Macedoniae acta archaeologica 3 (1977) · стр. 143–180
Состојбата на археолошките ископувања на античко Скупи
Овој труд претставува преглед на сите досегашни испитувања во Скупи.
Посебно внимание им е посветено на резултатите од систематските испитувања на градот, отпочнати 1966 година, според долгорочната програма и планот за работа на Музејот на град Скопје. За изведените работи на античкото Скупи досега не се објавувани извештаи.
Податоците кои овде се изнесени, дадени се во согласност со главниот раководител на испитувањата, професор д-р Милутин Гарашанин.
Природно е дека во ова излагање не можело да се оди во студи“ рање на поедини проблеми и нивна подетална обработка.
Досегашните археолошки испитувања на античкиот локалитет Скупи можат да се поделат во две етапи: првата е периодот помеѓу двете светски војни и другата, позначителна етапа е по II светска војна.
Во археолошката литература и наука, античкиот град Скупи познат е како важен и значителен археолошки локалитет. Неговите остатоци се наоѓат на северозападната периферија на Скопје, поточно на јужните падини и подножјето на брегот Зајчев Рид, на чие плато најверојатно се наоѓал акрополис.
Пред доаѓањето на Римјаните територијата на Скупи била населена од Дарданци, познато илирско племе. Римјаните ги покориле уште во I век пред не. и набрзо потоа отпочнале со интензивно романизирање на населението, населувајќи ги ислужените ветерани, претежно од УП легија на Клаудиј. Познато е, исто така, дека на територијата на Скупи живееле ветерани и други легии: ІТІ Macedonica, I Italica, V. Macedonica, Y. Alaudae, alla Flavia, cohors pretoria, a во најново време потврден е престојот на legio XIIII Сета.1
За време владењето на династијата Флавиевци (69—9%6 г.) од н.е, Скупи станува дедуктивна колонија, со што е створена солидна база за развој и напредок на градот.
Територијата на Скупи уште од најрани времиња имала исклучително поволна географска положба: била собиралиште на патиштата кои воделе од Егеј кон Подунавјето и Средна Европа, а во помала мера од Тракија кон Јадранско море.
Во античката историја Скупи е познато како значителен римски град во областа на Источниот и Средниот Балкан, а во римско време административно е припоен кон областа Моеѕіа Superior.
Исто така, познато е од историјата, дека по Миланскиот Едикт, 313 година стана седиште на дарданската епископија, а покасно, 451 година архиепископија. Во него престојувале неколку римски владари: Валентијан, Грацијан, Теодосиј и др. Некои од нив оттука раководела со своите операции, а другите издавале закон под името ,,Теодосиеви кодекси“. Многу често доживувал напади и често бил ограбуван од варварски племиња, во 258 година се забележани поголеми напади од Готите и Роксоланите, а во IV век и од Хуните.
Во 518 година Скупи го снајде катастрофален земјотрес, за што не известува Комес Марцелиниус. Тој вели дека населението не настрадало, бидејки побегнало од градот пред наездата на варварските племиња. По овој настан за судбината на градот малку се знае; решението на ова значајно прашање лежи во идните археолошки испиту-Ratha,
Не е ново ако кажеме дека Скупи како антички град од секогаш го привлекувал вниманието на учениот свет: Во изворите се споменува кај Птоломеј, а од патеписците за него зборува и Хан.2 Првиот археолог кој ги забележал значителните податоци за топографијата на градот3 бил Артур Еванс, познат англиски археолог.
Еванс зборува за обилните архитектонски остатоци кои лежат на падините на денешниот Зајчев Рид, и зидовите кои го опашуват овој брег, а кои најверојатно се однесуваат на бедемот на градот.
A. Moscy врз основа податоците од поранешната литература, а нарочно епиграфските споменици, се обиде поблиску да ја одреди муниципалната градска територија на Скупи и да даде за етничкиот и социјалниот состав на населението.4
Во поново време И. Микулчиќ ги собрал и објавил речиси сите податоци кои се однесуваат на топографијата на територијата на Скупи, но мораме да нагласиме дека не се земени предвид резултатите на работите од 1966—1974 година на територијата на градот.5
Првите археолошки зафати на овој локалитет отпочнаа во периодот помеѓу двете светски војни. Се работело, главно, на откривање на поедини спектакуларни објекти, но без одредена концепција и план.
Р. Грујиќ работел на една ранохрисјанска базилика и Tepmute.®6 Резултатите од работите на овој последен објект ги објавил K. Tpyxea-7 ка. Најзначителниот објект кој е испитуван пред II светска војна е римскиот театар.8
Н. Вулиќ, кој изведувал испитувања на овој објект, успеал како основа да го констатира — внатрешниот распоред, планот во основа и димензии на објектот.
Очигледно е дека сите наведени работи не можеле да дадат видни резултати во смисол на изучувањето историјата на градот и решавањето на неговиот урбанистички лик. На споменатите објекти не се превземени никогаш никакви конзерваторски зафати, така што денеска истите тешко можат да се НАСНтификуват на теренот, а и самиот театар се наоѓа во многу оштетена состојба.
Покрај работите на театарот, Н. Вулиќ прибрал и објавил поголем број натписи од територијата на античко Скупи, но претежно со непотполни топографски податоци.
Воопштено земено, натписите оставени на камените споменици претставуваат единствени пишувани податоци и се од особена важност за проучувањето на античката историја. На територијата на античко Скупи со помал исклучок, откриените натписи се главно на Латински јазик, што е меѓутоа, и логично кога се знае дека е тоа област на10 латинското јазично подрачје. Како археолошки материјал за скупската територија тие имат посебна вредност: овозможуваат поодблиску да се одреди територијата на античко Скупи, општественото и административното уредување, како и положбата на ислужените ветерани во дедуктивната колонија. Покрај тоа, од нив сознаваме за потеклото и составот на населението, нивното занимање, класната положба воопшто и др.
Во оваа смисла треба посебно да се истакне значењето на работите што ги извела Борка Јосифовска, која после Вулиќ собрала најголем број натписи, и од останатите најкомплетно и најгрижливо ги обработила. Исто така извршила и ревизија со потребната корекција на поранешните непотполно објавени наоди, така што вкупниот број на досега откриените споменици од овој вид, изнесуваат околу двеста .10 На ова подрачје Јосифовска и понатаму активно работи. Во оваа об-АасТ покажаа интерес и други, но во помал обем.
По П светска војна Музејот на град Скопје отпочна со систематски испитувања на овој локалитет, во почетокот во соработка со Археолошки музеј на срм, а подоцна самостојно.
Така, во 1957 година се изведени заштитни археолошки ископувања, поради прокопувањето на ровот кој поаѓал од стариот тетовски пат и го пресекувал патот за Бардовци кон врвот на Зајчки Рид.12
Во истиот ров се констатирани архитектонски остатоци, делови од неколку простории, од кои и една со под од мозаик,13 како и значителен број од фрагментиран подвижен археолошки материјал, претежно керамика.
Систематските испитувања на римскиот театар повторно се изведувани 1959—1960 година под раководство на Дује Рендиќ-Миочевиќ со цел негово потполно откривање и испитување. Резултати од ова ископување до денеска не се објавени.
Имајки го предвид значењето за античкиот град Скупи за изучувањето на античката историја и културата воопшто, како и најраната историја на градот Скопје, по пауза од неколку15 години, Музејот на град Скопје 1966 година отпочна за првпат со плански и систематски испитувања на овој локалитет, а под стручно раководство на професорот Милутин Гарашанин.
Пред почетокот на работите16 извршено е топографско рекогносцирање на теренот со конфронтирање со порано познатите топографски податоци. Резултатите од рекогносцирањето го определија долгорочниот план за испитување на Скупи, кој е створен 1966 година, од страна на стручниот раководител на работите. Подоцна условите на испитувањето во нешто го измениле првобитниот план.
Во следното излагање ќе ги изнесеме основните и најзначителните моменти од овој план, не навлегувајки во неговите детали. Како прва задача се постави фиксирање ареалот на градот, неговиот обем и ограничување. Отаде во принцип се сметало дека не би требало испитувањата да се продолжат на некој веќе започнат објект како театарот или околниот простор, кадешто има доволно индиции за постоење на големи градби, сигурно е дека испитувањата во тоа подрачје полесно и побргу би се дошло до спектакуларни резултати, но со тоа всушност би биле испитани само поединечни објекти кои, макар колку и да биле значителни, неможат да дадат слика за општиот урбанистички лик на градот, нити пак за неговата топографија во целост. Затоа кај систематските ископувања беше поцелисходно да се одредат границите на античкото Скупи, што претставува прва етапа на истражувањата, со кои постапно би се навлегувало во внатрешноста на градот со откривање дел по дел на поедини градби и улици.17 Тоа значи, откако би се фиксирал ареалот на градот и извршиле соодветни работи на поедини карактеристични сектори на бедемот, би се влегувало систематски во градот, и тоа по принципот раскопување на простори од поедини улици, кои секако ќе мораат да се утврдат, до колку се фиксираат бедемите и портите.
