Macedoniae acta archaeologica 2 (1976) · стр. 157–167

Прилог кон проучувањето на керамиката со печатени орнаменти од Македонија

Керамичните наоди од римско време откриени на територијата на Македонија претставуваат една од најмалку проучените области во археологијата кај нас. Макар што многу наогалишта, посебно оние на кои веќе долго време се изведуваат систематски ископувања, дадоа обилен материјал, керамиката од римско време останува незабележана. Извесни наоди се објавувани во состав на поедини гробни целини или како илустрација на извесни локалитети, меѓутоа, поцелосни прегледи и подетална обработка се уште недостасуваат.

Проучувањето на керамичните производи претставува значаен фактор во согледувањето на општествено-економското ниво на еден народ од потесен или поширок регион. Присуство на производи од странско потекло овозможуваат да се уочат трговските врски со напредните занаетчиски центри на Медитеранот и одредување на патиштата по кои оваа стока пристигала во внатрешноста на Балканот. Импортираната керамика, како знатно поскап производ, не можела да му биде достапна на сите општествени слоеви. Глината, како најевтина и насскаде во природата достапна сировина, овозможила рана појава на многу керамични работилници кои со помал или поголем усmex изработувале керамични производи задоволувајќи ги локалните потреби.

Квалитетната керамика импортирана од поголемите керамични центри влијаела на домашното производство, така што многу рано се јавува тенденција кон имитирање и подржување на техничките МОСТНгања, формите и украсот на овие производи од странско потекло. Како резултат на тоа, создадено е мноштво керамични видови и форми со локален карактер, но многу често манирот кој се јавува како новост и одлика на една епоха се одразува на локалните производи.

Во керамичната збирка на Археолошкиот музеј во Скопје се Наоѓа извесен број фрагменти и неколку цели садови, чија заедничка карактеристика е орнамент изведен во техника на печатење. Поголем број на овие фрагменти е откриен во Стоби и Демир Капија, а поедни примероци потекнуваат од Дојран, Пробиштип и Тетово.

Овие садови претежно се изработени од глина која има многу добар квалитет, а по боја варира од светло-жолта до светло-црвена. Единствено, примерокот до Дојран, чашата со една држалка, изработен е од сива глина. Неколку фрагменти кои имаат значително послаб квалитет наметнуваат потреба за издвојување на оваа керамика со печатени орнаменти во две основни групи. Во првата група би ги уврстиле сите примероци со поквалитетна изработка, макар што извесни видни карактеристики би барале подетална поделба.1 На другата група би припаднале фрагментите со знатно погруба фактура и послаба изработка.

Керамика од првата група

Садовите од првата група ги карактеризира мошне пречистена глина со присуство на лискун, компактна и во повеќето случаи добро печена. Фирнисот со кој е оваа керамика премачкана исто така е од добар квалитет, густо нанесен на садот, по боја портокалов или црвен, знатно потемен од бојата на глината. Кај поедини примероци фирнисот има метален сјај. Садовите се премачкани и од надворешната и од внатрешната страна, што се впрочем условено од самата форма на садот.

12 -- Фрагмент од поголем сад со обод профилиран од надворешната страна и висок врат украсен со втиснати ромбови кои во средината имаат пластична брадавица. Глината е светло-црвена и добро пречистена со примеса на лискун. Фрагментот е премачкан со црвен фирнис без сјај. Стоби. (Цртеж 1).

2 — Фрагмент од плитка здела со хоризонтално извлечен обод, на надворешната ивица тројно профилиран. Ободот од садот украсен е со орнамент во вид на розета. Глината е жолтеникава, добро пречистена со примеса на лискун. Од обете страни фрагментот е премачкан со once светло-жолта боја. Стоби. (Цртеж 2). 3 -- Фрагмент од мешеста паница со тенки зидови. Од надовршената страна украсен е во втиснати ромбови, групирани по три во збир, со пластична брадавица во средината. Глината е мошне квалитетна со примеса на лискун. Фрагментот се премачкан од обете страни со црвен фирнис кој има слаб сјај. Стоби.

