Macedoniae acta archaeologica 2 (1976) · стр. 135–141
Проблемот на датирањето на „македонската бронза“ со посебен осврт на наодите од Радање
Ископувањата на халштатската некропола во село Радања кај Штип, на локалитетот Криви Дол, вршени се во 1957—1958 година, додека материјалот од оваа некропола бил познат и порано по случајните наоди и помалите зафати.1 Нешто подоцна се преземени во Источна Македонија и поблиското подрачје на Штип и други ископувања на XVMKH — тумули кои, исто така, можат да се датират во халштатски период а посебно на Орлова Чука и на локалитетот Горно Поле кај селото Стар Караорман, како и на локалитетот Куново — Чуки во селото Оризари кај Кочани.2 Овој материјал дава интересни податоци за утврдување на поблиски хронолошки разлики во рамките на периодот на железното доба II (халштат взгс во Македонија) кој во смисла на грчката хронологија му одговара на периодот на доцниот геометриски стил и ориентализираниот стил. Од тоа произлегуваат и некои можности на етничка интерпретација, кои во овој труд само накусо ќе ги допреме. Основната цел на нашата работа е осврт на хронолошките проблеми.
За некрополата во Радање карактеристични се следните одлики:
Сохранувањето се извршува под хумки со доста мали димензии и доста ниски, при што скелетите можат да бидат оградени со неправилно поредени камења, но насипувањето, по правило, е вршено со камења. Гробовите се скелетни и во некои случаи можат да бидат и повеќе групирани под една хумка што е особено јасно во случајот на „гробот“ со четири скелети од кои два се ориентирани во правец северозапад--југоисток, а два во правец југоисток--северозапад.3
Во инвентарот на гробовите карактеристични се следните видови на предмети:
Металните наоди се делумно типични за „македонската бронза“. Такви се привесоците во облик на садчина со нагласен стомак со карактеристични капачиња со протони на птица,4 привесоци во облик на птици во две варијанти,5 биконусни бронзени мониста,6 необичен привесок со завршеток во вид на рогови,7 привесок во вид на стомна со засечен обод,8 како и придружни форми на предмети кои често одат сс овој материјал и тоа белегзии со преметнати краеви, ажурирани привесоци, салталеони и во еден случај крстесто пробиена плоча.9 Посебно место во овој инвентар им припаѓа на фибулите кои спаѓаат во групата лачни, едно петлести фибули со висока и тесна плочеста нога и пирамидесто задебелен дел на лакот кај главата.10 Посебно место И припаѓа и на двојната игла на примитивниот тип.11 Покрај тоа, се појавуваат и фрагменти од железни предмети, пред се, нож, чиј облик не може да се реконструира.12
Во керамиката на ова некропола преовладува по груб материјал, садови кај кон земјата е помешана со зрнца од песок, без интензивно мазнење и сјај. Како облици се јавуваат садовите со две држалки украсени со триаглести мотиви во низ,13 стомна често со косо засечено грло кос може да биде украсено со долгунести врежани триаголници,14 садови со нагласен стомак со висок или низок врат и врежани линеарни мотиви,15 на крај и чинии со вовлечени, обични и фацетирани ободи.16 Постои и украсување со кругче.17 Еден дел од керамиката работена е на витло и изгледа дека делумно ги имитира грчките форми.18 Интересно е, меѓутоа, дека овие облици не доаѓаат заедно со останатите типични форми, па можат да се третираат и како нешто подоцнени. Тие се, главно, познати од гробовите 1 и 3. Од овој последен гроб потекнува и биконусен сад украсен со хоризонтални ребрести кане-
Со оваа некропола, според обликот на тумулот и инвентарот, И. Микулчиќ хронолошки ги поврзал и поголем број гробови од локаднитетот Горно Поле.20 Ист тип на тумул востановен е за време на рекогносцирањата и во селото Драмче кај Делчево, каде што меѓутоа, не се вршени ископувања.21
Поинаква е ситуацијата на гробовите на Орлова Чука.22 Овде се работи за тумули со поголема димензија, пречник до 15,00 м и височина преку 1,00 м чија основна карактеристика ја чини венецот од камен. Гробовите можат да имат форма на грубо граден капак од камен или циста, а распоредени се, по правило, радиално околу централниот гроб.23 Од ова отстапува, во распоредот на гробовите, хумката I, со два наспрамно поставени гроба.
