Macedoniae acta archaeologica 2 (1976) · стр. 189–204

Прилог кон прашањето за убикација на античката населба Nicea - станица на Via Egnatia

Содржина
  1. TH T[Y]NAIKI KAI IOYAIN IOYAIANQ
  2. QUOD VIVO SIBI FECIT ET V[ALE
  3. Серапис (Фот. За, 6, в, 2)?
  4. Херкул (Por. 4 a, 6)
  5. A: M. ANTONINUS AUG. GERM. TR. P. XXIX
  6. Tome Janakievski — Bitola

Цапарско поле е релативно мала потпланинска котлина којашто се наоѓа на околу 16 км сз од Битола. На ји со преслапот Превалец е поврзана со битолско поле -- Пелагонија а на запад со преслапот Дервен (Ѓавато) е поврзана со преспанската котлина. Од другите страни е обиколена со Баба Планина и Бигла. Горенаведената котлина, или како што ја викаат цапарско поле, е дел од старото родопско копно кое во терциерот било исполнето со вода, т.е. било мало езеро1 кое било во врска со Преспанското и Пелагониското Езеро.

Оваа котлина е во склопот на Линкестида која — што по покорувањето на Македонија од Римјаните беше во IV област.

Низ неа во предримскиот период минуваше патот којшто од Lychnidos водеше преку преминот Дервен (Ѓавато) во областа на Битола. Од Битола тој пат водеше низ рамнината до преминот во Баница и превалецот на Кирли-Дервен и беше од вековни времиња најнепосредна врска помеѓу јадранското крајбрежје и Македонија. На неговата траса, веројатно бил изграден од Римјаните, по покорувањето на Македонија во 148 г. пр. Н.е., еден од најважните војни патишта и трговски артерии на римската империја прочуената via Egnatia.2 Немаме непосредни известувања за патиштата од предримско време во Македонија, но е многу веројатно дека via Egnatia, во својот поголем дел, одеше по еден стар македонски пат.3

Miiller (Itineraria Romana, 520 и н.)4 претпоставува дека помеѓу Lychnidos и Heraclea постоеле два паралелни пата. Не ни е познато врз основа на што дојде до вакво сознание, но до колку се земат предвид резултатите од заштитните археолошки ископувања во северната половина на котлината вршени последните години, во извесна смисла се покажува за точна претпоставката на Miiller во однос на подрачје-ТО на цапарско поле.5 Имено, поаѓајќи од фактот дека via Egnatia пред се е стратешки пат којшто воедно служете за доброто функционирање на провинциската администрација и го поврзуваше јадранското со егејското крајбрежје (Dyrrhachium со Thessalonica) тој секако ја користеше најкратката можна траса не водејќи сметка за лоцираноста на населбите. Сметаме дека за подрачјето на цапарско поле не може

Ca. 16 Сл la
Сл. 16 Сл la
Илустрација, стр. 191

да се зборува за постоење на два паралелни пата во вистинска смисла на зборот, за коешто се застапува Miiller, но за издвојување на еден крак од главниот пат обусловен пред се од економските потреби диктирани од конфигурацијата на земјиштето.

Главната траса на via Egnatia (која — што ја нарекуваме ,,Крак со стратешко значење“ -- КС3) доаѓајќи од Lychnidos во правец кон Heraclea на подрачјето на оваа котлина ги следи обронците на Баба

Планина, што всушност претставува и најкратка можна траса за преминување на котлината.

Во непосредна близина на месноста „Турска чешма“ кај преслапот Дервен (Ѓавато) од овој главен пат се издвојува еден крак (којшто го нарековме „Крак со економско значење“ — КЕЗ) и ги поврзува сите наоѓалишта од римскиот и рановизантискиот период лоцирани во северната половина на котлината.6 Одејќи кон исток, овој крак пред преслапот Превалец скренува кон југ и се поврзува со главната траса на via Egnatia и продолжуваат како еден пат следејќи ги обронците на Баба Планина (види карта).

Трасата на двата крака е одредена врз основа на резултатите од археолошките испитувања и конфигурацијата на теренот, а сето тоа засновано врз постоењето на напуштени патишта. Секако, евентуалните археолошки испитувања ќе дадат одговор за точноста на овие претпоставки.