4 — Фрагмент од поголем сад со подебели зидови, од надовршената страна украсен со втиснати поголеми ромбови кои имаат пластична брадавица. Глината е фина и мекана, светло-окер по боја. Од обете страни премачкан е со фирнис кој има добар квалитет. Демир Капија.3

5 — Мешест сад со една рачка и широк обод изразито нагласен на надворешната страна. На горниот дел од меот, веднаш под 000- дот, втиснати се орнаменти кои личат на стапало, групирани произволно по пет или шест во една група. Ѕидовите на садот се мошне тенки. Дното не е сочувано. Глината е пречистена, окер по боја. Демир Капија.

е -- Фрагмент од мев, однадвор украсен со втиснати ромбови, меѓусобно соединети со лучни нарецкани линии. Глината е пречистена со примеса на лискун, светло- -жолата по боја. Од обете страни фрагментот е премачкан со црвен фирнис. Демир Капија. Фрагмент од поголем сад, со подебели зидови. Од надовршената страна, веднаш под едно пластично ребро, украсен е со втиснати орнаменти во форма на издолжени лисја и точкици групирани во групи и поврзани со лачни нарецкани линии. Глината е бледожолта и добро пречистена со примеса на лискун. Од обете страни премачкан е со црвен фирнис. Демир Капија.

Дел од поголема паница со подебели зидови и обод украсен со четири пластични ребра. Веднаш под него втиснат е орнамент во вид на издолжени лисја, групирани по три во група. Глината е пречистена со примеса на лискун, светло-црвена боја. На обете страни премачкан со црвен фирнис. Стоби. (Цртеж 3).

Дел од поголема паница со подебели зидови која има обод украсен со три пластични ребра. Под него втиснат е украс во вид на нарецкани лисја заоблени на обата краја. Глината е светло-црвена, добра, со мала примеса на лискун. Од обете страни премачкан со темно-црвен фирнис. (Стоби. (Цртеж 4).

Дел од поголема паница со подебели зидови и обод украсен со четири пластични ребра. Под него втиснати се орнаменти во форма на стапчиња косо нарецкани. На заоблените краеви се наоѓа по една звездичка. Глина бледо окер, мошне добра со мала примеса на лискун. Од обете страни премачкан е со црвен квалитетен фирнис. Стоби. (Цртеж 5)

Чаша со мешесто делумно биконусно тело со косо извлечен обод, и прстенесто дно. Горниот дел од телото украсен е со по две низи точкести украси. Глина светло-окер. Вис. 5,7 см пречник на ободот 8,2 см, пречник на дното 4,00 см. Локалитет Два Бреста, с. Лешок, Тетово.4

Дел од мала паница со извлечен обод нагласен на дадворешната страна. Веднаш под него втиснат е орнамент во вид на издолжени лисја на горниот крај заоблени а на долниот зашилени. Глината е мошне квалитетна, по боја жолтеникава. Темно-црвениот =e ВО тенок слој нанесен е на обете страни. Стоби. (Цртеж

Дел од мала паница сличен по форма и украсот на претходниот. Глината е квалитетна бледо-црвена, со примеса на лискун. Темно-црвениот фирнис со слаб метален сјај нанесен е на обете страни. Стоби. (Цртеж 7).

Дел од помала паница со извлечен обод. Сочуван е мал АСА ОА полукружен украс. Гланната има добар квалитет бледо-окер по боја. Темно-црвен фирнис нанесен на обете страни. Стоби.

Илустрација, стр. 160
Илустрација, стр. 160
Илустрација, стр. 160
Илустрација, стр. 160
Илустрација, стр. 161

16 — Дел од мала биконична паница со тенки зидови и извлечен обод под кој се втиснати орнаменти како кај примероците од 12—14. Глината е мошне добра со мека фактура, бледо-окер боја. Црвен фирнис со убав сјај нанесен е на обете страни од садот. Стоби. (Цртеж 9)

17 -- Аеа од мала паница со тенки зидови и убаво профилиран обод, под кој се втиснати коси зарези. Глината е мошне добра, светлоцрвена боја. Квалитетен сјаен фирнис оранж по боја нанесен е во дебел слој на обете страни. Стоби.