Металниот инвентар овде битно се разликува од оној во некрополата Радање. Карактеристични се фибулите во вид на очила, со петелка во вид на осмица чии два дела се еднакви24 или се едноставно поврзани кругови од спирално навиткана жица.25 Треба сепак да се спомене дека овие два типа не се најдени заедно: првиот вид познат с од инвентарот на хумката VI, а вториот од хумката I. Покрај тоа, се појаву-ВааТ H АВОЈНО петлестите лачни фибули со висока нога кои можат да бидат од железо (хумка VI) a во еден случај постои ваква фибула со тордиран лак.26 Од инвентарот на гробовите познат е и железен меч.27 Бронзените мониста се поврзуваат со појавите во инвентарот на гробовите со македонска бронза, но не се исклучиво типични за оваа група.28 Тоа исто може да се рече и за салталеоните.29 Калотестите копчиња кои овде се познати, тесно се врзуваат за кругот на таканаречените тракокимерски наоди во широкото подрачје северно од Македонија и во Панонија, чии елементи ги среќаваме, меѓутоа, и до подрачјето на Косово и Метохија (Суворечка група, остава од Јањево во Naturhistorisches Museum во Беч) и во околината на Скопје (оставата од Бразда).30 На крајот од овие гробови познати се ножеви и копја од железо.
Меѓу керамиката карактеристична е, главно слична сон како во случајот на наодот од Радање, аи во облиците постои знатно слагање. Така, се наоѓаат стомни со косо засечен обод кои можат да бидат украсени со долги врежани триаголници31 садови со две држалки и оние со вовлечен обод во разни варијанти какó онаа фацетираната и во еден случај на ниска прстената нога.32 Во орнаментиката, меѓутоа, почеста е канелурата.33
По обликот на сохранувањето со оваа група би можеле да се поврзат и тумулите од Оризари (Куново--Чуки). И овде се појавува стомна со врежани орнаменти од долги триаголници,34 a од металните предмети — белезици со преметнати краеви од јањевскиот тип и необичниот привесок во облик на латинската буква У, чија форма е, иста така, позната од тумулите на суворечката група во Метохија.35
Кога станува збор за оваа последна група, треба да се спомене дека керамиката од овие тумули тесно се врзува за споменатите појави во Македонија. Така, се појавуваат садовите со две држалки и врежани орнаменти од триаголници, стомна со една држалка и косо засечен обод, често е орнаментот изведен со кругче. Во металниот инвентар се појавуваат двопетлести фибули со висока нога и тордиран лак, фибули во вид на очила (наочарести) без средна петелка, но и фибули со куглести испупчавања на лакот и поголем број тракокимерски елементи. Битна е, меѓутоа, разликата во поглед на сохранувањето: како тоа се врши под хумки, овде е типично спалувањето со појавата на таканаречената »Aufschiittungsgraber«, и гробови кај кои спалеките остатоци се оставаат во хумка без урна.