Како поткрепа на констатацијата дека главната траса на via Egnatia имаше за цел по најкратка можна траса да стигне до својата цел не се раководеше од лоцираноста на населбите ќе се послужиме со ре- 3yAtatute на Ch. Makaronos, Via Egnatia and Thessalonike, Studies Presented to David Moore Robinson, I (1950) стр. 380 и д., којшто врз основа на милариј докажа дека римскиот пат не минуваше низ самиот град Тесалоника, како што се мислеше досега, но дека источниот АСА од овој пат почнуваше кај Солун од т.н. Детајска капија, одеше кон север заобиколувајќи ги последните огранци на Хортоќи и низ премиvor Дервен избиваше во областа на езерото Лангода, исто така како што тоа го прави модерниот пат Солун--Кавала.“...

Прашањето за убикација на античката населба Nicea — станица на via Egnatia e се уште отворено. Itinerarium Antonini (параграф 318, 4) меѓу Lychnidos и Heraclea забележува една единствена станица на 11 милји9 оддалечена од Хераклеја со име Nicea. Повторно оваа станица ја наоѓаме на истата оддалечност и во Tabula Peutingeriana. Тоа беше веројатно едно село во чијашто близина Римјаните подигнал твр-

Еден од најдрагоцените податоци за убикација на Nicea е фактот што според Itinerarium Antonini и Tabula Peutingeriana, разликата на оддалеченоста од Heraclea до Nicea е 11 милји а од Heraclea до Castra 12, односно 13 милји, што всушност одговара и на вистинската оддалечност на наоѓалиштето „Грмадиште“ кај с. Г. Српци од Хераклеја и неговата оддалечност од наоѓалиштето „Кале“ кај с. Доленци коешто е идентификовано како Castra или Parembole. Разултатите од сондажните археолошки испитувања на наоѓалиштето „Грмадиште“ кај с. Г. Српци, иако незнатни по обем, како и случајните наоди укажуваат на постоење на еден значаен археолошки локалитет.

Еден од позначајните случајни наоди од ова наоѓалиште е двојазичната мермерна плоча откриена во 1965 година при рамнењето на земјата за овоштен насад. Плочата е без профилации со димензии: 2,08 х 1,03 х 0,22 см. На горниот дел од левата страна се грчки натпис во неполни седум редови, а од десната страна латински натпис во пет редови. Текстовите се со иста содржина.

Натписот гласи:

IOYAIOC THPHC E [5 ?] EKATO[NTAPXOC]

SIIEIPHC A’ [...] EC ZON EA[YTQ}

HPOEIN (= c pov) KA[TJECKEYACEN KAI OY-

AAEPIA APTEMEINI TH EYCEBECTA

TH T[Y]NAIKI KAI IOYAIN IOYAIANQ

ITI(MIEI) PRMAION TO YTO KAI IO[YAT]A

APTEMEINI TH @YTATPI

IUL]IUS TERES EX 7 COH(ortis) I /

QUOD VIVO SIBI FECIT ET V[ALE

RIAE ARTEMINI CO(n)IUGI CARISSIM[AE]

ET IULIO IULIANO EQUITI ROMANO

FILIO SUO ET IULIAE ARTEMINI FILIAE.

Дедикант на споменикот е Iulius Teres, бивш центурион на кохорта, најверојатно стационирана во горенаведениот римски castrum (Саstra или Parembole — наоѓалиште „Кале“ кај с. Доленци), кој по дослужувањето на воениот рок остана и понатаму да живее со своето семејство во близината на Castrum-ОТ, односно во населбата Nicea. Користејќи го својот воен положај, за време на својот живот успеа да изгради споменики за себе, својата прекрасна жена Valeria Artemina, својот син Julio [uliano — римски коњаник и својата ќерка Lulia.'®10

Светилиште на Изида и Cepanuc

Во летото 1971 година Народниот музеј — Битола изврши сондажни археолошки ископувања кај наоѓалиштето „Грмадиште“ с. Г. Српци на сса 100 метри северно од местото каде што беше откриена мермерната плоча со двојазичен натпис. Ископана е површина од 80 м при што е откриен дел од објект зидан од камени облутци поврзани со кал. Бидовите се широки 0,55 м, и се сочувани околу 0,20--0,30 M над подот од објектот. Од овој објект е сочувана скоро во целост една просторија со правоаголна основа со широчина 4,30 м а откопаниот дел од нејзината должина изнесува 6,80 м. Влезот во просторијата е на си агол и с широк 1,10 м.