18 — Чаша со една рачка, биконусно тело и косо извлечен обод. Дното е рамно, отсечено со конец. На меот украсен е со три врезани хоризонтални линии над кои е низа втиснати розети. Глината е сива со мекана фактура. Вис. 6,7 см, пречник на ободот 6,00 см, пречник на дното 3,2 см. Нов Дојран.5

19 -- Фрагмент од сад со сочувано прстенасто дно. Глина бледо-окер убаво пречистена со примеса на лискун. Стоби.

Керамика од втората группа

Основна карактеристика на садовите од втората група с нивната знатно погруба изработка, глината е недоволно пречистена и остра со мала примеса на лискун. Фирнисот со кој садовите се премачкани е темен по боја, посен и без сјај, нанесен на садот во многу тенок слој. 20 — фрагмент од телото на поголем сад со подебели зидови и груба

фактура. Од надворешната страна украсен е со една зона концентрични кругови кои се меѓусобно поврзани со лачни нарецкани линии. Овој украс се повторува уште еднаш во обратна насока. Од надовршената страна фрагментот е премачкан со жолто-кафен посен фирнис. Пробиштип.

21 — Фрагмент од мешест сад, можеби паница, од надовршената страна украсен е со втиснати розсти и лачни нарецкани линии. Глината е остра, окер по боја. Премачкан е со посен црвен фирнис на обете страни. Демир Капија.

22 — Фрагмент од сад, веројатно паница, украсен однадвор со втиснати розети соединети со лачни нарецкани линии. Глината е бледо-окер со груба фактура. На обете страни е светло-црвен премаз. Демир Капија.

23 -- Дел од телото од поголем мешест сад со втиснат украс во вид на палмета. Глината е погруба, бледо-окер по боја. Окер фирнис без сјај нанесен е на обете страни. Демир Капија.

24 — Дел од поголема паница со задебелен обод. Меот е украсен со втиснати розети небрижно групирани во триаголни полиња. Глината е остра, бледо-окер по боја. На обете страни од садот насен е кафен фирнис во тенок слој. Демир Капија. (Цртеж 10).

дава секогаш можност за поцелосно согледување на сите елементи

Сочувана претежно во фрагментарна состојба, оваа керамика не

Илустрација, стр. 163

како и форми на садовите. Но и покрај тоа се забележува дека во основа преовладува чинијата која ја среќаваме во повеќе варијанти и различни димензии. Кај првата група се истакнуваат мали паници во вид на чаши. Сочуваниот примерок од Тетово овозможува приближно согледување формата на другите фрагменти кои припаѓаат на овој тип паници. (Са. 11). Тоа се мали мешести, донекаде биконусни садчиња со широк отвор и прстенасто дно. (Са. 12--16; цртеж 6—9). Нивната фина изработка, тенки зидови и мошне меката фактура ја сврстуваат оваа керамика меѓу најквалитетните производи од овој вид.

Втората група паници има знатно поголеми димензии, подебели 5идови и карактеристичен обод украсен со три или четири хоризонтални ребра. Нивниот пречник варира од 22—28 см (Са. 8—10; цртеж 3—5).

Садовите од втората група се со поедноставна изработка, подебели зидови. (СА. 24; цртеж 10).

Чашата со една држалка од Дојран е уште една форма на садчиња, прецизно изработени со тенки зидови и фина фактура. (Са. 18).

Од останатите форми на садовите треба да се истакне мешестиот сад со една рачка и убаво профилиран обод (Са. 5). Потоа еден сад со висок цилиндричен врат (Сл. 1, цртеж 1), како и една плитка паница со хоризонтално извлечен широк обод и подигнат раб. (Сл. 2, цртеж 2).

Останатите фрагменти припаѓаат на мешести садови чија попрецизна форма не може со сигурност да се установи.

Печатените орнаменти кои ја следат оваа керамика покажуваат доста голема разновидност, макар што се чувствува извесна шаблонизираност во комбинирањето на поедините елементи. Многу чест е втиснатиот ромб кој во средината има пластична брадавица, (Са. 1, 3, 4). Повеќе чинии украсени се со орнамент во вид на изложени лисја (Сл. 12,13,16) или стапчиња со коси зарези (Сл. 9) понекогаш со заоблени краеви (Са. 10). Еден вид на кружна розета во повеќе варијанти се користи како орнамент нанизан околу ободот на садот (Сл. 2) или групиран во повеќе комбинации на телото. (Сл. 21, 22, 24). Мешестиот сад со една рачка украсен е со втиснат орнамент во форма на стапало (Сл. 5). Нешто покомпликуван орнамент наоѓаме на неколку примероци каде што се ромбовите, розетите и концентричните кругови поврзани меѓусобно со лачни линии. (Са. 20—22).

