Macedoniae acta archaeologica 2 (1976) · стр. 119–134
Неколку праисториски наоди од Прилеп
Одделението за праисторија во Народниот музеј -- Прилеп во својата збирка, покрај другите предмети, има и неколку, што се наба-Бени по пат на откуп, или пак случајно се откриени.
Овде ќе стане збор за три такви наоди.
1. Секира со едно сечиво и отвор за држалка
Кон крајот на 1955 година од претпријатието „Отпад“ во Прилеп е откупена една секира со цевкаст отвор за држалка и едно сечиво (Сл. 1). Таа е лиена од бронза, за што ни зборува реброто на проширениот дел на отворот за држалка, каде што биле составени деловите од калапот. Димензиите и се: височина 15,3 см.; пречник на отворот за држалка 2,5 см; сечиво широко 5,0 см; тежина 0,720 кгр. Секирата е добро сочувана и конзервирана, така што ја нема првобитната патиua. Инв. 6p. 1.
Од ср Македонија до неодамна позната беше само една секира од бакар со две сечива и отвор за држалка во средината од Ресен, која се сметаше за импорт од север, односно од Подунавието.1 Потоа, на праисториската населба Тумба во с. Кравари кај Битола, случајно се откриени три бронзени секири и тоа по една со плоснат облик, со едно и со две сечива.2 Заедно со нив е најден и дел од калап од камен за лиење на секири со едно сечиво и цевкаст отвор за држалка.3 Секирата од Прилеп е четврта по ред од нашава Република. За бакарните секири и нивната класификација подетално пишуваше М. Гарашанин.4 Според неговата поделба, нашиов примерок би припаѓал во III група, те. во групата на секири со едно сечиво, а според типот, пак, во тип ІІІ/3, т.е. во секири со профилација на отворот за држалка.5 Според поделбата пак на J. Deshayes, таа припаѓа во групата „Мк, односно, во »N—2b«, каде што овој автор ги сврстува скоро сите секири со едно сечиво од Југославија.6
Во Македонија секирата од Прилеп единствена аналогија има во веќе спомнатиот примерок со едно сечиво од Кравари кај Битола,7 што ќ рече дека на таа територија досега се откриени само две секи-РН ОА овој тип. Надвор од нашата Република се познати од повеќе наоѓалишта.
Од Србија како аналогии ќе ги споменеме примероците од: Бегаљица или Болеч, Крушевац, Закута, Вршац, Велико Средиште, Соко Бања, како и една секира од непознато наоѓалиште во Војводина.8 Сличен примерок со нашиов е најден и во Срем кај Нова Пазова.9
Истиот тип на секири е застапен и во Хрватска, од каде што ќе ги споменеме: двата примероци од Вуковар, оставата од Брекињска, примерокот од Луково кај Сењ и еден примерок од Очура кај Ивањец.10
Во Далмација секири од овој тип се откриени во Тополье кај Книн.11 На територијата на Босна и Херцеговина бакарни секири слични со примерокот од Прилеп се откриени на повеќе места. Од нив ќе ги спомениме примероците од: Капова Јама кај Требиње, оставата од Грича кај Варцар--Вакуф (каде што се откриени под едно стебло 35 секири), потоа Козарац --- од каде што потекнуваат девет примероци, Лохиьа кај Грачаница, Тијесно Врбаса кај Бочац, Косовача и оставата Врановиќ кај Грачаница, каде што се повторува случајот од Грича, односно заедно со лепезести секири се откриени и примероци со едно сечиво и отвор за држалка.12
Со ова набројување на наоѓалиштата во Југославија на бакарни секири со САНО сечиво и профилисан отвор за држалка, ги покажуваме само аналогиите со примерокот од Прилеп, односно тоа би биле наоѓалиштата со секири од типот ІІІ/3 по М. Гарашанин, што се додега познати од територијата на нашата земја. Се разбира дека поголема сличност покажуваат и секирите од типот ІІІ/2, за разлика од првиот Banyabiikk (тип П1/1) наречен по истоименото наоѓалиште во Унга-
И надвор од Југославија секири слични со нашата се откриени на повеќе места, главно во соседните земји.
Од Романија ќе ги споменеме примероците од Tufa кај Букурешт,14 Cucuteni,15 Darabani,16 Razbojul и Monor.17
На територијата на Унгарија секири од типот ІТІ/3 се откриени во Tolna.'®18 Од оваа земја потекнуваат и повеќе примероци од непознати наоѓалишта.19
Во соседна Бугарија секири од овој тип се познати од Алтимир и Борован,20 а од типот П1/2 — ги има во Камен, Jam6oa, Веселиново, Стара Загора и Apyru.21 Слична секира е откриена во Velky Slavkov во Чехословачка.22
Од Советскиот Сојуз да ги споменеме примероците од долината на Арарат.23 Адиаман, Ленинакан24 и Гатин Кале во Арменија.25 Нив ги познава балановската,26 како и фатјановската култура во московската област.27
Најпосле, слични примероци на секири се познати и од Scutari Hu Meula во Албанија.28
Со споменативе наоѓалишта листата секако дека не е изцрпена.
Што се однесува до намената на овие секири, главно се сложуваат скоро сите автори што се занимавале со тој проблем, дека тие се употребувале во војните, што ќе рече дека секирите од типот ІІІ/3 биле воено оружје. На оваа констатација се доаѓа од фактот, што на секирите не се најдени никакви траги на употреба.29 Бидејќи и нашиот примерок нема траги на употреба, најверојатно е дека се употребувал како оружје. Исто така, точно е и тоа, кога ќе се земат предвид бакарните секири од разни типови (лепезести, крстести, со едно или две сечива), дека се употребувале за разни цели,30 односно биле орудија и оружје во зависност од приликите кога и зошто се употребувале.