На овој начин, и во подалечна перспектива низ подолга низа години во кои би се вршеле испитувања, би можела да се добие слика за градот Скупи, која не би се сведувала на поедини осамени објекти издвоени од одредениот урбанистички и килтурен склоп, туку би дала потполна претстава за урбанистичкиот лик на градот, неговата историја и етапите на неговиот развиток.18
Надвор од градските бедеми со сондирање би се утврдило постоењето на некропола, а потоа би се пристапило кон нејзино испитување..
Несомнено, со вака замислен и зацртан план за работа би се дотло до значителни архитектонски објекти, кои треба Аа се конзервираат и чуваат на соодветен начин. Исто така, може да се очекува броен и значителен подвижен археолошки материјал, кој значително ќе ја збогати збирката на Градскиот музеј и ќе овозможи, во научна и педагошка смисла, достојно да биде застапена и презентирана римската култура на Македонија и античко Скупи.
Така врз основа горе изложениот план и констатациите за постојната ситуација на теренот, усогласени со уочувањата на А. Еванс, 1966 година се отпочна со испитувања, со поставување сонди јужно од бараката на денешниот Старски дом. Во 1966 и 1967 година се работеше со многу скромни финансиски средства, доделени во склопот на годишниот буџет. И покрај тоа што работите преземени во текот на овие две години биле со помал обем, можеше уште тогаш да се констатира дека се откриени делови од значителни архитектонски објекти, кои недвосмислено укажуват дека со работа треба да се продолжи на истите места.
Во 1969 година финансиските можности беа значително подобри, па и испитаниот простор е значително поголем. Така, во оваа тригодишна кампања на испитувања, се откриени делови од неколку архитектонски објекти, који сведочат за постоењето барем на три фази живот на ова место во римско време.
Најстарата фаза ја претставуваат помали четвртести простории, фундирани директно на здравица, градени во лоша техника од необра ботен камен сврзан со малтер во горните редови, та спрема ова и карактерот на подвижниот материјал му припаѓат веројатно на почето-КОТ на колонијата Скупи (Flavia, Aelia Scupi), раниот II век на н.е.
Втора основна фаза претставува големата повеќебродна базиликална градба ориентирана во правец исток-запад, со двојна апсида на запад и контрафори, поставени на надворешниот зид на апсидата и со пиластри на внатрешниот ѕид. Фидовите на северниот брод, поради својата широчина, масивност, начинот на градба во техниката opus kqeadratum и правецот на движење исток-запад, на почетокот на работите 1966 година не натераа отпочеток на претпоставка дека се работи за бараниот јужен бедем на градот, на што донекаде не упатуваа и Еваносовите топографски податоци.19
Ширината на северниот брод изнесува 2,40 м; надворешниот зид на бродот во својот фундамент има ширина 1,75 м, а внатрешниот
Со својот источен АСА базиликата е фундирана на споменатите објекти од поранешна фаза, а со останатиот поголем дел лежи на палеж и урнатини, што најверојатно може да се доведе во врска со некоја од наездите на варварските племиња.
Досега од овој, несомнено најзначителен, објект во сложениот комплекс градби на овој АСА на теренот, откриени се целиот северен брод, дел од централниот и дел од апсидата чиј лак е откриен нешто помалку од половина, додека останатите делови, влезот, останатиот дел од апсидата, јужниот брод и АСА од централниот навлегуват под јазот за наводнување, кој се движи паралелно со правецот во кој е ориентирана и базиликата.
Засега објектот е откриен во вкупна должина од 28. м. (са. 1).
Целиот централен брод е прекриен со мозаик со висока уметничка вредност, работен во две варијанти, со геометриска орнаментика. (са. 2 и 3). Во самиот објект откриени се неколку фрагментирани архитектонски делови, а тоа се: стебла од столбови, бази, греди и меѓу нив еден извонреден и целосно очуван коринтски капител, кој со СВОјата вредност претставува редок примерок од овој вид (са. 4). Исто така, во шутот се најдени поголеми фрагменти од зидан мозаик, чија композиција останува засега нејасна. За датирањето на базиликата
(обележена како базилика I) ќе стане збор во понатамошното излага. ње. Без сомнение, овој објект заслужува потполна интерпретација, но тоа е можно да се направи дури по неговото целосно откривање. Потоа би можело да уследи дефинитивна конзервација на целиот објект, а тоа би допринесло базиликата I со својата монументалност и карактер да претставува еден од најубавите објекти на познатиот антички град Скупи (Па. 1, бр. 1).
На Нешто МОВНСОКО НИВО, северно од оваа базилика, откриен е помал дел од една поголема градба, градена од заделкан камен и Малтер, со под од камени плочи. Таа со својот јужен ѕид налегнува на северниот зид на базиликата I, а се одвојува од него во моментот кога тој со својот апсидален лак свртува кон југ. (mA. 1, бр. 1).
На зидовите од оваа градба се пиластри зидани од камен и ТУАли. Засега понатамошно испитување на оваа градба е оневозможено пошто со поголем дел навлегува под бараката на Старскиот дом.
Западно од овие два објекти, на повисоко ниво, откриени се делови од една калдармисана улица и градби градени во многу лоша и примитивна техника од необработен камен и кал.
Секако дека овдека се работи за една многу доцна фаза на животот во Скупи, каде декаденцијата е очигледно присутна, а можеби и со обновувањето на животот во градот по земјотресот 518 година.
Испитувањата на ова место мораа привремено да бидат сопрени, се додека не се реши прашањето со дислоцирањето на јазот и Старскиот дом, како и прашањето за имотно правните односи со сопствениците на паарцелите од другата страна на јазот. Музејот во повеќе наврати преземал постапки со цел да се реши овој навистина тежок и сложен проблем, чие решавање бара огромни финансиски средства, а кои досега не можеа да се обезбедат. Овој проблем се уште не е решен, но не с и запоставен.
Како времето си одминувало, а изгледите и можностите 3a решавање на овој проблем, досега барем не постоеле, мораше да се бара ново решение кое секако би донело измени во првобитниот плани програма на работата. Во меѓувреме преземени се систематски испитувања на источната Скупска некропола, а исто така со сондирање е откриен еден дел од источниот бедем. Со овие работи 1970 и 1971 година раководел И. Микулчиќ"?20
Врз основа со сондирањето на утврдниот источен бедем и топографските податоци, Микулчиќ извршил прелеминарно фиксирање на градската населба, што секако во извесни делови изискува проверување, посебно во западниот и северниот?!21
Изнесените проблеми и тешкотии со кои се судиравме во досеганите работи на теренот на античкиот град Скупи, не се единствени. Така, помеѓу порано откопаниот римски театар и патот за Бардовци, а наспроти Старскиот дом, е лоциран отпадот на Градскиот завод за станбено и комунално уредување, на значително голем простор, а до него магазин на претпријатието „Бетон“ од Скопје. Во дворот на ,,ОТпад“ постои значителен дел слободен простор, а во склоп на истиот Музејот има свои три парцели откупени поранешните години. Со новиот план на систематските истражувања, предвидени се сите постојни реални можности за непречена работа во една подолга низа години, а со цел решавање на една одредена проблематика од историјата на градот.23 Овој расположлив простор е добар дел од дворот во споменатиот „Отпод“.
Како појдовна претпоставка земена е во прв ред веројатноста за постоење на една поважна артерија, која секако би водела кон театарот во правец СН—Ј3, и која би можела теоретски да се замисли оската на театарот. На линијата на вака претпоставената артерија приближно се наоѓат значителни објекти откриени во дворот на Старскиот дом за кои стана збор, исто така и значителни остатоци кои се констатирани во насилно прокопаниот ров покрај оградата на Старскиот дом и патот за Бардовци, од страна на претпријатието ,,ВоАовод“ 1971 година, па и остатоци од античкиот мост на Вардар, кои денес се малку сочувани, но сепак можат да се истакнат. Со следењето на понатамошните објекти по должината на вака претпоставената артерија, би се дошло можеби и до форумот. Со ваква работа може сигурно да се смета на откривање поголем комплекс градби, а со тоа би се добила слика како за архитектурата на градот, така и за основните појдовни елементи за следење на неговиот урбанизам. Во поширока смисла, со долгорочниот план и програм за работа се предвидува основно решавање на урбанистичкиот лик и основните комуникации на градот во сите негови историски фази.
На оваа градска саобракајница, која во секој случај постоела, се мислело уште 1967 година. Тогаш јужно од театарот се поставени две сонди со димензии 10 X 2 м, една покрај Ayra на иста линија, во кои се констатирани делови на неколку градби од различни фази, а една од нив имала просторија со хипокауст. Поради големата оштетеност на објектите понатамошните ископувања не би се исплатиле.
Накусо да се осврниме на остатоците од античкиот мост на ре: ката Вардар и оштетените архитектонски објекти во споменатиот ров.
При топографското рекогносцирање на теренот, уште во 1966 година, констатирани се остатоци на античкиот мост на левиот брег и делумно во коритото на реката Вардар, западно од село Злокуќани и лево од стариот пат Скопје--Тетово.
Тогаш можеше јасно да се уочат неколку поголеми делови од зидани столпци, кои дијагонално ја сечат реката како и дел од мостот кој се назира од стрмната падина покрај брегот (сл. 5). Столпците биле соградени од полнеж т.е. кршена тула и необработен камен обилно полиени со малтер. На еден од нив е сочуван дел од лице од внимателно обработени делкани камења. Од ова место спротиводно, се забележувал нешто поиздигнат дел од теренот, сличен на насип, а прекриен со камени плочи со поголеми димензии, кои иако доста дислоцирани оставаат впечаток дека се работи за една траса од антички нат (са. 6).