Карактеристиките на овие садови, пред се нивната во повеќето случаи квалитетна изработка, формите и орнаментот ја вбројуваат оваа керамика во групата на таканаречената трпезна керамика, која претставувала знатно поскап производ и како таква достапна на помал број купувачи. Оттука разбирливо е што во Стоби, еден значаен и напреден градски центар е откриена во поголеми количества.6 Истовремено, оваа керамика ја заменувала уште поскапата италска тера сигилата. која на македонските наоѓалишта па и во Стоби не е особено

Проучувањето на керамиката со печатените орнаменти е во голема мера отежнато. Причините за ова се пред се недоволната испитаност на археолошките локалитети кај нас, како и околноста што оваа керамика досега не е обработувана. Токму од овие причини тешко би можело нешто да се каже за нејзинато потекло, односно, за центарот на нејзинато производство. Мегутоа, присуството на оваа керамика на повеќе локалитети во Повардарието ми се чини не е случајно. Таа е може би изработувана во некој центар на егејскиот регион, од каде по прастариот пат долината на Вардар дошла во нашите краеви. Од друга страна, знатните количества на оваа керамика откриена во Стоби, наметнува помисла дека токму во Стоби треба да се бара центарот на нејзиното производство. Меѓутоа, се додека не се дојде до сигурни податоци и докази, ова наше мислење ќе остане само како претпоставка.

Што се однесува до датирањето на оваа керамика, засега е тешко да се одредат временските граници на нејзината продукција. Како што е веќе споменато, повеќето локалитети од каде што оваа керамика потекнува не8 се систематски истражени. Па сепак, ослонувајќи се на извесни податоци и елементи, ќе се обидеме барем приближно да ги одредиме границите на нејзиното егзистирање.

Мешестиот сад со една држалка од Демир Капија (СА. 5).откриен е во еден гроб со кремирани остатоци од покојникот, грубо датиран во II век од не. Во исти таков спален гроб откриен е сад со втиснати ромбови.9 Сивата чаша од Дојран (Сл. 18) припаѓа на типот од ваквите чаши откривани во гробовите од II и III век во Демир Капија!" и Стоби,11 како во спалените така и во нешто подоцните скелетни гробови.

Декоративните елементи кои се застапени на примероците како од подобар така и од послаб квалитет, наведуваат на претпоставка дека овие производи потекнуваат од еден керамичен центар каде што се изработувани садови различни по квалитет.

Ослонувајќи се на гореизнесените елементи, би можеле оваа керамика со печатени орнаменти да ја поставиме во временските рамки од средината на I век па до почетокот на III век од н. ера. Во прилог на ова датирање би одела и извесни одлики како прстенастите дна кај некои садови, многу добриот квалитет карактеристичен за раната керамика, како и присуството на фирнисот со метален сјај, една чисто хеленистичка традиција која понекаде се задржала и до ова време.

Белешки

  1. Бројната состојба на досега откриените примероци кои се наоѓаат во Археолошкиот музеј во Скопје се уште не дозволува подетална поделба на групи и варијанти. ↩
  2. Со ископувањата на Големите терми од 1962 год. откриени се фрагментите: 1—3, 81—0, 12—14, 16 и 17. Фрагментите 15 и 19 најдени се во палатата Перистерија. ↩
  3. Со ископувањата на Душанка Вучковин-Тодоровиц од 1951 год. откриени се фрагментите 4, 6, 7, 23. Фрагментите 5, 21, 22 и 24 откриени се 1972 и 1974. год. ↩
  4. Случаен наод од 1953 год. ↩
  5. Гробен наод од 1965 год. ↩
  6. Со ископувањата од 1970—75 год. во Стоби се откриени бројни наоди од овој вид. ↩
  7. Колку ми е мене познато, фрагментите откриени во Стоби припаѓаат на надканската сигилата, главно од типот Драгендорф 25 од која бројни наоди се ↩
  8. Откриен во гробот 58 во 1972 год. a ііі Античка Демир Капија, Старинар H. C. XII, 1961 ↩
  9. B. Соколовска, Новија археолошка ископавања у Демир Капији, Старинар, Н. С. XXIV—XXV, во печат. ↩
  10. J. Mikuléi¢é, The West Cemetery; Excavation in 1965, Studies in the antiquities of Stobi I, Beograd 1973, 75, fig. 48. ↩
  11. Дел од помала паница со извлечен обод. Сочуван е мал дел од полукружен украс. Глината има добар квалитет бледо-окер по боја. Темно-црвен фирнис нанесен на обете страни. Стоби. ↩