Потеклото на ваквите секири со отвор за држалка воопшто се поврзува со откривањето на бакарот и неговото ширење. Конкретно, во Србија се смета, прво, дека нивната изработка е пренесена однадвор, но подоцна се изработувале и тука.31 Инаку, патот на бакарот изгледал отприлика вака: од Мала Азија во Јужна Русија, оттаму по Дунав во Романија, Бугарија, Унгарија и Војводина.32 Од овој пат33 по течението на притоките на Дунав секако се одвојувал и еден крак кон Јужна Србија и Македонија. Овој крак за нас е важен, бидејќи нашата територија најбрзо и најпогодно ја поврзува со центрите на бакар. За западните краеви на Југославија секако е важен и морскиот мат. Во Србија е користен бакарот од рудниците во Бор и Мајданпек.34 По cè изгледа веројатно тврдњето дека бакарните секири се појавуваат на една поширока територија од Југоисточна Европа со центар во Трансилванија, вклучувајќи ја Унгарија и соседните земји -- Романија, Бугарија, Југославија, Албанија, Украина и други.35 За тоа дека секирите се изработувани таму каде што се појавуваат, ни зборуваат и калапите за лиење од камен или глина, откриени во Собунар кај Сараеѕо,36 Ватина,37 Reinberg кај Salzburg, Гарни во Арменија3839 и други. Камениот калап за лиење на секири од типот ІІІ/3 откриен во Кравари кај Битола за нас има посебно значење бидејќи ни потврдува дека таквите секири се израбтоувани и на територијата на ср Македонија, уште повеќе во Пелагонија. Тоа се однесува и за примерокот од Прилеп.
Што се однесува до староста на бакарните секири воопшто, се смета дека овие со профилисан цевкаст отвор за држалка се најмлади и во Србија ги има во почетокот на бронзеното доба, односно во баденската, бодрогкерестурската или костолачката група.40 Примероците од Босна и Херцеговина потекнуваат од периодот по крајот на неолитот, односно од енеолитскиот период.41 Секирите од Хрватска, односно Далмација се датирани во бакарно доба.42 Примероците од Кравари припаѓаат во средниот минојски период.43 Бугарските наоди се од почетокот на бронзеното доба,44 каков што е случајот со романските"? и оние од Советскиот Сојуз.46 Унгарските секири се датирани го бакарно доба.47 Главно, како што е покажано, се гледа дека секирите од типот ІІІ/3 се појавуваат во периодот на преминот од неолит во бронзено доба околу 2.000 г.с.е., период кога се преминало од матријархален во патријархален општествен степен.48 Во тој временски период секако припаѓа и секирата од Прилеп.
2. Случајно откриени гробови
А. Касарни
Во пролетта на 1966 година, работниците при задругата за обработка на тутун „Борка Левата“ во Прилеп, орајќи со трактор, во непосредна близина на Касарните, наишле на гроб, што го растуриле. Според нивното кажување, гробот имал нормални димензии и бил ограден и покриен со обични камени плочи. Освен податокот дека гробот бил циста градена од камени плочи и дека во него имало човешки коски, до други податоци не дојдовме. Гробните прилози ги зеле работниците, а потоа на наше инсистирање ги предале во нивната дирекција. По големи усилби тие беа донесени и предадени во Народниот музеј -- Прилеп.
Во гробот биле откриени следните предмети:
1. Сад од печена земја, работен на рака, со косо засечен врат и една коленеста држалка (Сл. 2). Дното му е кружно и рамно. Вратот му е украсен со три врежани свастики, од кои средната, што е наспроти држалката, има шест кракови. На рамото помеѓу две хоризонтални низи од кратки косо врежани линии, се најдуваат шрафирани триаголници што висат. Под долниот крај на држалката има уште четири помали и попрости такви триаголници. Бојата му е сива, а димензиите: височина 13,2 см; пречник на отворот 3,8 и на дното 4,0 см. Инв. бр. 110.
2. Фибула во вид на очила од бронзена жица со по осум цели навои на дисковите, без игла (Са. 3—a). Димензии: должина 100 см; пречник на дисковите 5,0 см. Жицата е дебела 0,3 см. Инв. бр. 111.
3. Фибула од бронзена жица, наполно слична со претходниот примерок (Са. 3—b). Димензии: должина 11,0 см; пречник на дисковите 5,2 см. Жицата е дебела 04 см. Инв. бр. 112.
Б. Варош
При копањето на канал за водовод во Варош — непосредна близина на Прилеп, селаните откриле гроб, што во поголем дел го уништиле. Преостанатиот дел го очистивме на 16. IV 1960. година.
Гробот се најдуваше на 5,0 м јужно од портата со број 7 на улицата „Мире Цилкоски“. Ориентацијата му беше север--југ. На северниот крај имал исправена камена плоча. Со исти такви плочи бил ограден и на бочните страни (источна и западна). Дното и покривот исто така му биле од камени плочи. Во него бил поставен на плеќи скелет од возрасен човек, чија лобања се најдувала на јужниот крај од гробот. Гробни дарови немало.
Извршено е и археолошко ископување на преостанатиот дел, со цел да се открие јужниот крај на гробот и да се утврди неговата големина. Копано е до 2,10 м, јужно од северниот крај, но до другиот крај не се дојде. Натаму, заради градежните објекти, не можеше да се копа, а и по се изгледаше дека тој крај е уништен од селаните. На место беа само северната попречна плоча и по една помала иста таква плоча од бочните страни и дното на гробот. Останатите ги извадиле и искршиле. Димензиите на очуваниот дел од гробот беа: широчина во себерниот крај — долу 0,83 и горе 0,78 м; должина 1,60 м. Длабочината на самиот гроб изнесуваше 0,60 м. Очуваните камени плочи имаа димензии: од дното -- 0,83 х 0,53 х 0,07 м; источната --- 1,00 х 0,80 0,11 м; западната 080 х 0,94 х 0,10 м и северната — 0,54 х 0,75 X
Североисточно од гробот на 0,20 м, во исфрлената земја од гробот во фрагменти се откриени делови од керамичен сад, кои несомнено му припаѓаат на овој гроб (Сл. 4).
Садот е работен на рака од добро пречистена глина, а бојата му е отворено сивкаста. Ободот му е оштетен. Сочуван е леа од држалка со четвртест пресек, која го надвисувала ободот. На цилиндричниот врат има два паралелни хоризонтални снопа од по три паралелно врежани линии. Рамото му е украсено со една хоризонтална линија од четвртести убоди, а под неа надолу одаат шрафирани триаголници. Помеѓу нив има по еден сноп од повеќе паралелни вертикално врежани линии и по една коса линија од четвртести убоди. Дното му било кружно и рамно. Димензии: очувана височина 14,5 см; држалка широка 3,5 см. Инв. бр. 3054.