Сличност со овие наоди покажуваат и оние од гробовите во Вучи Дол кај Скопје, каде што меѓутоа, сохранувањето е вршено во цисти. И овде се појавуваат тесно врзани за тракокимерскиот круг како типична форма ажурираниот појас.36
Со исклучок на Вучи Дол во сите овие случаи карактеристичен е начинот на сохранување под хумки кој е веќе доста рано типичен за областа на западниот Балкан и краиштата сврзани за или илирскиот етнос. Во крајна линија, радиалниот распоред на гробовите, каков што е познат во Орлови Чуки наоѓа свој прототип во многу примитивна форма веќе во раните гробови од бронзеното доба во хумката П во Бела Црква.37 Сличен радиален распоред се појавува и во некрополата Висои, каде што меѓутоа, централниот гроба сигурно е поран од останатите сохранувања кои главно, можат да се поврзат за железното доба II. Оттука може и да се претпостави дека овде се работи за двоен тумул, онаков какви што се добро познати од Албанија, каде што исто така наоѓаме и други аналогии во поглед на конструкцијата на хумките. Со слична конструкција на хумките38 се среќаваме и во некрополата во Вергина во Егејска Македонија"?39 За тумулите во Радање веќе © укажувано на извесни аналогии со Гласинац.40 Овде меѓутоа, денес мораат да ОТНаАНаТ претпоставките за сличностите на радањските тумули со таканаречените сиромашни гробови од Требениште. Новите проучавања покажаа дека тука не се работи за тумули, ами за површини покриени со камења под кои лежеле гробови.41
Споменатите гробови покажуваат, главно дска некрополите за кои станува збор најпрво можат да се сврзат за илирскиот етнос. Ако се има предвид дека култот на мртвите е она што е најмногу почитувано чувано, што значи во исто време и одржување на видот и неговото продолжување, тогаш паралелите во облик на сохранување кои можат да се следат од бронзеното до развиеното железно доба на подоцнешната илирска територија сигурно зборуваат во таа смисла. Сепак, јасно се укажуваат и некои локални регионални разлики. Така, некои елементи на материјалната култура од суворечката група тесно се поврзуваат и за тумулите од типот Орлови Чуки, но постојат и отстапувања во деталите на сохранување а и во инвентарот. Битна е разликата помеѓу споменатите групи на македонските тумули и оние од типот Радање, во културниот инвентар. Се ова упатува и на извесно племенско раздвојување во рамките на илирската целина, која од едната страна задржува еден вид "youn ОА друга покажува и локални специфичности. Во тој правец, секако, ќе треба и во иднина да се бара решение за издвојување на групации како што се Дарданци, Пеонци или Илири во потесна смисла на тој поим во кој правец веќе се дадени извесни сугестии во нашата археолошка литература.42
Меѓутоа, денеска вакви регионални разлики постануваат се појасни и во потесните подрачја. Така, неодамна К. Килиан во рамките на самото подрачје на „македонската бронза“ го издвоил подрачјето северно од Гевгелија и Демир Капија како посебна област окарактеризирана со карактеристични привесоци во облик на птица кои претставуваат посебни типови, со фибулите и уште некои елементи кои по неготово мислење претпоставуваат и одраз на разликите во носиите.43 J, Боузек даде потполна слика на овој комплекс со картирање на наодите кое, воглавно го покажува неговото простирање во Источна Македонија и до подрачјето околу устието на Вардар. Според овој автор, оваа група би била најстара меѓу македонската бронза.44
