of the attack of the Slavic and Avar-Slavic tribes to Thessalonica in 584 and 586. If on that occasion the fortification on the hill Baba at Prilep was also destroyed, or whether of fear not to loose his wealth the owner hid it in the ground and then, of unknown reasons, did not succeed to dig it up and make use of it, or whether a mere coincidence is concerned, these questions and the fate of our hoard will be resolved only through the systematic excavations of the remains of the architecture and culture layers of this fortified place.
Белешки
- MY. Wroth, Imperial Byzantine Coins, Argonaut Inc., Publishers Chicago MCMLXVI. ↩
- A. Карамитчиев, Едно депо на рановизантиски монети од село Селце -- Прилепско, Зборник книга III, Изданија на Археолошкиот музеј Скопје, Скопје 1961. стр. 53. ↩
- А. Карамитчиев, Поважни одкритија на нумизматиката во Македонија во последните две и пол децении, Историја, списание на Сојузот на историските друштва на ср Македонија, година IV, број 2, Скопје 1968, стр. 199. ↩
- Блага Алексова, Баргала -- Брегалница во светлината на новите археолошки истражувања, Гласник на Институтот за национална историја, година XI, број 3, Скопје 1967, стр. 26. ↩
- Монетите беа ископани во кампањата од 1972 година и истите не се објавени. Фотографите ги изработи Бранко Јелић, фотограф при Народниот музеј, Прилеп. ↩
- Ав. Биста на Јустин II, en face облечен во оклоп, во десната рака држи глобус со крст, околу текст: DNIVSTINVSPPAV. Рв. Во средината буквата К, лево од неа ANNO, горе крст, десно Д во егзергот TES 568/9 IBC-103 5,10 20 ↩