Како што видовме и на двата локалитети (Варош и Касарни), гробовите се четвртести цисти градени од обични камени плочи. Димензиите им се нормални, односно во нив лежеле на плеќи поставени ске-АеТН од возрасни умрени. Гробот во Варош е ориентиран север--југ, Вакви четвртести гробови со инхумирани скелети во Пелагонија се појавуваат уште во почетокот на железното доба, за разлика од доцното бронзено доба, кога умрените се спалувани и сохранувани во урни.49 Најрани такви гробови кај нас се од Сивец50 кај Прилеп,51 Болницата во Прилеп и гробот број 11 од Сарај—Брод кај Битола.52 Сите овие гробови се со мали димензии и во нив се сохранувани умрени во згрчена положба, што не е случај со гробовите за кои зборуваме. Нормални димензии имаат гробовите од II фаза на Големото егејско преселување од Попадин Дол кај Прилеп и Ракида кај Тројаци,53 како и Будур Чифлик кај Демир Капија.54
Ваквите гробови продолжуваат и подоцна, но се вкопани во пома-АН хумки, кои претставуваат родовски гробници.55 Со такви гробови се хумките Висои кај Беранци во Пелагонија,56 Радања,57 Горно Поле58 и Орлова Чука59 во Караорман кај Штип, како и Вучји Дол во Волково кај Скопје.60
CoxpanyBalbeTo во цисти од камени плочи во Пелагонија продолжува и подоцна во рамните некрополи, каков што е случајот со Гробот во Живојно, Марта во Зовиќ, Каменот во Рапеш, Пешта во Градешница, Сарај во Брод и Прогон во Букри.61 Овој начин на сохранување во вакви гробови на нашава територија престанува да се употребува од средината на Vv в.с.е., кога спалувањето на умрените наполно преовладува.62 Кон ова да го додадеме и тоа дека скелетното сохранување во камени цисти е познато на една поширока територија од Средна Европа, а посебно на Балканскиот Полуостров во областите што биле населени со Илири, од бронзеното па се до крајот на железното доба.63
Според тоа, гробовите од Варош и Касарните во Прилеп би припаѓале во еден подолг временски период. По конструкцијата на гробовите и начинот на сохранувањето на умрените во нив, староста попреци-ЅНО да НМ се одреди не е можно.
Топкалести керамички садови со една лентеста држалка и косо засечена задна половина на вратот, каков што е нашиот примерок од гробот кај Касарните, се јавуваат во постарите гробови на некрополата Висои кај Беранци и Камен кај Рапеш.64 Такви садови украсени со шрафирани или полни триаголници, сликани со темна боја на отворена основа, познати се од Гробот во Живојно,65 а пак садови со две држалки и рамен врат, но украсени со иста техника и мотиви, се откриени во Марта кај Зовиќ66 и Сарај кај Брод.67 Цели садови украсени со врежани триаголници како гробни наоди68 досега не се познати од територијата на Пелагонија, освен неколку фрагменти што потекнуваат од површински наоди. Меѓутоа, надвор од таа област ги има на по-
Како аналогии од Македонија ќе ги наведиме: садот со косо засечен врат и една држалка со приближно четвртест пресек и издолжени шрафирани триаголници од гробот 2 во Радања кај Штип;69 потоа, еден поголем дел на сад од Горно Поле кај Стар Караорман,70 исто така кај Штип, што има покрај шрафираните триаголници, како и над нив по две паралелни линии од четвртести убоди (садот од Варош има по една), како и трите оштетени садови од могилите Кај Орлова Чука,71 кај истото село, од кои еден има по една линија од полумесечести убоди над и покрај шрафираните триаголници. Исто така, по начинот на украсувањето сличност покажува садот со една држалка од Кунови Чуки во Оризари кај Кочани и еден примерок од Вучји Дол (Волково) кај Скопје.72
Во Егејска Македонија садови со косо засечен заден дел на вратот познати се од Molynopyrgo, Kilindir, Saratse, Sedes и Bouboiisti.73 Но, по обликот најблиски со нашиот примерок од кај Касарните, се садовите од раното железно доба во истата област, какви што се оние од Vardarophtsa, Tsaoutsitza, Pateli и Olyntus на Халкидик.74 Од иста- 1a територија пак аналогии за техниката на украсување и орнаменталните мотиви (шрафирани триаголници), најдуваме на садовите од Vardarophtza и Salamanle.75
Надвор од Македонија садови со косо засечени вратови, но не на ист начин како нашиот примерок, застапени се во Косово на локалитетот Хисар кај Сува Река.76 Гласиначката група во Босна и Западна Србија77 во керамиката како најчест облик го имаат пехарот со една држалка и косо засечен врат во повеќе варијанти, а нивното украсување со шрафирани триаголници почесто е во Западна Србија.
Овој облик на садови подоцна го имитираат и металните привесоци со по една држалка H косо засечени вратови, откриени на повеќе локалитети во Македонија.78
Што се однесува до староста на овој облик на садови, како и начинот на нивното украсување, веќе рековме дека се појавува во Македонија во доцното бронзено доба по Heurtley.79 Примероците од Живојно, Зовиќ и Брод во Пелагонија со сликани шрафирани триаголници, припаѓаат во архајскиот период по И. Микулчиќ,80 односно во железното доба I по M. Гарашанин.81 Садовите, пак, од Источна Македонија, што се најблиски со нашите примероци, се помлади. Така, оној од Радања е датиран во халштат -- С по средноевропската хронологија,82 каков што е случајот и со примерокот од Горно Поле кај Караорман.83 Могилите во Орлова Чука припаѓаат во УП вс.е.84 а садовите од Кунови Чуки кај Оризари, како и Вучји Дол кај Скопје се од железното доба 11.8" Како најмлад примерок на сад со косо засечен врат би бил оној од Зејтинлик кај Солун, најден со други предмети од VI—IV в.с.е.86.86 За поблиското одредување на староста на гробовите за кои зборуваме овде, да ги видиме и другите наоди. За фибулите со облик на очила, но без додатокот на осмици во средината помеѓу дисковите од гробот кај Касарните, аналогии во Пелагонија има во гробот 8 на некрополата Висои кај Беранци и Гробот кај Живојно.