Меѓутоа, најбитна во хронолошка смисла нам ни изгледа разликата помеѓу хумките во Радање и Орлови Чуки, особено поради тоа што овие некрополи се наоѓаат една спрема друга во непосредна близина. Поради тоа сигурно мора да се зборува за хронолошката разлика, на што е неодамна укажано во нашата и странската литература.45 Притоа наодите од Орлова Чука, секако морат да се сметаат како постари. На тоа, пред се, укажуваат фибули во вид на очила. Сигурно е дека појавата на фибулите во вид на очила, без петелка, во облик на осмица претставуваат помлада појава во историјата на тие фибули, па тие можат да се датират околу почетокот на железното доба ІТ (халштат C).“646 Фибулите со петелка во облик на осмица се појавуваат во иста форма како во Орлови Чуки уште и порано, но наодите од Теса-Anja покажаа дека сигурно уште биле во употреба на крајот од касногеометријскиот период, те. во фазата халштат B3 по системот Reinece.47 Во исто време, халштат В3—С1 може да се стави во тракоримската група.48 Тоа, главно, и одговара на почетоците на железното доба II кое треба да се стави околу крајот на халштат B3 и почетокот на халштат Сі (Hallstatt Сл) што во апсолутно хронолошката смисла значи крај на VIII и почеток на УП век. Во ова време датирана е суворечката група. Наспроти наодите од Радања, кои со оглед на недостатокот на типичната македонска бронза во тумулите од типот Орлови Чуки мораат временски од нив да се издвојат, ќе бидат временски нешто подоцнежни. Секако дека разлика не може да биде голема со оглед на појавата на извесни заеднички хронолошки малку чувствителни форми на металните предмети во двете групи,49 а особено со оглед на општата тесна поврзаност на керамиката наспроти малите разлики во детали. Во таа смисла меѓутоа, укажува и фактот дека еволуцијата на македонската бронза може да се следи и во подоцнежно време. Тие, според тоа, мораат да бидат помлади од наодите од типот на Орлова Чука. Со оглед на фактот дека во познатата остава под светилиштето Енодиа во Фери наоѓаме и некои појави сврзани за нашата македонска бронза, а бидејки тоа светилиште содржи материјал од доцниот геометриски период и раната ориентализирана епоха со што е обележани нејзиниот завршен датум, сметаме дека наодите од типот Радање треба да ги датираме негде во текот на VII век пред нашата ера при што неговиот датум би бил, секако поблизок на годината 700 пред н.е.50
Во таа смисла, во можност сме во рамките на железното доба П во Македонија, или барем на едно нејзино подрачие, Источна Македоскија, да издвоиме две рани фази: првата со тумулите од типот Орлови Чуки која временски уште се поврзува со добата на цветањето на тракокимерските елементи и другата со тумулите од типот Радање која означува почеток и прва појава на бронза во Македонскиот тип.
Draga Garašanin — Beograd
La nécropole de Radanje, fouillée en 1957—1958 (1) a fourni un inventaire typique d’objets en bronze et de céramique, ainsi que des données intéressantes sur les rites d’inhumation. П зави de petits tertres de pierres recouvrant une ou plusieurs tombes a squelette parfois enquadrées elles-aussi de pierres (3). L’inventaire métallique se compose de bronzes macédoniens (pendeloques en forme de vase avec couvercle a protomes d’oiseaux, pendeloques en forme d’oinochoé ou d’oiseaux, репdelogucs terminées en forme de cornes, perles biconiques) (5—9) ainsi qu’un type caractéristique de fibule a arc et a pied haut en forme de plaque (10). Le reste de l'inventaire métallique (bracelets a extrémités entrecroisée, ustensiles en fer, plaques cruciforme ajourées, aiguille double problement plus récente) (9, 11—12) гергеsente des formes accompagnantes moins typiques du complexe en question. Des découvertes semblables ont été faites non loin de Radanje a Gorne Pole—Balabanica au village de Karaorman prés de Stip (20). La céramique de cette nécropole correspond également a celle de Radanje (vase a deux anses orné de triangles incisés, cruche a bord oblique, vases pansus a décoration linéaire, écuelles a bord incurvé et a facettes. Certains types de vases faits au tour semblent appartenir a une ¢tape plus évoluée) (13—19).
Des tumuli semblables sont connus de Dramče près de Delčevo. Il n'ont toutefois pas été fouillés jusqu’ici (21).