Илустрација, стр. 194
Ca. 26
Сл. 26
Илустрација, стр. 195

На подот во ји агол на оваа просторија (види скица кв. III) кој е на длабочина од 0,55 м од затекнатата површина, во слој од горена земја најдени се неколку бронзени статуети и монети врз основа на што овој објект е идентификован како светилиште на египетските богови Изида и Cepanuc (види скица).

Изида (фот. | a, 6, в, г)

Бронзено попрсје на Изида. Богинката е облечена во богато набран хитон високо деколтиран. На главата која е благо свиткана НаАссно, е Изидината дијадема со атрибутите: рогови од крава, месечев срп, сончев диск и три лотосови цветови од коишто два се малку откршени. Косата е зачешлана со патец на средината и собрана назад во седна поширока плетенка, освен два увојци коишто паѓаат на рамената. Цртите на лицето се убаво моделирани, а зениците најверојатно беа инкрустирани. Попрсјето од задната страна е празно и стои на мало плочесто постоље украсено само од челната страна со пластично дадени две волути свртени една спрема друга со испакнатата страна, а на горната и долната страна завршува со по две пластично прикажани црти од коишто долните се МОАОАТН. Поголемиот дел од површината на попрсјето е покриено со благородна патина, а на поедини делови има дива патина. Попрсјето на Изида претставува врвно уметничко остварување работено според хеленистички прототип. Висина: 18,9 см. Исис-Фортуна (Por. 2 а, 6, 6, 2)

Бронзена статуета на Исис-Фортуна во исправена положба. Богинката е облечена во долг, богато набран, хитон а над него има пеплос. Левата нога И е благо подадена спрема напред, така што тежината на телото паѓа на десната нога. Во левата рака богинката држи рог на изобилие (cornu соріае) а во десната рака најверојатно држеше или кормило или некој сад. На главата, која е благо совиена спрема долу и свртена надесно е Изидината дијадема со атрибутите: месечев срп, лотосов цвет и сончев диск. Косата е собрана назад во шест еднакви прамени коишто паѓаат на плеќите. По површината има траги од дива патина. Височина: 14,6 см. Статуетата беше поставена на бронзен постамент со цилиндрична форма и профилација на горниот и долниот раб. Димензии: височина: 1,9 см, пречник горе: 5,7 см, пречник долу:

Голема сличност нашата статуета има со т. н. „Прилепска“ статуета на Исис-Фортуна.11 И нашата статуета, како и прилепската, е од краевите коишто се повеќе хеленизирани одошто романизирани (како што наведува П. Лисичар), таа е поизворна и понепосредна и изработена по прототип на предримската, хеленистичка епоха.

Серапис (Фот. За, 6, в, 2)?

Бронзена аплика во форма на глава на Серапис. На неговата глава којашто е уоквирена со густа кадрава коса, на челото прикажана во шест еднакви прамени, се наоѓа medius (или calothus, calothos) со форма на превртен конус кој наоколу е украсен со растителен орнамент. На лицето се преставени густа брада и мустаќи со природни навојци. Не може со сигурност да се одреди намената на апликата, но судејќи според цевчестиот додаток од долната страна веројатно му припаѓала на домашен жртвеник (lararium). Сочувана височина: 8,8 см.

Доста слична со нашата аплика е апликата на Серапис од збирката на Louvre инв. бр. тие 247, којашто е од печена земја.13

Херкул (Por. 4 a, 6)

Статуета на гол Херкул во исправена положба. Левата нога My е благо свиена спрема напред, така што тежината на телото веројатно паѓаше на двете нозе. Недостасуваат стапалата. Преку левала рака е префрлена лавовска кожа, а во десната рака држи боздоган. Главата, со густа коса и брада, е исправена и благо свртена на лево. Сочувана височина: 5,9 см.

Заедно со овие наоди најдени се и 18 бронзени монети коишто се прилично оштетени. Од нив можеа да се идентификуваат следните:

Octave Auguste (27 г. пр. не. -- 14 г.не.)14 фот. 5.

A: IMP. CAESAR DIVI E. AUGUSTUS IMP. XX

негов профил на десно

P: PONTIF. MAXIM. TRIBUN. POTEST. XXXIIIL

во средината 5. С.