Во останатиот дел на Македонија слични примероци на фибули се откриени во Вучји Дол кај Скопје88 и покрај гробот 1 на Могилата 1 во Орлова Чука кај Караорман89 .“"
Во Егејска Македонија слична фибула е најдена во Чаушица, а од територијата на останатата Грција да го спомениме примерокот од Во другите делови на Југославија вакви фибули без осмица помеѓу дисковите застапени се на Косово во суворечката група (локалитети Широко и Хисар).92 Нив ги има во трако-кимерската група на Србија (локалитети Рудовица и Будишиќ),393 како и во наодот од Жировница94 кај Крагујевац.
Во Словенија ги има во сочанската група (Толмин), а во нотрањската област се јавуваат често95 95
На територијата од Истра се познати само неколку фибули во вид на очила, за сметка пак на тоа, таквите привесоци се почести.96 Ваквите фибули ги познаваат и областите покрај северниот Јадран населени со Либурни, како и оние области во Лика, што биле населени со Јаподи.97 Ги има и во горичката група помеѓу реките Цетина и Неретва.98
Најпосле, гласиначката група во Босна, познава само фибули без осмица помеѓу дисковите.99
Во Бугарија вакви фибули се најдувани само во западните делови. Овој вид на накит со практична намена (фибулите покрај тоа што претставувале украс, служеле и за закопчување), во Пелагонија според досегашните истражувања, ги сретнуваме пред крајот на културата на железното доба и самиот почеток на архајскиот период по И. Микулчиќ.101 Примероците од Вучји Дол кај Скопје и Орлова Чука кај Караорман, припаѓаат кон крајот на VIII В.с.е.!"*. На некрополата во Вергина се појавува на истекот од халштат -- В и подоцна. Во Македонија, воопшто, тие се типични за халштат -- С и одат до крајот на VI вее Ваквите примероци откриени кај храмот на Артемида во Спарта, потекнуваат од најстариот геометриски слој (околу 750 r.c.e.), а во Делфи кон крајот на VIII и почетокот на УП В.с.е.'.104
Филубите од суворечката и трако-кимерската група се датирани околу 700 г.с.е.198. Во Словенија сочанската група ваквата фибула ја познава во средината на VII, а нотрањската група во VITI—VII в.се.!9“,105 Во овој поглед слична е ситуацијата и во останатите делови на Југославија. Така, во либурнската група фибулите во вид на очила ги има од IX до УП; личката или јаподската група во VIII/VII в.с.е.,107 a гласиначката група во крајот на VIII и УП В.с.е.!".108
Што се однесува до потеклото на фибулите со облик на очила, истражувачите уште од порано заклучиле дека тне се настанати надвор од Грција во некое халштатско подрачје населено со Илири, односно во крајниот северозапад на Балканскиот Полуостров.110
Како што е веќе покажано, гробот од Варош е со релативно големи димензии, ограден и покриен со обични камени плочи, односно припаѓа во типот на рамни цисти со скелетно сохранување. Ваквите гробови во Пелагонија и Македонија се појавуваат пред почетокот на архајскиот период. Тоа се доцно геометриските рамни гробови, кои во нашиве краеви доспеваат со ширењето на Македонците од југ во текот на УП и VI В.с.е.1".111 Во овој временски период припаѓа и споменатиот сад од овој гроб со рамен обод и една држалка, украсен со врежани шрафирани триаголници.
И гробот од кај Касарните во Прилеп е од типот на рамните скелетни цисти. Керамичкиот сад со косо засечен заден дел на вратот, украсен со шрафирани триаголници, исто така, може да се смести во споменатиот временски период. Во прилог на тоа зборуваат и двесте фибули со облик на очила без осмица помеѓу дисковите, што се помлади од оние со осмица, кои се појавуваат во VIII В.с.е.
Врз основа на реченото, сметаме дека гробовите од Варош и Касарните во Прилеп, можат да се датираат во VII В.с.е. Тоа е периодот на железното доба П за Македонија по М. Гарашанин,112 односно културата на железното доба по И. Микулчиќ.
Белешки
- М. Гарашанин, Бакарна секира из Ресна у Археолошком музеју у Скопљу, Гласник МКАМ 7, Скопје 1954, 83--84. ↩
- М. Гарашанин, В. Санев, A. Симоска, Б. Китаноски, Предисториски култури во Македонија, Штип 1971, 53, бр. 180, 181; са. 180, 181. ↩
- Ibid., 53, бр. 183. ↩
- М. Гарашанин, Секира са отвором за држање у Уметничком музеју у Београду, Музеји 5, 1950, 87—105. ↩
- Ibid., 92. ↩
- J. Deshayes, Les outils de bronze de L'Indus au Danube, Paris 1960, T. I, 155, T. II, 91. ↩
- Предисториски култури, 53, бр. 180, сл. 180. (Во оваа публикација католоки е обработена и секирата од Прилеп, стр. 53, бр. 184). ↩
- За наоѓалиштата и секирите од Србија и Војводина види: F. Milleker, Vorgeschichte ԁеѕ Banats, Старинар XIV, Београд 1939, Taf. 2; М. ГрбиБ, Праисторијско доба Војводине, Војводина 1, Нови Сад 1939, 53, Т. 11/14; М. Гарашанин, Музеји 5, 87—105; Истиот, Schaftlochaxte aus Kupfer in dem Sammeungen Serbischer Museen, 34 BRGK, Berlin 1954, 61—76; Истиот, Период прелаза из неолита у Метално доба у Војводини и северној Србији, Старинар IX—X, Београд 1959, 29; D. Garašanin, Katalog metala, Beograd 1954, 51 и н.; N. Tasić, Dve bakarne bojne sekire sa teritorije NR Srbije, Vesnik Vojnog muzeja 5/1, Beograd 1958, 193—203. ↩