Une autre nécropole a tumuli, celle de Orlovi Cuki se trouve a proximité immédiate de Radanje (22). Ici toutefois le mode d’inhumation est sensiblement différent: les tombes enquadrées de pierres ou en forme de ciste, sont disposées radialement autour d’un sépulture centrale, les tertres eux-mémes sont de dimensions plus grandes (23). L’inventaire mobilier se compose de vases céramique étroitement apparentés a la poterie de Radanje (31—32), les objets еп métal sont toutefois différents: les bronzes macédoiens sont inconnus ici, les fibules sont représentées par deux variantes du type a lunettes (avec boucle en forme de 8 et boucle simple), ainsi que par des fibules a arc proches des types illyriens classiques (24—27). Les boutons en forme de calotte se rattachent plus particuli¢rement au complexe des bronzes »thraco-cimmériens« (28—29). Des découvertes semblables ont été faites dans les tumuli de Kunovo—Čuki à Orizare près de Kočane, où l'on retrouve également des éléments locaux se rapprochant de certaines découvertes des tombe a crémation sans urne dans les tumuli de Suva Reka (Metohija) (33).
Les différences régionales dans les rites d’inhumation se rattache selon toute vraisemblance a des groupes ethniques différents (Dardaniens, Péoniens) mais IIlyriens (37—42). Les différences dans le mobilier funéraire indiquent par contre certaines étapes chronologiques. Ces différences ne peuvent étre grandes étant donпе le caractére général de la céramique. П est certains que l’appartion des deux tvpes de fibules a lunettes correspond a la période des débuts de |’Age du fer II (Hallstatt B3/C) (46—48). Les bronzes macédoniens de Radanje proviennent d’une époque quelque peu plus tardive. Leur évolution peut étre poursuivie ensuite dans d'autres régions de Ja Macédoine jusqu’au VI siécle (44). Certaines formes rattachées a nos bronzes macédoniens se retrouvent également parmi les bronzes votifs découverts sous le temple d’Enodia a Phéres еп Thessalie, qui sont datés de la fin de la période géométrique et vers les débuts de la période orientalisante (50). Nous proposerions donc pour les découvertes de Radanje une date un peu plus avancée dans l’Age du fer II, soit en termes absolus immédiatement aprés 700 av. п. c.
Белешки
- М. Гарашанин — Д. Гарашанин, Зборник на штипскиот народен музеј I, 1958—1959, 5 и д. Уп. И. Венедиков, Раскопки и проучваниа I, 1948, 90 и д. ↩
- И. Микулчиһ, Зборник на штипскиот Народен музеј II, 1960—1961, 47 и д. (Орлови Чуки); Исти, Зборник на штипскиот народен музеј I, 95 и д. (Горно Поле); Куново—Чуки: ископавање В. Санев, непубликовано. Сп. М. Гарашанин, В. Санев, Д. Симоска, Б. Китаноски, Преисториски култури во Македонија, 1971, Кат. бр. 240—243 (скр.: Култури). ↩
- М. Гарашанин—Д. Гарашанин, ор. cit., 12 и д., 24 и д. ↩
- Ibid., сл. 57—59. ↩
- Венедиков, ор. cit. ↩
- Ibid., сл. 75. ↩
- Ibid., сл. 67. ↩
- Ibid., сл. 61; Култури, Кат. бр. 232. ↩
- М. Гарашанин—Д. Гарашанин, ор. cit., сл. 67—69 (гривне); сл. 70, 72 (салталеони); Венедиков, ор. cit., сл. 64 — Култури, Каталог бр. 230а (ажурирани привесак); Венедиков, ор. cit., сл. 66 (крстасто пробијена плоча). ↩