Annia Galeria Faustina Pia (141 г.)5

a) (Mor. 6)

A: DIVA FAUSTINA

нејзин профил на десно

исправена женска фигура

Пречник: 33 м. м. 6) (Por. 7) A: FAUSTINA AUGUSTA

нејзин профил на десно

Пречник: 27 м. м. Marcus Aurelius Anthoninus16 (161—180)'® (Фот. 8 a, 6)

A: M. ANTONINUS AUG. GERM. TR. P. XXIX

негова глава со ореол свртена на десно

Изобилството се претставено свртена на лево држејќи две ра стенија со афион и рогот на АМОАТеа а на нејзините нозе мо-Диус полн со зачини.

Пречник: 31 м. м.

Илустрација, стр. 198
Илустрација, стр. 199
Илустрација, стр. 200

Малубројните завети на Серапис и Изида се концентрирани, глав но, во западниот дел на Југославија. Во средниот и источниот дел на пашата земја тие се доста ретки и претставуваат едино усамени АСАНкации. Гледано во рамките на римските провинции Сераповите и Изи дините завети се најмногубројни во Горна Панонија и Далмација.17

На целата територија на Мезија не е пронајден ни еден епиграфски завет којшто би ro потврдил постоењето на нивните КУАТОВН ВО оваа провинција. Во нашиот дел од провинција Македонија позната е само една бронзена статуета на Изид-Фортуна, којашто покрај декоративниот карактер и својата синкретистичка иконографска форма се издвојува од групата завети упатени на египетската богинка./18 Тоа е т. н. „Прилепска“ craryera на Исис-Фортуна.

Lox. „СВМ АОРТОТЕ

seco GCKNO SRPCI—BITOLA

it 1871 ¢,

Илустрација, стр. 201

Со откривањето на светилиштето кај наоѓалиштето ,„Грмадиште“ с. Г. Српци ќе мора да се коригира заклучокот на другарката Љубица Зотовиќ (наведено дело стр. 63) која вели: „Податоците лека во Горна Мезија и Македонија не се познати епиграфски споменици посветени на Серапис или Изида, дека не се регистрирани нивни светилишта, ас-

Сл. 46
Сл. 46
Сл. 4a
Сл. 4a

ка епиграфскиот материјал е доста сиромашен, претставуваат силна потврда за заклучок дека во овие области не беше прифатен култот на египетските богови.19

На мислење сме дека ваквиот заклучок се должи пред се на недоволната испитаност на ова подрачје. Нашето светилиште коешто благодарение на откриените монети од Марко Аурелије датира во втората половина од ІТ век секако ќе даде голем придонес во проучувањето на овој култ во нашата земја.

Имајќи ги во предвид податоците што ги добиваме од Itinerarium Antonini и Tabula Peutingeriana и изнесените резултати од археолошките испитувања кај Цапарско поле со поголема сигурност можеме да претпоставиме дека наоѓалиштето „Грмалиште20 кај е. Горно Српци всушност е античката населба Nicea-craница на Via Egnatia.