денес не може да се уочи на теренот.
Со природната и нормална промена на коритото на реката Вар-Аар, секако и со најновата регулација, поголемиот дел на овие остато-
Есента 1971 година претпријатието „Водовод“ од Скопје недозволено извршило прокопување ров покрај патот Бардовци, од почетокот на оградата на Старскиот дом и понатака, на длабочина од 2 ми ширина од 1 м. Музејот на град Скопје и Заводот за заштита на спомениците на град Скопје формирао стручна комисија во состав: д-р М. Гарашанин, д-р И. Микулчиќ, A. Кораќевиќ и инж. В. Илјоски, која изврши увид на теренот. Веднаш се уочи дека е направена огромна штета на античкиот локалитет Скупи, затоа што ровот минал низ цен-ТРаАННОТ АСА на градот. Оштетени се најмалку шест големи комплекса на градби, од кои некои несомнено биле монументални. Исто така, на овие архитектонски остатоци јасно можело да се уочат неколку градежни фази. (ил. 1, бр. 2).
Делницата покрај оградата на Старскиот дом, во вкупна должи: на околу 120 метра, изразито е богата со архитектонски остатоци. Исто така, по должината на целиот ров се пресечени надолжно и напреку повеќе разни зидови, меѓу останатите и еден кружен, повеќе агли од разни простории, разновидни подови, како и еден под од мозаик во геометријски стил, на кого е сочуван АСА од латински натпис (са. 7). На крај на делницата покрај Старскиот дом и покрај предупредувањето, предпријатието „Водовод“ самоволно извршило затрпување на еден АСА од ровот, така што според поранешниот увид и изјавата на И. Микулчиќ и В. Илјовски може да се заклучи дека овде се оштетени две поголеми градби а една од нив се веројатно термите. Исто така, во овој дел пресечен си канал граден од големи камени
блокови, чиј дел е констатиран и делумно откриен при систематските ископувања уште во 1967 година, во дворот на Старскиот дом (сл. 8).
На крајот, да споменеме уште еден карактеристичен објект кој се наоѓа при крајот на овој ров спрема запад и Бардовци, а тоа е ѕидана фурна, веројатно за керамика. Таа е констатирана во склопот на еден поголем градежен објект (сл. 9). Што се однесува до подвижниот археолошки материјал, може да се рече дека со овие работи е наполно уништен и исфрлен, така што за него не може да се добие никаква одредена претстава, со што е непоправливо уништен секој стратиграфски податок.
Од сето наведено произлегува дека се направена непроценлива штета за археолошките проучувања на овој централен дел на античкиот град Скупи. Тоа, впрочем се гледа и спрема планот на поранешките истражувања, и врз основа на резултатите од досегашните истражувања. До сега на овие објекти24 не се преземени никакви систематски истражувања, а Музејот уште во тоа време (1971) година, изработил комплетна документација на постојната ситуација на оштетените об.
Пред започнувањето на работите во 1973 година на целата територија на античкиот град Скупи поставена е трајна квадратна мрежа Поставени се квадрати со димензии 50 X 50 м сигнирани по A, B, C, D, систем во правец И--3, а со римски броеви во правец С--Ј, така што наредните работи се изведувани по квадратен систем 5 X 5 M, а истите се вклопувани во оваа главна квадратна мрежа. Поранешните работи во систем сонди имале специјална квадратна мрежа, која многу лесно е вклопена во планот на оваа главна квадратна мрежа.
По новиот долгорочен план систематските испитувања 1973 годи-На се отпочнаа со работите (во дворот на претпријатието „Отпад“ ) Непосредно под античкиот театар, а со цел да се бара улицата која води од театарот кон југ, а која секако претставува една од главните комувикации на градот.
Со работите во 1973 година откриен е голем комплекс градби каде постоеле и терми. Од овој комплекс јасно можат да се издвојат два објекти, кои се означени како објекти I и II (ma. 1, бр. 3).
Објектот I ориентиран е во правец си--ЈЗ и многу оштетен. Откриени се делумно сите четири зидови, изгледа од една поголема просторија (са. 10). Северниот, источниот и западниот зид конструирани се од речен камен, и од неправилно кршен камен, кои се сврзани со груб малтер. Не постојат правилни алтернации на редовите од камен, а дебелината на малтерот е до 4 см додека димензиите на каменот варират. Забележливо е дека кај овие зидови се користени сполии како градежен материјал. Така, на надворешното лице од северниот ѕид, а на аголот со западниот ѕид вграден како сполија е капак од помал саркофаг или стела, која овде е секако во секундарна употреба, а Асжи на два поголеми камени блока, исто така вградени во надворешното лице на западниот зид, додека од внатрешната страна “Уа источниот зид исто така како надвор вградено е дел од столб кој го врзува северниот со западниот ѕид.
Исто така, на внатрешното лице од јужниот зид, поблизу на северниот, вграден е дел од римски натпис.
Јужниот зид се разликува со својата конструкција од останатите три 5ида; имено, граден е од грубо делкан камен и четвртест приближно со квадратен облик. Блоковите се поставени во паралелни редови, а како врзовен материјал употребен е бел малтер. Редовите од камен се исто така прелиени со малтер.
Џидовите на објектот I фундирани се доста длабоко, а нивото на темелот кој е граден од неправилни речни валчести камења во еден ред, достигнат е само на едно место покрај UCTOUHHOT ЅИД на длабочина до 2,40 м. Подот не можеше засега да биде констатиран.
Објектот II е паралелен со објектот I, а ориентиран во правец сз--ЈИ. Веднаш да истакнеме дека зидовите на овој објект се значително изурнати во горното ниво. Во свој склоп овој објект имал неколку простории, од кои со сигурност се откриени делови од најмалку две поголеми простории.
Одејки од југо-исток, внатрешниот ѕид на првата просторија е откриен по целата должина, како и АСА од надворешниот зид. Јужниот ѕид, е откриен со поголем дел по својата должина,а северниот со ПОмал дел.
Споменатите зидови имат главно иста конструкција т.е. градени се од неправилно делумно делкани камења со различни димензии, додека како врзовно средство е употребен бел малтер со чакал, со забелешка дека на неколку места имало и незначително отстапување. Констатирано е дека овие простории имале под во хоросан, кој делумно е сочуван и тоа главно покрај зидовите и аглите, а фундиран е на помали речни валчести камења со разни димензии и облици.
Југоисточно од овие две простории откриени се помали делови од 2 зида, обележени како зид С и D. Нивната функција и односот спрема објектот II засега не се јасни, макар што се паралелни со источниот ѕид на градбата, така што би можело да се претпостави дека се простории кои се надоврзуваат.
Со стратиграфско истражување и обележување на слоевите се покажа дека зидовите на објект II се поплитко фундирани од зидовите на објектот I (план 1, објекти I u II, бр. 3).
Од особено значење за објектот II, а и воопшто, претставуват фреските со кои се обложени зидовите на централната просторија, а кои биле распоредени на зони од кои е сочувана само долната (са. 11 и 12). Го украсувале внатрешното лице на западната просторија, која секако може да се смета свечена. Сочуваната долна зона фрески поделена е во квадратни полиња. Квадратните полиња се ограничени со црна лента која го врамува целото квадратно поле. На светложолтата бои со јак интензитет, а во вид на коси, брановидни, цик-цак линии и ленти. Најдобро е сочуван орнаментот изведен со црвена двојна линија, која чини јајцевидни форми а кои ги поврзува, исто така, двојна линија, завршувајќи со помали крукчиња. Покрај овие орнаменти во некој од полиња се забележуваат нафрлени мали крукчиња од жолти, грни и црвени петна.
Северозападно од објектот II откриен е дел од објект терми. ОА него е откриен дел од под од хоросан, кој лежи на големи тули, а овие на тубуларни суспензури, што сигурно го потврдува ТерМаАННОТ карактер на оваа конструкција (са. 13). Засега е сигурно констатиран канал зидани и МаАТерНсаН од североисточната страна, чиј правец на пружење е С--И — Ј--3. Ширината на каналот изнесува околу 1,60 м. Под подот на просторијата констатирани се дел од два реда тубулуси. Каналот со тубуларни суспензури секако служел за загревање на просториите кои лежат над него. Овде треба да се наспомене и зидот Е, кој засега не може да се доведе во никаква врска со термалната конструкција, од која е издвоен со тесен малтерисан меѓгупростор, но може да се претпостави дека бил западен ѕид на објектот II. На овој дел констатиран е дел од некој влез.
Во пределот помеѓу овие два објекта т.е. термалниот и објектот Ил откриени се фрагменти од мозаичен под. Еден од нив е најден in situ. Неговата горна конструкција составена е од керамични плочки моделирани скоро во вид на правилни квадрати, поврзани со малтер, а кои лежат на супструкцијата од хоросанот. Овој истиот под се забележува и во профилот кој се простира спрема објектот 11. Засега е нејасно на кој објект му припаѓа овој мозаик, а неговата припадност ќе може да се реши со ископувањето на објектот П на поширок простор.