- М. Гарашанин—Д. Гарашанин, ор. cit., сл. 63. ↩
- Ibid., сл. 63. ↩
- Ibid., сл. 77. Уп. и копље ибид., сл. 76. ↩
- Ibid., сл. 15. ↩
- Ibid., сл. 16, 21, 22. ↩
- Ibid., сл. 18—19. ↩
- Tbid., ca. 1—7. ↩
- Tbid., сл. 1—3. ↩
- Tbid., ca. 23—27. ↩
- Ibid., ca. 20. ↩
- Зборник на штипскиот Народен музеј 1, 95 и A. ↩
- М. Гарашанин--Д. Гарашанин, ibid., 75. ↩
- Микулчин, Зборник на штипскиот Народен музеј II, 47 и д.; Р. Пашив-- Винчић, Старинар XXI, 1970, 129 и д. ↩
- Микулчив, ор. cit., 49 и д. ↩
- Ibid., T. VI, la. ↩
- [bid., T. VI, 1b. ↩
- Tbid., T. VI, 3; P. Matmmh-Bunuuh, op. cit., T. III, 1. ↩
- Ibid., T. IV, 3; Muxyaunh, op. cit., T. VI, 8. ↩
- Tbid., T. VI, 2a, 4; Пашиќ-Винчин, Op. cit,,. T..1V; 1. ↩
- М. Гарашанин, Праисторија на тлу С. Р. Србије, 1973, 456 и д. Десно од Бразда: Музеј на град Скопје, непубликовано. ↩
- Mukyaunh, op. cit. IV, 4 wu д; T. V, 1-2. ↩
- Ibid., T. V, 3—8. ↩
- Култури, Кат. бр. 240—243; M. Гарашанин, ор. cit., Т. 102 (долу). ↩
- Ibid., 481 и п. (и соодветните слики); N. Slavković-Đurić, Glasnik Muzeja Kosova i Metohije1 IX, 1964, 537 u д., T. IV, 1—5; V, 2, 4, ↩
- Jbid., T. 1, 7, 9, 10; I, 1—3 (uGvae); Ty I, CE 8; Ii, 1—3 (rpakoKHMepcKH елементи). ↩
- Tbid., 540 и д.; М. Гарашанин, ор. cit., 481 и A. ↩
- Kyatypu, Кат. бр. 271—278J (Дубиче- -Вучи Дол). ↩
- М. Гарашанин--Д. Гарашанин, Зборник радова Народног музеја I, 1958, ↩
- За ова интерпретација Висои: М. Гарашанин, Macedoniae Acta archaeologica I, 1974, 17. сп. N. Hammond, Annual B. 5. A. 66, 1971, 229 и a. ↩
- M, Andronikos, Vergina, 1969 (Напр. rymya P). ↩
- M. Гарашанин--Д. Гарашанин, Зборник на штипскиот Народен музеј I, ↩
- B. Маленко, Macedoniae Acta Archaeologica I, 133 u д., ca. 13. ↩
- M. Гарашанин, op. cit., 16--17; D. Srejovic, Balcanica IV, 1973, 39 и п.; истотака M. Гарашанин--Д. Гарашанин, loc. cit. ↩
- K. Kilian, Fibeln in Thessalien, 1975, 186 и A. ↩
- Bouzek, последен и со комплетна библиографија го обработил проблемот на македонската бронза: Macedoonian bronzes, analysis and jogicke, 19 1973; Другиот дел на истата студија излегал во је y Pamiatky archeolo ісе, 74, 278 un. за распространетоста на нашите типови сп. ибид., карта, стр. 285, 3. ↩
- M. Гарашанин, op. cit., 16; Bouzek, op. cit., 317. ↩
- Гарашанин, Праисторија на тлу2 С. Р. Србиј е, 462 и д.; 484 ua. ↩
- Сп. табелата kaj H. Miiller-Karpe, Beitrage zur hronologie der Urnenfelderzeit nérdlich und siidlich der Alpen, 1959, (уз стр. 228). ↩
- М. Гарашанин, ор. cit., 462 u a. ↩
- Tbid., 481 и п. м 3a оставато од Рере сп. Kilian ор. cit., особено 186. ↩
- CONSIDERATIONS SUR LE CHRONOLOGIE DE I'AGE DU FER II EN MACEDOINE A LA LUMIRE DES DECOUVERTES DE RADANJE ↩
Résumé
Considérations sur le chronologie de l'age du fer II en Macédoine à la lumiré des dé couvertes de Radanje
Comme nous le yoyons donc, la confrontation des inventaires des tombes da Radanje et de Orlovi Cuki permet d’envisager, dés a présent, pour la Macéodine orientale deux phases de |’Age du Fer II.