Summary

Contribution to the Study of the Pottery with Sealed Ornaments from Macedonia

The collection of pottery in the Archaeological Museum in Skopje contains some sherds and few whole vessels, the mutual characteristic of4 which is the ornament made in the sealing technique. The largest part of the sherds was dug up in mb and Demir Kapija, while some specimens derive from Dojran, Probigtip and etovo.

Although some visible characteristics would require a more detailed division to groups and variants, the pottery with sealed ornaments will be divided in two basic groups, because a larger quantity of the vessels of this type is not available.

The vessels of the first group are characterized by very refined clay, compact and well baked. The dense varnish of good quality, orange or red, coated the vessels. It was much darker than the color of clay.

The second group includes the vesseis of. considerably rougher make, of insufficiently refined clay of coarse texture. The varnish coating the vessels in a thin film is brown, lusterless and Jean.

This pottery, most often fragmented, does not enable either complete viewing of all the accompanying elements or finding1 out the form of a particular4 vessel. In spite of that it can be noticed that in fact bowls prevail and that they appear in few variants and of various sizes.

The first group contains small cups in the form of bowls. As the specimen from Tetovo shows (fig. 11), these are small, bellied and to a degree biconical vessels of everted rim and thin walls (fig. 12—16, drawing 6—9). Their fine make and mellow texture ranges them among the vessels of this kind of the tompost quality.

The second group of the bowls of considerably larger size and thicker walls has a characteristic rim decorated with three or four horizontal ribs (fig. 8—10,

drawing 3—5).

The bowls of the second group are of simpler make, with the outside rounded rim and considerably thicker walls (fig. 24, drawing 10).

The cup with one handle from Dojran is an additional form of smaller vessels, precisely made, of thin walls and fine texture (fig. 18).

From the other forms of vessels a bellied vessel with one handle and molded rim should be mentioned (fig. 5), as well as a vessel with the high, cylindrical neck (fig. 1, drawing 1) and a more shallow bowl with the horizontally drawn out rim (fig. 2, drawing 2).

The sealed ornaments, which accompany this pottery, show some diversity, although certain schematism in the combination of elements is to be felt. A very frequent motif is rhomb, as well as the ornament in the form of a leaf. Some kind of rosette used to be applied as ornament on rims and bulges. The bulged vessel (fig. 5) has been ornamented in the form of planta pedis. A somewhat more complicated ornament is to be found on few specimens, where rhombs, rosettes or concentric circles linked with curved slanting incised lines have been impressed.

The characteristics of these vessels are, in the first place, most often their quality make, forms and ornaments, which includes this pottery2 in the so13 called

table ware which represented more expensive products having been accessible to

a less number of buyers. It is clear why these vessels were found in such a large quantity in Stobi, because it had been an important and prosperous urban center.

As to the origin of this kind of pottery, it is hard to say anything reliable. Its presence in few sites in the Vardar basin is not incidental. It may be assumed that it was made in some pottery center in the Aegean region, wherefrom it reached our regions through the ancient road, the valley4 of the river Vardar, On the other hand, considerable quantities of this pottery found in Stobi make us believe that in fact Stobi was the center of its production. However, till reliable facts are at hand, this opinion of ours will remain only an assumption.

For the time being it is difficult to give a more precise limits of time for the production of this pottery. Some specimens found in cremated burials from the Ist and 2nd century, then the very good quality of make, characteristic for the early ceramic ware, as well as the presence of varnish with metalic lustre, an exclusively Hellenistic tradition, speak for the existence of this pottery with sealed ornaments from the middle of the 1st till the beginning of the 3rd century A. D.