Фрагментите од декоративна архитектонска и друга пластика, кои се наоѓани во дислоцирана положба во објектот I и II, не можат да се поврзат за истите, ама може да се заклучи дека му припаѓале на некој монументален објект, а можеби делумно и на театарот, кој се наоѓа во непосредна близина (сл. 14).
Откриените објекти I и II и фреските на зидовите би можеле глобално да се определат во периодот на константиновската епоха, макар што е потешко прецизното временско определување на вака недоволно откриени објекти.
Следната, 1974, година како основно, со планот е предвидено да се продолжи со целосното откривање на објектот II, и тоа најпрво со следење на истиот кон запад (ОА откриениот дел на термалниот објект), како би се открила целата зграда. Со тоа би се добил излезот на оваа градба на некоја улица, која е претпоставувана во правец на театарот кон југ, или можеби форумот што би овозможило понатамошно следење на поголеми градежни комплекси. Исто така, напоредно со ова, предвидено с поврзувањето на останатите зидови кои се во склоп на истата градба, а кои се делум откриени со ископувањата од Уште на почетокот на работите кои се изведувани C—3 од објектот II, се појавија зидови од една голема градба која се наоѓа на значително повисоко ниво од споменатиот објект П од 1973 година.
Веднаш можеше да се констатира дека новата градба претставу“ ва базилика, та поради тоа и планот за работа морал да се менува и се се пристапи на откривање базиликата која е означена како базилика П.
Со оглед на големината на објектот и ограниченоста на финансиските средства одлучено е со работите оваа година да се утврди планот на градбата во целост.
Базиликата е ориентирана во правец ји--СЗ со апсида на исток, и му припаѓа на типот трибродни базилики. Засега е откриена цела апсида, цел јужен поголем дел на централниот брод, додека северниот брод кој излегува од дворот на „Отпад“ помалку е испитан, така што до северниот ѕид на објектот воопшто не се дојде (сл. 15, пл. 1, бр. 4).
Вкупно откриената должина на базиликата, од темето на апсидата до северозападниот зид изнесува 31 м, ширината на централниот брод е 14 м, а на страничните бродови 3,10 м. Ѕидот на апсидата е најдобро сочуван од останатите зидови (сл. 16).
Апсидата е дополнително одвоена од централниот брод со доградба на попречен зид кој е граден од грубо делкан и необработен камен сврзан со кал. Темелите на овој ѕид се поплитки од темелите на другите 5идове на Базиликата. Дебелината на зидот на апсидата изнесува | м, додека надворешните зидови и зидовите на бочните бродеви се широки 0,70 м. Останатите зидови се нееднакво сочувани, а нарочно страдал јужниот ѕид, кој во досега достигнатото ниво на ископот е мошне разурнат така што негови делови се сочувани само на три места. На останатите делови констатирано е дека овој зид е разурнат или е можно да е сочуван во долното ниво.
Зидовите на базиликата се градени во прилично лоша техника, од заделкан камен во различни димензии и од цели или кршени тули, врзани со малтер со доста чакал, чија дебелина достига 4—5 см.
Со оглед дека 5идовите на базиликата се длабоко фундирани, не се дојде до првобитниот под ни во еден дел на градбата, така што истиот останува засега нејасен.
На просторот на базиликата констатирани се остатоци од подоцнежни подови на разни нивоа, а градени се од набој кој лежи на слој од толчена тула, под кого е основа од нафрлано камење или фрагмен: тирани тули. На западниот дел на градбата откриен е под од тули на повисоко ниво, така што неговиот однос како и односот на горе споменатите подови, е нејасен спрема првобитната базилика. Несомнено, ова прашање ќе може да се реши со целосното ископување на објектот.
Кон оваа група од дополнителна или подоцнежна градба можат да се додадат и два сувозида, од кои едниот се опира на надоврешниот ѕид на апсидата, додека другиот е констатиран во јужниот брод.
Значително е овдека да го спомениме откривањето база за споменик на западниот дел од јужниот брод, а покрај самиот јужен ѕид и од неговата надовршена страна. Базата имаше латински надпис кој T(ito) Statilio T(iti) f(ilio)
Tauro Quir (ina) Faustiano
ornat (0) a splen
didiss (imo) Ordin (e)
Scup (orum) ornam (entis).
Од истиот може да се заклучи дека е посветен на Тит Статилиј Фаустијан, кому ова почест му ја укажувал Ордо на градот Скупи. Значителен е покрај другото и поради тоа, што се споменува Ордо на градот т.е. Советот на градот Скупи (са. 17).
Природно е дека на западната страна од базиликата може да се очекува нартекс или трем, а можеби и надворешен двор.
Ископувањата дадоа основни елементи за архитектурата на базиликата, а за нејзините фази и сите детали ќе биде можно да се 300- рува кога објектот ќе биде во целост ископан.
Во секој случај може да се заклучи дека карактерот на конструкцијата и стратиграфската положба на базиликата одговара на еден многу млад објект во рамките на Античко Скупи, со што се отвора проблемот на решавање архитектурата и урбанизмот во доцноримската епоха.
Големите проблеми и тешкотии, за кои однапред беше речено, кои не можеа во дадениот момент да се отстранат за време на испитувањата на урбаниот дел на градот Скупи, се причина што ни еден од архитектонските објекти не можел целосно да биде откриен, а со тоа привремено с оневозможен комилетниот научен приоди интерпретација на истите, и ако тие тоа несомнено во потполност го заслужуват.
Спрема сегашната положба на испитаните архитектонски објекти на теренот на градот, може да се донесе следниот заклучок:
Најстарата фаза на градежната дејност претставуваат помалите четвртести простории фундирани директно на здравицата откриена 1969 година во дворот на Старскиот дом. Веројатно од II век на н.е.
Друга фаза на овој дел на теренот претставува монументална базиликална градба со подни мозаици (базилика 1). Таа има најдобро сочувана архитектура и најсолидна градба од досега откриените објекти и претставува, секако, еден од периодите на расцутот во изградбата и развојот на овој град. Можеби трагите на интензивниот пожар во слојот на кого е делумно подигната базиликата I, стојат во врска со наездата на Готите, што би дало сигурен термин за нејзиното датирање (после 258 r. од. Н.е.).
Нејзе евентуално би можеле да и се приклучат некои од монументалните објекти оштетени во прокопаниот ров, покрај оградата на Старскиот дом 1971 година.
Градбата покрај базиликата, I која е градена во полоша техника од неа, а која несомнено ја покрива, засега по техниката на градење изгледа дека припаѓа на истата фаза како и објектите I и II откриени 1973 година во дворот на „Отпад“. Базиликата II, откриена 1974 година, е последна и најмлада градба од досега испитаните објекти и му припаѓа на периодот пред 518 година т.е. пред земјотресот.
Аа го споменеме откриениот помал дел од објектот западно од базиликата I и градбата до неа, за кој засега може да се претпостави дека и припаѓа на последната фаза од животот во градот по 518 год те. на периодот на една помала обнова. Ваква ситуација констатира на е и на други испитани сектори, но во значително помал обем.
Споменуваме уште дека постојат и неколку потфази, кои засега не ќе можат да се прецизират, а и самите донесени заклучоци не можат да се земат како нешто дефинитивно, зашто по целосното испитување на објектот, што секако ќе уследи во догледно време, ќе доживее несомнено поголеми дополнувања, а можеби и измени.
Од ова јасно произлегува дека е отворен проблемот за испитувања на неколку фази во изградбата во архитектурата на античко Скупи, а со тоа и неколку историски фази за развојот на овој град.
Еден од позначителните прилози за изучавање историјата на овој град — претставува, секако подвижниот археолошки материјал, кој е многуброен и разновиден (предмети од керамика, стакло, коски, метал и др.).
Меѓутоа, посебно место по разновидноста и бројноста на наодите претставува несомнено керамиката откријана во слоевите на градот, на која поради тоа мора да и се даде посебно значење. И поради таа своја разновидност и бројност најјасно се одразува економското ниво на трговските врски и патишта, уметничкиот вкус, културните влијанија и др.
На сите испитани сектори во долните слоеви, констатирана е керамика од раноримското царство, која е потврдена во прв ред со наодите од терасигилата. Тоа се главно помали сочувани фрагменти од чинии со редефни орнаменти и претстави, а по потекло се од разни работилници.
Значително бројна е и керамиката со премаз, а посебно со премаз од фирнајс, која главно индицира врски со римската култура во Грција.
Треба да се истакни значителното присуство на керамика т. нар. киара од медитеранските работилници. Нејзиниот главен центар е во Северна Африка, но се ширел и во областите на Медитеранот25 .25
Несомнено, еден од битните и најбројни наоди претставува керамиката од домашно производство. Таа е застапена во два вида: како производ кој имитира надоврешна стока и како чисто локален производ. Една од подобрите и помаркантно локално производство, претставува керамиката со разновидни комбинации на втиснати орнаменти и претставува домашна луксузна стока која е истовремено и замена за терасигилатата (сл. 18).
Производството на оваа керамика отпочнало кон крајот на I век и траело до почетокот на III в. на н.е.26
Исто така, на сите сектори и делови на испитаните терени, во највисоките слојеви, јасно се издвојува материјал од доцната антика. Таа е главно сива груба керамика, со зрнца песок или кремен, а орнамен-
тирана е претежно со хоризонтални брановидни линии, во повеќе варијанти и комбинации (сл. 19).