- N. Tasić, op. cit., 194, sl. 2. ↩
- За секирите и наоѓалиштата од Хрватска види: J. Brunžmid, Nahodjaji bakrenoga doba iz Hrvatske i Slavonije i susjednih zemalja, Vjesnik Hrv. arheološkoga društva VI, Zagreb 1902, 32—67; J. Deshayes, op. s., 91, № 1776—1777. Список на сите наоѓалишта со бакарни секири дава Š. Batović, Bakarne sjekire iz Stabnja u sjevernoj Dalmaciji, Vesnik Vojnog muzeja 8—9, Beograd 1963, 28, 29. ↩
- V. Mirosavljević, Nalazi iz pretpovjesnog doba u sjevernoj Dalmaciji, Glasnik Zemaljskog muzeja, Sarajevo 1953, 265, sl. 1; I. Marović, Bakarne sjekire u prethistoriskoj zbirci Arheološkog muzeja u Splitu, Vjesnik za arheologiju i historiju Dalmatinsku LV, Split 1953, 125, T. IV, 5—6. ↩
- За секирите од Босна и Херцеговина види: A. Benac, Novi prehistoriski nalazi iz Bosne i Hercegovine, Glasnik Zemaljskog muzeja, Sarajevo 1954, 168; C. Truhelka, Prehistoriski nalazi u Bosni i Hercegovini, GZM XVIII, Sarajevo 1906, 117; Истиот, CAM XIX, 1907, 60; V. Curéi¢, Nekoliko prehistori¢kih predmeta iz Bosne i Hercegovine iz zbirke dvorskog muzeja u Beću, GZM, 1907, 205; B. Cović, Nekoliko manjih preistoriskih nalaza iz Bosne i Hercegovine, GZM XII, 1957, 245, sl, 5; J. BrunSmid, op. c.; J. Deshayes, op. c., 92, Me 1770, 1772, 1775, 1779, 1780—1783. за ориентацијата на гробот кај Касарните не знаеме. По се изгледа дека овие гробови им припаѓаат на рамните гробови, односно не биле од хумка. ton, A. Banyabiikki rezletet, Folia Archacologica XI, Budapest 1959, 25—35. ↩
- Подетално за подоцалата и наоѓалиштата со секири од групите III/1 и III/2 види: М. Гарашанин, Музеји 5, 87—105; Истиот, 34 BRGK, 61—76; E. Orosz, A Banyabükki rezletet, Archaeologiai értesitö XLIV, Budapest 1930, 278—289; R. Marton, A. Bányabükki rezletet, Folia Archaeologica XI, Budapest 1959, 25—35. ↩
- A. Vulpe, Depozitul de la Tufa si topoarele си crefa cilindria, Studii si cercetari de istorie Veche X/2, Bucuresti 1959, 274, fig. 1—2. ↩
- H. Schmidt, Cucuteni in der oberen Moldau — Riimanien, Berlin und Leipzig 1932, T. 30, sl. 10 ↩
- D. Berciu, Die Kupferaxt von Darabani Bez. Hotin (Bessarabien), Wiener Prähistorische Zeitschrift 29/1, 1942, 52, Abb. 1. ↩
- p. Popescu, A propos de deux haches en bronze a douille transversale recemment découvertes en Roumanie, Dacia V—VI, Bucuresti 1938, 191—194, fig. 1—3. ↩
- V. G. Childe, The Danube in prehistory, Oxford 1929, 204, fig. 113. ↩
- Истиот, The bronze age, Cambridge 1930, 72, fig. 6; Истиот, L’aube de la civilisation Europeenne, Paris 1949, 136, fig. 53; F. Pulszky, Magyarorszag Archacologiaja, Budapest 1897, 112, sz. 36, 37. ↩
- Б. Николов, Селища и некрополи от бронзовата епоха вав Врачанско, Археологија 2, Софија 1964, 69—77, Обр. 1—в, 3—б. ↩
- В. Миков, Медни брадви — копачи от Балгарија, Иследованија в памет на Карел Шкорпил, Софија 1961, 369—380; Истиот, Селишна могила от бронзовата епоха до с. Веселиново. Известија на Балгарскија Археологически институт MIII, Софија 1959, 203-204, Обр. 239. ↩
- A. Żaki, Toporki miedziane na polnocnych stokach Karpat, Acta archaeologica Carpatica, T. II, Crakowiae MCMLX, 87—105, fig. 3/4. ↩
- Е. В. Ханзадјан, О металургии древнебронзовои епохи в Армении, Советскаја археологија 2, Москва 1964, 92--101, рис. 2/7. ↩
- А. А. Мариипросјан, О периодизации археологических памјатников Армении епохи бронзи и раннего железа, Советскаја археологија 3, Москва 1964, 21—36, рис. 1. ↩
- В. И. Марковски, Древности Чечено Ингутении, Москва 1963, 98, рис. 29/6. ↩
- О. H. Бадер, Балановскаја култура, Советскаја археологија 4, Москва 1961, 41—65, рис. 7/7. ↩
- О. С. Гадзјацкаја, Фатјановскии меднии топор из Г. Солнечногорска, Совстскаја археологија 1, Москва 1961, 255—257, рис. 1. ↩
- J. Deshayes, op. c., 92. ↩
- N. Tasić, op. c., 203; Č. Truhelka, GZM XVIII, 121; A. Vulpe, op. c., 274. ↩
- М. Гарашанин, Музеји 5, 101. ↩
- Ibid., 99—100. ↩
- N. Tasić, op. c., 201. ↩
- V. Mirosavljević, op. c., 265. ↩
- N. Tasić, op. c., 201. ↩
- В. Миков, Медни брадви-копачи, 369. ↩
- V. Mirosavljević, op. c., 269. ↩
- В. Трбуховин, Докторска дисертација — ракопис. ↩
- A. Żaki, op. c., 95, fig. 4. ↩
- Е. В. Ханзадјан, ор. с., 9,3 рис. 3/4. ↩
- N. Tasić, op. c., 200. ↩
- A. Benac, op. c., 169; Č. Truhelka, GZM XVIII, 127. ↩
- I. Marović, op. c., 138; Истиот, Nekoliko prahistorijskih nalaza iz Splita i okolice Sinja, Vjesnik za arheologiju i historiju Dalmatinsku LX, Split 1958, 9; J. Brunšmid, op. c., 32—67. ↩
- Преисторански култури, 16 (средно минојски период). ↩
- В. Миков, Медни брадви — копачи, 369. ↩
- A, Vulpe, op. c., 274-275. ↩
- Е. В. Ханзадјан, op. c., 93. ↩
- V. G. Childe, The Danube in prehistory, 203 и н. ↩
- Гарашанин, Музеји 5, 103. ↩
- I. Mikulčić, Pelagonija, Skopje 1966, 7. ↩
- B. Kitanoski, Nekoliko nalaza 17 gvozdenog doba Pelagonije i Raeca, Materijali VII, Beograd 1971, 106. ↩
- М. Кокић, Преисторијски гробови код Прилепа, Гласник снд I, Скопје 1926, 494 и н.; Г. Трухелка, Археолошке белешке из јужне Србије, Гробнице микенског доба из Прилепа, гснд V, Скопје 1929, 59—68; M. Garašanin, Praistoriski ratnički grobovi iz Prilepa, Vesnik Vojnog muzeja 5/II, Beograd 1958, 9—22. ↩