Tome Janakievski — Bitola

Илустрација, стр. 205

Белешки

  1. Томе Јанакиевски, Антички наоѓалишта и наоди кај Цапарско поле, Прилози 9, Научно друштво -- Битола 1968 г. стр. 49. ↩
  2. Фанула Папазоглу, Хераклеја Линкестиска во светлината на книжевните и епиграфските текстови, Хераклеја I Народен музеј — Битола 1961 г. стр. 8—9. ↩
  3. Фанула Папазоглу, нав. дело, стр. 27, фусн. ↩
  4. Фанула Папазоглу, Хераклеја и Пелагонија, Жива антика, Скопје 1954, стр. 318, фусн. 33. ↩
  5. Со рамнењето на земјиштето за овоштен насад во северната половина на оваа котлина се откриени повеќе археолошки наоѓалишта од римскиот и рановизантискиот период коишто се ставени под заштита на законот а врз некои од нив Народниот музеј од Битола изврши заштитни археолошки ископувања. ↩
  6. Северната половина од оваа котлина е пониска и земјиштето поплодно што е и основна причина за лоцирање на населбите и другите објекти. ↩
  7. Фанула Папазоглу, Македонски градови у римско доба, Жива антика посебна издања, кн. I, Скопје 1957, стр. 161, фунс. н. 103 ↩
  8. Фанула Папазоглу, Хераклеја Линкестиска во светлината на книжевните и епиграфските текстови, Хераклеја I, Народен музеј — Битола, Битола 1961 г., стр. 31, фусн. 50. ↩
  9. Фанула Папазоглу, Хераклеја и Пелагонија, Жива антика IV (1954), стр. 318, фусн. 33. ↩
  10. Tome Јанакиевски, Двојазичен натпис од c. Г. Српци, Жива антика, год. XVI, Скопје 1966, стр. 259—261. ↩
  11. Петар Лисичар, Isis-Fortuna, Споменици о култу Изиде, Фортуне и Изиде — Фортуне у нашој земљи, Старинар, Археолошки институт, нова серија, кн. XII/1961, Београд 1961 г., стр. 127. ↩
  12. Античка бронза у Југославији, Народни музеј Београд 1844—1969 г., стр. 112 репр. 174 (Т. Јанакиевски). ↩
  13. Claude Rolley, Les cultes égyptiens a Thasos: a propos de quelques documents noveaux, Bulletin de Corespondance Hellénique XCII—1968—I école française d'Athènes, str. 191 (fig. 7, 8). ↩
  14. H Cohen, Description historique des monaies, tome premier. Graz 1965, str. 93 (226). ↩
  15. N. Cohen, opus cit. tome II str. 414; N. P. Raji¢, Ilustrovani katalog novaca rimskih i vizantijskih vladaoca, Beograd, str. 128. ↩
  16. N. Cohen, tome III, str. 33 (323, 333). ↩
  17. Дубица Зотовиќ, Историјски услови развоја оријенталних култова у римским провинцијама на територији Југославије, Старинар, Нова серија, ки. XIX, Београд 1969 г., сто. 63. ↩
  18. Нав. дело, стр. 63. ↩
  19. In 1965, when the soil was prepared for an orchard, here was found a marble plate with bilingual inscription (dimensions: 2,08 x 1,03 x 0,22 cm). On the left side there is a Greek text in seven incomplete lines and on the right side there is a Latin text in five lines. The dedicator of the monument is Iulius Teres, the former centurion of the cohort, probably stationed in the aforesaid Roman camp at the village Dolenci. ↩
  20. In 1971 in this site was found a part of the temple dedicated to the Egyptian deities Isis-Fortuna and Serapis dated to the latter half of the 2nd century by means of the coins of Marcus Aurelius. ↩

Summary

A Contribution to the Question of the Location of the Antique Settlement Nicea, a Station on the via Egnatia

Caparsko Pole is a relatively small plain under the mountain about 16 km north-westward of Bitola. This plain was included in the area of Lyncestis, which entered into the Fourth Macedonian Region after the fall of Macedonia under the Roman domination.

In the pre-Roman period the road which linked Lychnidos and Heraclea lead through this plain, After they conquered Macedonia the Romans built on its trace the widely known Via Egnatia, which became one of the most important strategic and trade arteries in the Roman Empire.

In his Itineraria Romana, page 520 and the note, Miiller set out his assumption that there had been two parallel roads between Lychnidos and Heraclea. The fact that the Via Egnatia was the shortest road between the Adriatic and Aegean hilly tract and in view the results of the protecting archaeological excavations in the northern part of the plain make us believe that Miiller’s assumption may be right when it concerns Caparsko Pole. Namely, the results of3 the protecting archaeological excavations show that the main trace followed the slopes of3 the mountain Baba, the southern border of the plain, which we called »The Branch of Strategic Importance — KSZ«.

At the saddle Derven in the western part there is a branch, which descends to the northern part of this plain and which connects all the sites found on the occasion of the archaelogical excavations (see the map). We called it »The Branch of Economic Importance — KEZ«. In the eastern part this branch turns to the south and meets the main trace of this ancient road.

The question of the location of the antique settlement Nicea, a station on the Via Egnatia, is still open for discussion. The Itinerarium Antonini (par. 318, 4) and Tabula Peutingeriana mention between Lychnidos and Heraclea only one station at 11 miles from Heraclea under the name Nicea. These itineraries record that Castra or Parembole (the site Kale at the village Dolenci) was 12—13 miles away from Heraclea, so that the distance of the antique settlement Nicea from Castra or Parembole (the site GrmadiSte at the village G. Srpci from the site Kale at the village Dolenci) 1 to 2 miles is, which corresponds to the real distance between these sites.

The results attained in the archaeological excavations carried out in this site by now speak for the identification of the site GrmadiSte with the antique sta-