Тоа се главно предмети употребувани во домаќинството и кујна-Та (поплитки садови со широко рамно дно и грнци во разни големини и др.). Ова керамика приближно се датира од IV век на не. На овој период му припаѓа и керамиката со премаз од кафејава и зелена глеѓ.
Треба да се нагласи дека во подвижниот материјал воопшто, се забележува јака врска и влијание од југоисток т.е. од егејско-грчкото подрачје и Предна Азија.
Очигледно, поради тоа штое премалу работено и што е испитан сразмерно мал простор, можат да се забележат низа начнати проблеми, како и низа проблеми кои само донекаде наговестуваат.
Овојпат користиме прилика да им се заблагодариме на сите учесници во археолошките испитувања на локалитетот Скупи од 1966— 1974 год.27
Во принцип античките некрополи кои се наоѓат на излезите од градот се мошне значителни. Тие често се врзуваат за разни периоди од животот на градовите, а во рамките на самите некрополи, според распоредот на гробовите од разни датуми можат да се следат етапите во животот на градовите.
Една од таквите некрополи е и источната некропола во Скупи, која е главно испитана во двегодишните систематски ископувања.
После ископувањата 1969 година на испитувањето на базиликата I и другите објекти кои се откриени во нејзината непосредна близина, настанал објективни и поголеми тешкотии (за кои веќе беше 3борувано) а кои требаше да се отстранат за да би можело да се продолжи со работа т.е. требаше да се отстрани јазот за наводнување и да се дислоцират бараките на Старскиот дом. Во времето додека се работеше на решавањето на овие проблеми, Музејот реши да преземе испитувања на некои од скупските некрополи, што беше и порано предвидено со долгорочната програма за работа на овој локалитет. Така, во 1970 и 1971 година е работено на источната скупска некропола.30 Се работеше по квадратен систем (10 X 10 м) на просторот од I до XVIII квадрат; испитани се 226 антички гробови, каде се застапени слендите гробни типови:
предримски
рано римски и
касно римски гробови.
На овој начин преку31 испитаните гробови зацртан е и временскиот распон на источната некропола, кој е мошне голем: од доцноеленистичкиот до крајот на IV в., односно почетокот на V B. на н.е.
По начинот на сохранување откриените гробови можат да се поделат на две групи: првата група е кремирани покојници, а другата инхумирани. Што се однесува на конструкцијата на гробовите и на самата гробна архитектура, може да се рече дека е доста разновидна.
Најрано временски определените гробови — предримските, имаат скелетен укоп (два случаи). Кај нив гробот е делумно ограден со парчиња од кршен камен, додека останатите од ова време се кремирани, чии остатоци се сместени во мал тесен четвртест ров со остри зидови и наполно исполнети со мрсна гаровина и фрагменти од недогорени коски и искршени гробни прилози.
Фактот дека сохранувањето се вршело во источната скупска некропола уште во предримско време, потврдува дека Скупи како населба постоел уште пред доаѓањето на Римјаните, во кој обем, тоа засега не би можело да се каже, зашто одговор на ова како и на многу други прашања можат да дадат археолошките испитувања на поширок простор.
Во раноримскиот период изгорувањето е главното обележје на начинот на сохранување, кое се практикува до длабоко во III век. Во овот временски период, поточно уште во П век, се јавуват скелетни укопи. Гробната конструкција ја сочинуваат во неколку случаи саркофази, зидани гробници (со богати гробни прилози, како и неколку детски скелети положени директно над нивните блиски сродници). Како гробната конструкција, така и гробните прилози без сомнение укажуват, дека овде се сохранети припадници на побогатите слоеви, кои истовремено ги одразуваат новите идеи за задгробниот живот. Во прв ред, со ваков начин на сохранување јасно се потврдува влијанието на романизацијата, како и интензитетот на доселување на Ориенталци на територијата на античко Скупи.
Аа се вратиме потворно на оној главен, основен и најброен обичај и начин на сохранување со спалување во раноримскиот период, каде може, покрај останатото, да се следи и развојот на гробната архитектура, деформацијата на истата и, на крајот, одумирањето на овој погребен обичај.
Во почетокот гробниот ров е во облик на плитка јама со овален облик или тесен и долг правоаголно-овален, всечен во здравица, додека покривната конструкција обично е од големи тегули со АВОСАНвен облик. Со постепениот развиток овој облик еволуира во маркантна конструкција од етажен тип. Етажните гробови главно се градени во форма на големи четвртести јами оштро засечени и нагорени ѕидови со зарамнето дно, по чија средина е вкопан долниот етаж (тесен ров), исполнет со остатоци од изгорен покојник и гробни прилози. Над долниот етаж подигнат е кровниот покрив двосливен тип од големи тегули32 прицврстени на составните делови со имбрекси, додека на челните страни често е поставена и по една голема тегула?? (сл. 20).
Исто така, постојат и други варијанти во формата и конструкци: јата на гробовите. Во прв ред овде треба посебно да се истакни рет: киот примерок на еден оловен саркофаг, кој бил заштитен од страна и одозгора со камени блокови. Неговиот капак е благо засводен и богато украсен со ленти кои образуваат геометриски мотиви (сл. 21). Во него се сместени остатоците од изгорен покојник, даруван со богати гробни прилози. Без сомнение, со ова е потврден високиот економски положај на покојникт.
Горењето на покојниците како погребен ритуал е докажано дека се врзува за домородното население.33 Временската граница помеѓу овие два обичаи т.е. завршетокот на горењето и преминот на скелетно укопување на покојникот не би можело строго да се одреди на скуп: ската територија, а и воопшто. Инхумацијата како погребен ритуал завладеала на територијата на Скупи со поголемиот и нов прилив на населението од Ориентот. Всушност тоа е долг процес на стабилизација на римската култура, додека на крајот потполно не ја зафатила романизацијата на населението. Временски земајќи, тоа би било околу средината на III век од н.е., после едиктот на Каракала (212 г.).
Од вкупно 105 откриени доцноримски гробови, три се со кремирање, сите останатите со скелетно закопување.
Накусо да се осврниме на основните конструкции на гробовите од овој период, со напомена дека детално ги обработил И. Микулчиќ.34
Саркофазите и зиданите гробници со своите конструкции и начинот на градењето укажуваат дека во нив се сохранувале поимотни и поовластени. Саркофазите се појавуваат, како што веќе понапред споменавме, уште од времето на Флавиевците, а и во ТУ и УМ век на не. и со помали исклучоци, главно се со поупростена варијанта малоазиски тип.35 Тие се честа појава на скупската територија, а посебно во око-
дината на градот и некрополите кои го опкружуваат, било да се работи за големите градски некрополи или помали, семјени.
Гробови во форма на широки и правилни цисти градени од големи камени блокови се мошне честа појава, а нередок е случајот како материјал за оваа форма гробови да се употребуваат надгробни стели. Во најчест случај овие гробови се користени како семејни гробници.
Најбројна и, нај застапена форма или конструкција на гробови е во вид на ров со покрив водорамен или двосливен од тегули, а во неколку случаи и со дрвен покрив што е потврден со железни клинци.36 Овдека е сохрануван средниот сталеж во времето од III и IV век.
Исто така бројна е појавата на гробови во вид на цисти од тегули, со водорамен покрив, исто од тегули. Конструкцијата е со такви димензии и форми што овозможува укоп само на еден скелет. Гробни прилози или недостасуваат или се многу скромни. Овде се сохракувани сиромашни во периодот од III и IV век од Нее.
Гробовите со кремација (три гроба) се во форма на четвртесто овална јама, со покрив од двосливно сложени тегули. Оваа појава е доста ретка (потврдена е со монети од средината на ТУ век), а претставува несомнено застарен начин на сохранување т.е. очувана традиција од поранешниот период.
Гробните прилози, кои се мошне разновидни и бројни, претста: вуваат драгоцен подвижен археолошки материјал, со кој е значително збогатена археолошката збирка на Музејот на град Скопје.
Со своите бројни специфичности и одлики овој материјал претставува солидна база за низа студиски изучавања од областа на римската култура на почвата на ова подрачје, а со тоа и придонес за проучување на античката историја и култура на Балканот.
Културната определеност во прв ред, како и низа други елементи укажуваат дека добар АСА од овој материјал потекнува од разни страни на широката римска империја.
Така, во почетокот на I век од н.е. било појако врзувањето за стоката од Италија, а покасно за Медитеранот.
Во Скупи живеело разнородно население: домородци, трговци од Исток, доселени римски граѓани И др. За составот на населението во раноримскиот период дознаваме преку погребните обичаи, подвижниот археолошки материјал и епиграфските споменици, а истите укажуват дека се Ориенталци по потекло од Сирија и Мала Азија, потоа присутни се доселеници од соседна Тракија и Македонија.
Во касноримскиот период јасно се забележува населувањето на варварски групации, Готи и Сармати, кои доаѓаат од другата страна на Дунав, или подобро речено од зад границата на Римското царство.
Преку поголемиот број добиени монети се следи ковањето на прометот на римските монети кои потекнуваат од време на Август до Јустина II. Со ова се потврдува долгиот живот на исто место, секако во различни интензитет и обем.