- I. Mikulčić, Pelagonija, 7; П. Мачкић, Д. Симоска, В. Трбуховић, Раноханштатска некропола на локалитету Сарај у Броду, Старинар XII, Београд 1961, 203. ↩
- Б. Китаноски, Два гроба из старијег гвозденог доба код Прилепа, Старикар XI, Београд 1961, 209 и н. (Попадин Дол); Истиот, Materijali VII, 109 (Rakida). ↩
- Ј. Коророц, Заштитно истраживање у Демир Капији 1948, Зборник на Археолошкиот музеј, Скопје 1956, 103. ↩
- I. Mikulčić, Pelagonija, 19. ↩
- П. Мачкић—Д. Симоска, Теренски радови битољског музеја у 1954 години, Музеји 9, 1954, 208—210; Истите, Наод од локалитетот Висои кај Битола, вмкд 34, Скопје 1955, 75—78. ↩
- М. и A. Гарашанин, Археолошка ископавања у селу Радању, на локалитету Криви Дол, Зборник на музејот I, Штип 1959, 9- 60. ↩
- И. Микулчић, Извештај са ископавања халштатске некрополе Горно Поле код села Стар Караорман, Зборник на Музејот I, Штип 1959, 95—100. ↩
- “Истиот, Могили од Орлова Чука кај Караорман, Зборник ua Музејот II, Штип 1961, 47—64. ↩
- Ђ. Трухелка, гснд V (1929), 62. ↩
- Б. Јосифовска, Извештај за заштитните ископувања на една халштатска гробница од с. Живојно, Зборник на Фил. факултет 15, Скопје 1963, 287—310; И. Микулчић, Архајске некрополе јужне Пелагоније, Старинар XV—XVI, Београд 1966, 209—225; Истиот, Pelagonija, 28. ↩
- Истиот, Pelagonija, 39; Старинар XV—XVI, 219. ↩
- М. Гарашанин, Еден осврт на предисторијата на Македонија, Гласник на Институтот за национална историја I, Скопје 1968, 168; Истиот, Contributions a la chronologie de l'age du fer en Macedonie, Жива антика 1—2, Скопје 1960, 176; Истиот, Arheološki prilozi problemu Velike egejske seobe, Diadora 2, Zadar 1959, 126; I. Mikulčić, Pelagonija, 8; V. Lahtov, Problem trebeniške kulture, Ohrid 1965, 38, 39, 140; Р. Васић, Културне групе старијег гвозденог доба у Југославији, Београд 1973, 107—108. ↩
- I. Mikulčić, Pelagonija, 17; Истиот, Старинар XV—XVI, 211, сл. 2—b; Предисториски култури, 58, бр. 246, 59, сл. 261. ↩
- I. Mikulčić, Pelagonija, 28, T. VII, b. c; Б. Јосифовска, ор. с. ↩
- I. Mikulčić, Pelagonija, 28, T. VII d. ↩
- П. Мачкић, Д. Симоска, В. Трбуховић, ор. с., 199 и н., сл. 8, 44; I. Mikulčić, Pelagonija 28, T. VII e. f. ↩
- Ibid., 18, 23. (Садот од кај Касарните каталошки е обработен во »lliri i Daéani«, Beograd 1971, 90, br. 1-59). ↩
- М. и Д. Гарашанин, Зборник I (Штип), 15, сл. 16. ↩
- И. Микулчић, Зборник I (Штип), 97, сл. 6. ↩
- Истиот, Зборник II (Штип), 56, T. III, сл. 3, 5; T. V, сл. 2; Предисториски култури, 56, бр. 219, сл. 219. ↩
- Ibid., 57, бр. 240, сл. 240; 60, бр. 272. ↩
- W. A. Heurtley, Prehistoric Macedonia, Cambridge 1939, 210, № 394, 395; 212, № 400, 401; 218, № 424; 222, № 438; 224, № 453; 227, № 463 do 465; Pl. XVI, N° 394; Pl. XVIII, 434. ↩
- Ibid., 232, № 470; 235, № 478, 479; Pl. XXIII — третиот ред — првиот, третиот и четвртиот примерок, последниот ред — четвртиот примерок; 239, № 498. ↩
- Ibid., 214, № 405; 221, № 436. ↩
- J. Todorović, Arheološki pregled 4, Beograd 1962, 31, T. VI- 4; Р. Васић, ор. с., 104; М. Гарашанин, Праисторија Србије II, Београд 1973, 483. ↩
- Р. Васић, ор. с., 79, 80; М. Гарашанин, ор. с., 476. ↩
- V. Lahtov, op. c., 54, 55, T. XVI, 1—3; Предисториски култури, 57, сл. 232, 59, сл. 262; I. Mikulčić, Pelagonija, 28, 30—31. ↩
- W. A. Heurtley, op. c., 89 и н. ↩
- I. Mikulčić, Pelagonija, 28; Истиот, Старинар, XV—XVI, 210. ↩
- Предисториски култури, 18. ↩
- М. и Д. Гарашанин, Зборник I (Штип), 46. ↩
- И. Микулчић, Зборник II (Штип), 99. ↩
- Истиот, Зборник II (Штип), 62. ↩
- Предисториски култури, 57, 60. ↩
- М. Гарашанин, Разматрања о македонском халштату, Старинар V—VI, Београд 1956, 36. ↩
- R. Трухелка, Археолошке белешке из Јужне Србије, гснд У, Скопје 1929, 63, сл. 5; Предисториски култури, 60 — бр. 274—6. ↩
- И. Muxyaunh, Зборни ил (Штип), 59, sl. 1—b. м 5. Casson, Excavations in Macedonia II, BSA XXVI, London 1923/24, T. ITI, 2—c; V. Lahtov, Trebeni$ka kultura, 48. ↩
- V (колор). ↩
- [bid., 457, 461, T. 94/2, T. 96; P. Bacuh, op. c., 101. ↩
- Гарашанин, ор. с., 487, сл. 27/2; Р. Bacuh, ор. c., 100. ↩
- [bid., 24—25 (сочанска група), 46 ↩
- Tbid., 524, напомена 19. ↩
- Ibid., 58 (севернојадранска група), 67 (јаподска група). ↩
- Tbid., 80—81, T. IX, 8; A. Benac—B. Co, Glasinac II, Sarajevo 1956, 27; M. Гарашанин, Праисторија Србије II, 475. ↩
- A, Милчев, K вопроса за наидревните фибули B Багарските земи, Ислед-ВаННА в чест на академика A. Дечев, Софија 1958, 422. ↩
- М. Гарашанин, Некои проблеми на македонската праисторија, Масеԁоniae Acta Archaeologica 1, Nae 1975, 16. ↩
- М. Гарашанин, Старинар V—VI, 31, 33, 37. ↩
- Tbid., 36. ↩
- Истиот, Праисторија Србије II, 456, 481. ↩
- Р. Bacuh, ор. c., 24 (сочанска група), 48 (нотрањска група). ↩
- Ibid., 58 (либурнска група), 65 (личка група). ↩
- Tbid., 80. ↩
- +110 Например; Chr. Blinkenberg, Fibules Greques et orientales, Köbenhavn 1926, 254; Н. Muayes, ор. с., 423; Р. Попов, Култура и живот на предисторическил човек tae i, Метална епоха, Codua 1930, 84; I. Mikulci¢, Pelagonija, 17. ↩
- М. Гарашанин, Мас. Acta Arch. 16. ↩
Summary
Few Prehistoric Finds from Prilep
In the National Museum in Prilep, beside the other objects, there are also few of them got either through purchases or they represent incidental finds. Here will be mentioned three of them.
1) The ax with one cutting blade and1 shaft hole
At the end of 1955 an ax with a shaft hole and one blade was bought from the enterprise Otpad (fig. 1). It is of cast bronze. Its height is 15.3 cm, diameter of the shaft hole 2.5 cm, the blade is 5.00 cm broad, weight 0.720 kg.
Till the present in Macedonia has been known only one ax with two blades and a shaft hole in the middle deriving from Resan, but it was considered import from the Danube basin. In the settlement Tumba, in the village Kravari near Bitola, were incidentally found three bronze axes together with a part of the stone mold for The copper axes and their classification were written about Бу M. Garaganin. According to his classification our ax would be ranged to the group III, i.e. to the group of the axes with one blade and according to type, to the type III/3, i.e. to the axes with profiled shaft hole. According to the classification of J. Deshayes, it belongs to the group »N«, i.e. »N-2b«, to which group this author ranges almost all the axes with one blade from Yugoslavia.
In Macedonia the ax from Prilep has only one analogy in the specimen from Kravari near Bitola.
As analogies from Serbia we should mention the specimens from Begaljica or Boleé, Krugevac, Zakuta, Vrgac, Veliko Srediste, Soko Banja, Nova Pazova and one specimen from an unknown site in Voivodina.
The specimens from Croatia derive from Vukovar — 2 pieces — from the hoard from Brekinjska, one specimen from Lukovo near Senj and one specimen from Осига near Ivanjec.
In Dalmatia such an ax was found in Topolje near Knin.
In the territory of Bosnia and Herzegovina similar axes were found in Kapova Jama near Trebinje, Griéa at Varcar—Vakuf, Kozarac, Lohinja near Graéanica, Tijesno Vrbasa at Bočac, Kosovača and Vranovnik at Gračanica.
Here were mentioned only the axes of the type III/3 from Yugoslavia. It is the matter of course that similarity show the axes of the type III/2 as well.
Outside Yugoslavia such axes were found in Romania (Tufa, Cucuteni, Darabani, Razbojul, Monor), Hungaria (Tolna and few unknown sites), Bulgaria (Altimir, Borovan), Czechoslovakia (Velky Slavkov), in the USSR (the valley of Ararat, Adiaman, Leninakan, Gatin Kale) and in Albania (Scutari, Mgula).
With this the list of the sites has been exhausted by no means.
In view that there were no traces of use on these axes, they are considered to have been used as weapons.
The origin of these axes is generally linked to the appearance of copper and its spread. The route of copper looked like this: from Asia Minor, through south Russia and therefrom over the Danube through Romania, Hungary and Voivodina. From this road a branch by all means took the course of the tributaries of the Danube in South Serbia and Macedonia. For the western parts of Yugoslavia the sea was also an important route.
In Serbia copper was taken in Bor and Majdanpek. Taking everything into consideration, it comes out that the assertion is right that copper axes appeared in a larger territory of South-East Europe with the center in Transylvania including Hungary and neighboring countries Romania, Bulgaria, Yugoslavia, Albania, Ukraina and others, That the axes had been made there where they were found speak the molds for casting, either of stone or clay, found in Sobunar near Sarajevo, Vatina, Reinberg near Salzburg, Garna in Armenia and others. The stone mold for casting axes of the type III/3 found in Kravari near Bitola is of special importance, because it confirms that the axes used to be cast in the territory of Macedonia as well. This refers to the specimen from Prilep as well.
The axes with tube-like shaft holes are considered to be those of copper cast last and in Serbia they appeared at the beginning of the Bronze Age. The specimens from Bosnia and Herzegovina derive from the Enecolithic and those from Croatia and Dalmatia from the Copper Age. The specimens from Kravari near Bitola belong to the middle Minoan period. The Bulgarian finds originate in the beginning of the Bronze Age, which is also the case with those from Romania and those from the Soviet Union. In principle, as it may be seen, the axes of the type П1/3 appear in the period about 2.000 B. C. To this period belongs the ax from Prilep by all means.
2) Incidentally found graves
a) Kasarni
In the spring of 1966 at the Prilep Kasarni a grave, fenced and covered by b) Varos
In 1960, when the canal was dug in the village Varoš near Prilep, a grave, also fenced and covered by common stone plates was incidentally found. The grave contained a ceramic vessel (fig. 4).