Наодите на стаклени предмети (лакримарии, разни шишенца за мирис, фиоли, пехари, чинии, алабастрони и др.), претежно се внесе“ ни од сириските и александриските работилници, а помалку37 од работилниците на Италија и потврдуват дека овој вид стока повеќе е застапена во раниот, а помалку во доцниот римски период (сл. 22).
Накитот разни гердани и белезници, прстени и висулци како и друг вид, во раниот римски период се поврзувал со Предна Азија, додека подоцна го надополнуваат доселениците од другата страна на Долниот Дунав и брегот на Црно Море.
Треба да се споменат и поголемиот број луцерни, кои можат да се поделат во неколку типови, а кои имат голем хронолошки распон: доцноеленистичките типови и продирот од Ориентот, Италските билдлампен и фирма лампен, грчки тип и продирот во II век, лампи Ши на крајот варијантата на IV век (са. 23).
Керамиката има свои специфични форми и карактеристики, зашто е наменета главно за гробни прилози. Нејзината основна карактеристика е, дека со еден дел потекнува од источно-медитеранските работилници, или е работена под влијание на истите, а секако има и чисто локално производство.
Уште би можеле да наброиме делови од опрема и оружје, а тоа се: фибули кои имат одредено значење и културна припадност а главно потекнуваат од доцно латенскиот и доцноримскиот период, потоа токи за појас, висулци, опрема на еден хирург, копја, ножеви и др.
Исто така, интересни се предметите кои сочинуват АСА од женска тоалетна опрема: поголем број игли од коска и стакло, потоа сре-Сро со делумна позлата, сребрени италски огледала, кутии со метален оков и др. (СА. 24).
Несомнено е дека бројно испитаните гробови во источната скупска некропола, во временското раздобје од, доцноеленистичкиот и доцноримскиот период, со својата разноврсна гробна архитектура, начинот на сохранување, видот на гробните прилози и распоредот на истите во гробовите, овозможија во добар дел да можат да се следат Културните влијанија и развојот на културата, трговските врски, економската положба на населението, верската и социјална припадност на умрените, густината на гробовите во одделни епохи, нивното групирање, занимање и низа други значителни проблеми од историјата и животот на овој град.
Според резултатите од досегнашните истражувања на терените на античко Скупи би можело да се заклучи да најголемиот урбан рас38 цут на градот бил во II и раниот III век на н.е., а дека една поголема обнова, заправо другиот бран на расцут се забележува повторно во те. кот на IV век.
Накусо да се осврнеме на случајните археолошки наоди и заштитни ископувања во непосредната близина на градот Скупи и неговата поширока територија.
На самиот почеток на каналот во правец И--3 пресечен е и дислоциран плочник од големи камени квадери, како и слоевите над нив. Карактерот на овој монументален плочник не е доволно јасен, макар што индицира на плоштад на античкиот град. и портокалова основа во секое поле е изведен орнамент во различити претходната година. ријата на овој град со векови се разнесувани и вградувани во разни
Познато е дека деловите од архитектонските објекти од теритогроб 195 (3), гроб 82 (4)
објекти цо селата Злокуќани и Бардовци, па и понатака. Така, од ова подрачје е евидентиран и собран поголем дел фрагментирани и цели профилирани и декоративни греди, делови од столбови, без капители, надгробни плочи и др.
Најчесто, за време орањето ниви и копањето темели за станбени објекти наоѓани се надгробни плочи — стели, разни видови гробови од приватен и воен карактер, како и саркофази на богати и повластени кои се сохранувале покрај своите вили на приватни земјишни поседи. Така, често се откриени осамени гробови, приватни гробници и помали некрополи. Исклучувајќи ги надгробните стели, сите останати гробови претежно се од доцноримскиот период, а најчеста форма на гробови е во облик на камени, пространи цисти, градени од поголеми камени блокови, а често И Од надгробни стели кои овдека биле во секундарна употреба. Ќе наброиме некои места со познати наоди од овој вид: Момин Поток Скопје, Бардовци, Влае -- Скопје, Каменик — Скоmje, Ракомија -- Скопје, Добри Дол, Побожје, Радишани, Драче-
Познати заштитни ископувања, кои датираат од нешто порано време во повоениот период се на следните места: Добри Дол, Ракомија, Драчево, Jypuja — Долно Нерези.39 Во поново време откриена е поголема семејна некропола на ул. Партизанска во Скопје, за време копањето темели за една поголема станбена зграда. Тогаш се пронајдени 3 камени саркофази (еден од нив е детски), две големи мермерни и декоративни шишарки, две исти мермерни и проофилирани бази и една ара со поголеми димензии, на која е сочуван важен латински
Досега најголеми заштитни ископувања се изведени на северната и источната некропола на Скупи, во месец мај 1973 год., а истите се условени со копањето темели за градење на Републичкиот хидрометеролошки завод и со проширувањето на патот кој води низ источната некропола кон врвот на Зајчи Рид.41
Темелите на споменатиот објект копани се на другиот брег од Зајчки Рид, така што испитаниот простор на ова место изнесувал над 300 м?. На овој простор откриени се доцноримски гробови, градени во форма на големи и пространи камени цисти. Со оглед на нивните димензии и поголемото количество дислоцирани коски од различни ске-АеТН, може да се заклучи дека се работи во најмала рака за семејни гробници. Само во еден случај сочуван е скелет, а истиот е дополнително укопан. Исто така, гробен покрив ни во еден случај не е напоако сочуван, а исто така недостасуваат и гробни прилози. Сето ова упатува на тоа дека се работи за гробови кои често биле изложени на ограбување од страна на варварски племина. Во прилог на ова толкување доаѓа и нивната оддалечност од градот.
Што се однесува до самата конструкција и формите на гробовите. може да се рече дека е многу честа појава во доцноримскиот период, не само на оваа територија ами и по цела Македонија, каде е регистриран поголем број гробови од овој вид. Заедничка карактери-
стика на гробовите на овој дел од северната скупска некропола е таа, што сите се со изедначена ориентација 3--И со незначително отстапување, а во меѓусобен однос поставени се во шаховски полиња. (Са. 25). Ваков однос и карактеристичен распоред на гробовите за прв пат се среќава на скупската територија, а и воопшто е ретка појоава. Слична појава е позната и на некрополата Мала Копашњица кај Лесковац.42
- Са. 26 — Источна некропола, римски огледала, гроб 145 (1), гроб
Со проширувањето на патот низ источната некропола, пресечени се и значително оштетени 9 гробови. Од вкупниот број 3 му43 припаѓат на раниот, а останатите на доцноримскиот период. Од првата група два се кремирани, додека едниот е со скелетен укоп. Со овој последниот се зголемил бројот на карактеристичните групи со инхумирање во раноримскиот период. Преку гробните прилози, конструкцијата на формата овие гробови се датират главно до крајот на II век.
Останатите се градени од тегули сложени водорамно, а во некои случаи и вертикално, во вид на издолжени тесни и правоаголни цисти. Недостасува гробен покрив, а скелетите се доста оштетени.
Сите гробови се со изедначена ориентација С3—ЈН, додека во мегусобниот однос се паралелни, што без сомнение претставува карактеристична појава и новина на ова подрачје. Егзистират од крајот на ІТ] и ГУ44 век на не. (са. 26).
Во источната некропола застапени се во значителен број.
Потем да споменеме дека е констатиран еден гроб од овој вид во секторот на јужната некропола уште 1969 година, времето кога се испитувала базилика I. Тогаш јужно од базиликата, на околу 500— 600 м, поставена е една сонда со цел да се утврди разграничувањето на градот и некрополата.
Сумирајки ги резултатите од досегнашните археолошки испитувања на некрополите на Скупската територија, било да се работи за систематски, заштитни и др. испитувања, се стекнува убедување дека најголемиот интензитет на закопувања бил во источната некропола.
Факт е дека големиот и неиспитан простор на античко Скупи дава сигурни можности за решавање на низа значителни проблеми, кои би ги дале постапните систематски ископувања. Во прв ред решавање на урбанистичкиот лик на градот, проблемите на градскиот живот во сите историски фази, етничкиот состав на населението, развојот на културата, уметноста, обичаите, односот на автохтониот елемент со Рим и низа други важни прашања, кои во поголем број се начнати и нерешени докрај.
Сигурно е дека покрај решавањето и изучувањето на сите овие прашања и проблеми, со плански и систематски испитувања може да се очекува и поголем број значителчи архитектонски објекти (базилики, терми, синагоги, разни гради од Јавен и приватен карактер, а кои по една доследна рестаурација и конзервација би биле презентирани на широката јавност. " H. Byauh, Споменик сан, 71 (1931), 534- 574 и 577—579; Споменик 75 (1933), 208—211; Споменик 77 (1934), 63; Споменик 89 (1941- 48), 419- 427, 435- 436, 445 и др.
ч A, Керамитчив, Ж. A. XIII, XIV, — 1964, 149—155; Зборник на Археолошки музеј, Скопје, 1956, 1—11. И. Muxyauuh, Ж. A. Ір. 2 — 1971, 663- 667.
14 ТБздет, 209- 34.
2 Сите објекти од приватен или јавен карактер лоцирани се и на територијата на градот Скупи после земјотресот во Скопје 1963 година.
“8 T, Mikulcic, Skupi, Istocna nekropola A. P. 12, Beograd, 1970, 124—131; A. P.