As it can be seen, in both sites the graves were square cists of usual dimensions. These square graves with inhumed dead appear in Pelagonia at the beginning of the Iron Age unlike the end of the Bronze Age when the dead used to be cremated. The earliest such graves derive from Sivac near Prilep, from Bolnica in Prilep and the grave No. 11 in Saraj at Brod. All these graves are smaller and the flexed dead were buried in them. Normal dimensions have the graves from the second phase of Aegean migration, as are those in Popadin Dol near Prilep and Rakide at Trojaci, or Budur Ciflik in Demir Kapija. Such graves existed even later, but they were dug in the clan tumuli (Visoi, near Bitola, Radanja, Gorno Pole, Orlova Cuka near Stip and Vuéji Dol near Skopje).
The burying in the stone cists in Pelagonia continues in the necropolises with flat graves, as 15 the case with Zivojno, Zovik, Rapes, GradeSnica, Brod and Bukri. Such a way of burial in our territory stops at the middle of the 5th century B. C. when cremation prevails. The skeletal burial in the stone cists 15 known in a larger territory of middle Europe, especially in the Balkan Peninsula in the areas inhabited by the Illyrians from the Bronze till the end of the Iron Age. Accordingly, the graves from Varo’ and Kasarni in Prilep would belong to a longer span of time. According to this more precise age cannot be determined.
Ball-like vessels with a band-like handle and slanting rear part of the neck, as is the specimen from the grave near Kasarni, appear in the older graves of the necropolis Visoi and Rapes near Bitola. Such vessels decorated with hatched _triangles made in darker color on the light back, are known from Zivojno near Bitola, while the vessels with two handles, decorated in the same technique and motifs, were found in Zovik and Saraj.
The vessels with incised, hatched triangles were found in the grave No. 2 in Radanja near Stip, then in Gorno Pole near Stari Karaorman, also near Stip, as well as in Orlova Cuka near the same village. The similarity also shows the vessel from Kunovi Cuki near Koéani and a specimen from Vuéji Dol near Skopje.
In Aegean Macedonia the vessels with slanting necks appear in the Bronze Age (Molyvopyrgo, Kilindir, Saratse, Sedes and Bubusti). From the same area most similar vessels originate in the Iron Age (Vardarophatsa, TsaOutsitza, Pateli,
yntus).
Outside Macedonia the vessels with slanting necks, but not in the same way as found in Prilep, are known from Kosovo from the site Hisar near Suva Reka. In the Glasinac group these vessels are most frequent but in few variants. The ornaments of hatched triangles appears more often in West Serbia.
The form of these vessels was later imitated by metal pendants with one handle and slanting neck, found in few places in Macedonia.
As we already said, these vessels appear in Macedonia in the late Bronze Age after Heurtley. The specimens from Zivojno, Zovika and Brod in Pelagonija with hatched triangles belong to the Archaic period after I. Mikuléié and to the Iron Age I respectively after M. GaraSanin. The vessels from East Macedonia, those closest to our specimens, appeared somewhat later. So that one from Radanja is included in Ha—C according to the middle European chronology and such is the case with the specimen from Gorno Pole near Karaorman as well. Mogile in Orlova Cuka derive from the 7th century B. C., while the vessels from Kunova Cuka near Orizar (Kočani) and Vučji Dol near Skopje are ranged in the Iron Age II. The latest specimen of the vessels with slanting neck was that one from Zejtinlik at Thessalonica, which originates in the period from the 6th to the 4th century B. C.
The eyeglasses-like fibules without eight between the disks from the grave at Kasarni have the analogies in the grave No. 8 of the necropolis Visoi near Bitola In the other parts of Yugoslavia such fibules without eight are known in Kosovo in the Suva Reka group (Siroko, Hisar), then in the Thrace-Cimmerian group in Serbia (Rudovica, Вид), in Slovenia in the Soéa and Notranj group, in the areas at the Adriatic Sea inhabited by the Liburni and Japodes. The Glasinac group knows only the fibules without eight between the disks.
In Bulgaria such fibules were found only in the western parts. This kind of jewelry with practical use (beside the ornament fibules were used for fastening as well) existed in Pelagonia before the culture of the Iron Age and the very beginning of the Archaic period after 1. Mikulci¢, bearing in mind the data gathered during the researches carried out by now. The specimens from Vuéji Dol near Skopje and Orlova Cuka near Karaorman are ranged to the end of the 8th cy ИС8 C, In Vergina they appear at the end of the period Ha—B and even later. In Macedonia they are typical for the period Ha—C and they used to appear till the end of the 6th century B. C. Such specimens, found at the temple of Artemis in Sparta derive from the oldest geometric layer (about 750 B. C.), while those found in Delpm come from the end of the 8th and the beginning of the 7th century B. C. The fibules from the Suva Reka and Thrace-Cimmerian group are dated to about 700 B. C. The fibules from the Soéa group come from the middle of the 7th century B. C. and those from the Notranj group are ranged to the 8th and 7th century B. C. In the Liburnian group they are to be found from the 9th till the 7th, in the Japodian group in the 8th and 7th century, while those from the Glasinac group come from the end of the 8th and 7th century.
These fibules originate outside the territory of Greece, in the Hallstatt region, inhabited by the Illyrians and in the north-westernmost part of the Balkan Peninsula respectively.
As it has been already pointed out, the grave from Varoš belongs to the type of flat cists, fenced and covered by common plates of stone and with skeletal burial. These graves appear in Pelagonia before the beginning of the Archaic period. They are late geometrical flat skeletal graves and they are a burying practice of the Macedonians spreading from the south in the 7th and 6th century B. C. To this span of time should be also ranged the aforsaid vessel with flat rim, one handle and hatched triangle decoration found in the above grave.
The grave from Kasarni is also a flat skeletal cist. The ceramic vessel from this grave with the slanting neck and decorated with hatched triangles can be also ranged to the same period. To this also speak the eyeglasses-like fibules without eign which appeared later than those with the figure of cight, which appear in the 8th century B. C.
On the basis of these data we consider that the graves from Varoš and Kasarni near Prilep can be dated to the 7th century B. C. This is the period of the Iron Age II for Macedonia after M. Garasanin and the culture of the Iron Age after