“9 И. Микулчиќ кој раководеше со овие истражувања, се определи за работа на источната некропола на основа рекогносцирањето и топографските забележувања.
ч p. Koraéevié, A. P. Beograd, 1973, 75—76.
After an interval of few45 years the planned, systematic researches started in 1966 under the management of46 Prof. Milutin GaraSanin. Since 1973 the works have been carried out under the management of the author of this report as well.
Белешки
- И. Микулчиќ, Споменик на еден praefectus castrorum од Скупи, Жива Антика, св. 2, 1971, 664. ↩
- Ptol. III, 9, 4, VIII, 11, 5; Tribelius Pollo, Triginta Tyrani, [X; Hierocl, 655, 8. ↩
- A, Evans, Antiquarian Reserach in Illyricum IV, 1895 London, 87. ↩
- A. Mocsy, Gesellschaft und Romanisation in der rOmischen Provinz Moesia Superior, Budapest 1970, 29 и 62—75. ↩
- I. Mikulčić, Teritorija Skupa, ž. A. XXI— Skopje 1971, 463—468; Местоположбата на античкото Скопје, Историја, IX—2, Скопје 1973, 262—267; Form the topography of Scupi, Arheologia Jugoslavica XIV, Beograd MEMS XIII, 28—31. ↩
- Р. Грујић, Споменица православног храма Св. Богородице у Скопљу, Скопје 1935, 5- 18. ↩
- Трухелка, Гласник скопског научног друштва 1929, 78—80. ↩
- Н. Вулиќ, Римско позориште код Скопља, Неколико питања из античке историје наше земље, сан, Београд 1961, 4—23; Радови су изводени 1928, 1935, 1936, 1937 и 1939 године. се уште не е решен. ↩
- Б. Јосифовска, Водич низ лапидариумот, Археолошки музеј, Скопје, 1961, 82—86; Жива Антика IV—2 Скопје 1954, 366—368; 7. A. V—2, 1955, 402; 7. A. XVI, 1966, 263—269; 7. A. XVIII, 1968, 73—79; 2. A. XX 1970, 153- 157; 7. A. XXI, 1971, 231-240; Зборник на Археолошки музеј I, Скопје 1958, 78--79; Зборник на Археолошки музеј 1956, 79--90 и др. Наскоро треба да излезе од печат посебен зборник кој ги обфаќа сите споменици од овој вид а од подрачието на Античко Скупи. Н. Вулић, Римско позориште код Скопља, Неколико питања из античке4 историје наше земље, сан, Београд 1961, 4—23; Радови су7 изводени2 1928, 1935, 1936, 1937 и 1959 године. minacija rimske keramike и Jugoslaviji, Zenica 1970, 73- 80. ↩
- В. Соколовска--Н. Шуковив, Наоди од Скупи, Зборник на Археолошки музеј III, Скопје 1961, 27 и A. ↩
- Tbidem, 28 ↩
- B. Aleksova. Skupi, ArheoloSki pregled, Beograd, 1959, 116; N. Sukovié, Skupi A. P. 1960, 96. ↩
- Во Музејот на град Скопје постои одделение кое води и чува стручната документација. Напоменуваме, дека во ова одделение постои извештај од рекогносцирање на локалитетот Скупи, долгорочниот план за испитување, како и ком платна стручна документација со извештаи од археолошките испитувања отпочнати 1966 година до денес. Од поранешните ископувања на Музејот не му се оставени никакви извештаи и документација, за подвижниот материјал исто така малку7 се знае. М. Гарашанин, Топографска запажања, Скопле 1966, 1—3; M. GaraSanin, Plan arheoloSkih istrazivanja и Skupima, Skoplje 1966, 1—10. ↩
- Tbidem, 3, 8. ↩
- Tbidem, 8. ↩
- A, Evans, op. cit., 87. ↩
- T. Mikuléic, Skupi — istoéna nekropola i gradski bedem, A. P. 12, Beograd, 124—130; Skupi — isto¢éna nekropola, A. P. 13, Beograd, 43- 45. ↩
- T. Mikuléi¢, Teritorija Skupa, 7. A. Sv. 2, Skopje 1971, 465—480. ↩
- M. GaraSanin, Plan II, Sistematska istrazivanja u Skupima, Skopje, 1973 godine. Од 1973 година со работите раководи и потпишаната. ↩
- По Законот за заштита на спомениците на културата Музејот и Заводот покренале судски спор во 1971 го. против претпријатието Водовод. Судскиот спор се уште не е решен. ↩
- I. Čremošnik, Materijali VIII sa simpoziuma, Hronološka i tipološka determinacija rimske keramike u Jugoslaviji, Zenica 1970, 73—80. ↩
- В. Соколовска, Прилог кон проучавањето на керамиката со печатени орнаменти во Македонија, Macedoniae acta arheologica, 2, 1967. ↩
- Во стручниот дел на екипата покрај раководителот на работите учествувале во: 1966 г. Д. Кораќевиќ, кустос во Музејот на град Скопје, В. Даутовска, кустос во Археолошкиот музеј во Скопје; 1967 r. A. Кораќевиќ, кустос во музејот на град Скопје, В. Санев, кустос и директор во Народен музеј Штип, В. Aayrosска, кустос во Археолошки музеј Скопје, Г. Спасовска, дипломиран археолог; 1969 r. A. Кораќевиќ, кустос во Музејот на град Скопје, В. Санев, кустос во Музејот на град Скопје, Г. Спасовска, конзерватор-археолог во Градскиот завод за заштита на спомениците на културата во Скопје; 1970 г. Д. Стефановска и О. Арсова кустоси во музејот на град Скопје., Р. Винќиќ-Пашиќ и А. Керамитчиев кустоси во Археолошки музеј во Скопје, В. Битракова, кустос во Народен музеј во Охрид, A. Симоска кустос во Народен музеј во Битола; 1971 г. A. Кораќевиќ, кустос, во Музеј на град Скопје, Г. Спасовска, археолог -- конзерватор во Градскиот завод за заштита на споменици на културата во Скопје; 1973. г. Покрај раководителот на ископувањето учествувала и Г. Спасовска, археолог-конзерватор во Градскиот завод за заштита на спомениците на културата во Скопје; 1974 г. A. Симоска, кустос во Народен музеј во Битола, I. Спасовска, кустос во Музејот на град Скопје. Во сите години учествуваа и студенти по археологија претежно од ср Македонија. ↩
- T, МКиСС, ор. cit., 43. ↩
- T, Mikuléié, op. cit., 44. ↩
- T. Mikuldié, op. cit., A. P. 12, 126, 127. ↩
- M. GaraSanin, Razmatranja o nekropolama tipa Mala Kopasnica—Sase, Godisnjak centra za Balkanologka istrazivanja VI, 5; A. Cpejopuh, Римске некрополе Раног царства у Југославији, НС Старинар (1962—63), 80 и Aame. ↩
- И. Muxyaunh, Доцно римски гробови од Скупи, Годишен Зборник на Фил. Рах. Скопје, 1974, 109-141. ↩
- Tbidem, 111. ↩
- Ibidem, 117. ↩
- Tbidem, 133, 134. ↩
- Tbidem, 113. ↩
- A. Byuxosuh-Toaoposuh, Двојни гроб из Доброг Дола; НС Старинар, VII—VIII/1956—57, 289; Б. Јосифовска, Две позноримске гробнице из Драчева ок. A. Св. 2, Скопје, 1956, 277—291; Една римска гробница од Рокомија, Годишен Зборник на Фил. Мах. во Скопје, 1960, 197-212: D. Koraéevic, A. Р. Beograd, 1964, 104-105. ↩
- В. Санев, Нова Македонија, 25. V 1969. ↩
- STATUS OF THE SCUPI ARCHAEOLOGICAL RESEARCHES ↩
- ANTIQUE SCUPI ↩
- Dusganka Koraéevié — Skopje ↩
- The archaeological researches carried out by now7 in the antique site Scupi can be divided into two phases: the first one covers the period between two world wars and the second, more important phase, after the World War II. ↩
- In the archaeological literature and science, the antique town Scupi is known as an important and renowned site. Its remains are situated in the north-western outskirts of Skopje, or more precisely, on the southern slopes and at the foot of the hill Zajéi Rid, on the plateau on which was probably situated the acropolis. ↩
- The first archaeological works started in the period between two world wars. They were mainly focused to the uncovering of some notable objects, however without a particular concept and plan. ↩
- Gruji¢ worked on an early Christian basilica and on the thermae. The results yielded by the latter object were published by C. Truhelka. The most impor. tant object researched before the World War II was the Roman theater. ↩
- Nikola Мице, who researched this object, succeeded to ascertain the inside arrangement, the base and the size of the object. ↩
- After the World War II the Museum of the town of Skopje started systematical works in this site, at first in the cooperation with the Archaeological Museum of Macedonia and later independently. ↩
- In 1957 shorter protecting works were carried out under the managment of VY. Sokolovska and T. Sukovic¢. On this occasion the architectural remains and parts of few rooms, one of them with mosaic floor, were found, as well as a good number of mobile material, predominantly ceramic ware. ↩
- Lj. Zotovié, Mala Kopagsnica — rimska nekropola, A. P. Beograd, 1962, 222. ↩
- The systematic researches in the Roman theater were renewed in 1959 and 1960 under the management of Duje Rendic-Mio¢evié with the purpose of its complete uncovering and examining. The results of these works have not been published. being. The answer to this, as well as to the other questions will be given by the future archaeological researches in a larger region. ↩
- The grave goods with their many specificities and features represent a solid basis for the study of the Roman culture in this region, accordingly, they7 represent a contribution to the study of the antique history and culture in the Balkans. ↩
- Finally we should underline that in the territory of antique Scupi a good number of protecting excavations was carried out, on which occasion graves of5 various construction and types, included in the city and family necropolises, were dug up. The largest protecting excavation of this kind was carried out in the eastern and northern necropolis of Scupi in May 1973. ↩
Summary
The Status of the Scupi Archaeological Researches in Antique Scupi
Before the works started, the topographic researches in the field were carried out on the basis of previous topographic data. The results of the researches determined the long time plan of the researches in Scupi, which was created by the director of the works M. Garaganin. Later, the conditions of the researches slightly changed the original plan.
In the three-year campaign, 1966, 1967 and 1969, the parts of some architectonical objects were uncovered, which speak for the existence of at least three phases of the life in one and the same place at the Roman times.
The oldest phase is represented by smaller rectangular rooms with bases founded on the subsoil, built in inferior quality technique of unworked stones bound by mortar in the upper parts and according to the character of the mobile mate. rial, they probably belong to the beginnings of the colony Scupi (Flavia, Aelia Scupi), to the early 2nd century A. D.
The second basic phase is represented by47 a large few-aisle basilica, oriented in the direction east-west, with the double apse in the west and the counterforts, placed on the outer wall of the apse and with the pilasters on the inside wall. Because of their width, massiveness, way of building in the technique opus quadratum and direction east-west, the walls of the northern aisle made the impression at the beginning of the works in 1966 that the bullwark of the town, searched for, was in question, to which Evans’s topographic data to a degree pointed as well.
The width of the northern aisle amounts to 2.40 m, the outside wall of the aisle in the base was 1.75 m wide and the inside wall 1.80 m.
The eastern part of the basilica has the foundation on the aforesaid objects of the earlier phase, while the other lies mostly on the ruins, which might be most probably associated with the inroads of the barbarian tribes.
For the time being, of this, unquestionably most important object in the com plex of buildings in this area, were uncovered the whole northern aisle, a part of the nave and a part of the apse, the arch of which was dug up less than a half, while the other parts, the entrance, the remaining part of the apse, the southern aisle and a part of the nave enter under the canal for irrigation which has the same direction as the basilica. For the present the uncovered part of the object amounts to 28 m (fig. 1).
The whole nave is covered with the mosaic of high artistic value, made in two variants with geometric ornaments (fig. 2 and 3).
On a somewhat higher level, north from the basilica, was uncovered a smaller part of a larger building made of slightly dressed stones and mortar with the floor of stone plates. By the southern wall it leans against the northern wall of the basilica I and diverges from it in the moment when the basilica, by its apsidal arch, turns to the south (plan 1 No. 1).
The walls of this building have pilasters made of stone and bricks. For the present further researches of this building are not possible, because the largest part of it is situated under the barracks of the Old Folks52 Home.
Westward of these two objects, on a higher level, were found the parts of a cobbled street and of a building, made in a very poor and primitive technique of undressed stones and mud.
Here a very late form of the life in Scupi must have been concerned in which decadence is obvious, however, the renewal of the life in the town after the earthquake in 518 might come into consideration as well.
According to the long time plan of the systematic researches, in 1973 started the works underneath the antique theater with the purpose of53 finding the street which leads from the theater toward the south and which, at all events, represents one of the most important communications in the town.
Through the works carried out in 1973 a large complex of buildings, including the thermae, was uncovered. In this complex two objects, denoted as the objects I and II (Plan 1 No. 3) can be clearly singled out.
The object I is oriented in the direction north-east/south-west and is badly damaged. Partly all four walls of a probably larger room (fig. 10) have been uncovered. The northern, eastern and western walls have been made of pebbles and irregularly broken stones plastered with mortar of rough structure. There are no regular54 alterations in the rows of stones, the thickness of mortar reaches 4 cm, while the dimensions of stones vary. It can be seen that for these walls various spolia were used as building material.
By its construction the southern wall differs from the other three walls, namely it was made of stones roughly dressed, of oblong, almost rectangular form. The blocks were set in regular rows and were plastered with white mortar. Mortar was also poured into the raws of stones.
The object II is parallel with the object I with orientation north-west/south- -east. We should point out that the walls of this object are considerably destroyed in their upper part. This object must have included few rooms, of which the parts of at least two larger rooms have been found.
The walls of this object are mainly of the same construction, i.e. they were made of stones partly dressed and of various sizes, while the linking material was white mortar with pebbles, however, on few places the material is slightly different. It has been ascertained that the floor of these rooms was made of mortar with brick sherds, which are partly preserved.
The stratigraphical denoting and marking the layers showed that the bases of the walls of the object П were more shallowly founded than the walls of the object I (plan I, object I No. 3).
Of exceptional importance for the object II and for the complex in general are frescoes covering the walls of the central room. They were ranged in zones, of which only the lower zone survived (fig. 11 and 12).
North-westward of the object II was found a part of the thermae. There was uncovered only the floor of mortar with brick sherds which lies on big bricks and these on tubular suspensors, which proves with certainty the character of thermae of this construction (fig. 13). For the time being the canal has been found in the north-eastern part, walled and plastered with mortar. The canal is 1.60 cm wide. Under the floor of the room there is a part of two rows of tubules. The canal with tubular suspensors was obviously used for heating the room above it.
The excavated objects I and II and the frescoes on the walls might be roughly ranged to the period of the Constantine’s epoch, although it would be difficult to give a precise dating for such insufficiently uncovered objects.
For 1974 the plan had foreseen the complete digging up of the object II, in the first place the tracing of its western part so that the whole building might be uncovered.
At the very beginning of the works, carried out north-westward of the object II, the walls of a big building appeared situated on a much higher level than the aforesaid object. The new building could have been immediately identified as a Ба. silica, so the works of uncovering started there. The object was marked as basilica II.
The basilica is oriented in the direction south-east/north-west with the apse in the east. It is to be ranged to the type of three-aisle basilicas. For the time being the whole apse, the whole southern aisle anda larger part of the nave have been ипearthed, while the northern aisle has been examined toa lesser degree (fig.15 plan 1 No. 4). The totally discovered length of the basilica from the apse to the north-western wall is 31 m, the width of the nave 15 14 m and of the side aisles 3.10 m. The wall of the apse is preserved best and is stronger than the other walls (fig. 16).
The apse was later separated from the nave through the adding of a transversal wall made of roughly dressed stones plastered with mud. The foundation of this wall is placed more shallowly than the foundations of the other walls of the basilica. The wall of the apse is 1 m thick. The other walls have not been preserved to the same degree. The southern wall is destroyed most. Up to the level of the dig carried out by now, it has been knocked down, so that it has been preserved in three places only. On the other places the material of the wall may have been taken away, but it is also possible that its parts have been preserved in the lower level.
The walls of the basilica were made in a rather poor technique of slightly dressed stones of various sizes and of whole or broken bricks, plastered with mortar containing considerable quantity of pebbles, the size of which reaches 4—5 cm. Taking into consideration that the walls of the basilica were founded deep, the original floor has not been found in any part of the building.
The excavations yielded new information concerning the architecture of the basilica. We can by all means infer that the character of the construction and the stratigraphical situation of the basilica corresponds to a considerably later object built in antique Scupi, which represents the problem to be resolved in respect of the architecture and urbanism in the late Roman epoch.
One of the more important contributions to the study of the history of this town is represented by55 the mobile archaeological material which is rather abundant and varied. It should be pointed out that the mobile material in general betrays strong links and influences from the south-east, i.e. from the Aegean-Greek region and Middle East.
In principle, antique necropolises, which used to be situated at the exit of a town, are of great importance. They are frequently connected with various periods of the life in the town and within the necropolises, according to the arrangement of the graves of various dates, the phases in the life of the town can be followed. One among such necropolises is the eastern cemetery at Scupi, which was mainly researched in the systematic excavations in 1970 and 1971. These works were managed by I. Mikulci¢c. Researched were 226 antique graves, which include the following types: pre-Roman, early Roman and late Roman graves.
In this way and through the researched graves the time span of the eastern necropolis was outlined. It is rather large, from the pre-Roman times until the end of the 4th and the 5th century A. D. respectively.
According to the way of burial, the dug up graves can be divided into two groups: the first one includes cremation burial and the second group includes inhumation. As to the construction of the graves and the architecture of the graves, we can say that it is varied.
The fact, that the burying was practised in the eastern necropolis of Scupi as early as the pre-Roman times, confirms that Scupi, as a settlement, existed even before the arrival of the Romans, but in which extent, we cannot say for the time Qs. 2. ОШТЕТУВАЊЕ НА ЛОКАЛИ™ETOT ОА СТРАНА НА ГР.ВОДОВОД 1971. P=1: 1000
3. ИСКОПУВАЊА + 1973-ОВЕХТ Lidl
4. ВАЗИЛИКА I-HCKONYBAHA 1974.