Macedoniae acta archaeologica 2 (1976) · стр. 85–117
Нови ископувања во Зелениково кај Скопје
Содржина
Во 1974 година потпишаните започнаа со нови ископувања на нео-АНТСКОТО наоѓалиште во селото Зелениково кај Скопје, на локалитетот Слатина. Работите продолжија и во 1975 година, но не можеа да бидат завршени. Ископувањата се преземени во рамките на планот за археолошката работа на Музејот на град Скопје, а со средства на Интересната заедница за култура Скопје и Музејот на град Скопје.
Целта на овие ископувања беше, пред се, да се ревидира и поблиску да се проучи стратиграфијата на ова значајно наоѓалиште, која во поранешните публикации е прикажана доста штуро и непотполно. Оваа цел е постигната во 1974 година со добивањето на комплетна стратиграфија на наоѓалиштето. Делумното откривање на урнатините на две куќи му припаѓат на доцнежната фаза од групата Анзабегово---Вршник (IV), т. е. на времето на доцнежното Старчево (Старчево III по A. Гарашанин), наметна проширување и измена на првобитниот план. Така беше предвидено во 1975 година да се изврши расчистување и откривање на урнатините во целост и испитување на споменатите куќи, а на делови од теренот кои би останале слободни се продолжи со стратиграфските испитувања на пониските слоеви на населбата, како би се добила слика за културната еволуција во текот на периодот Вршник--Анзабегово IV. Средствата кои се обезбедени за ископувањето не беа доволни за остварување на тој план. Поради тоа работите во 1975 година останаа само во рамките на подготовки за систематско ископување на куќите. Откриен се уште еден АСА од урнатини и детално НСситани слоевите над нив кои му припаѓаат на доцниот неолит. Потоа урнатините се привремено заштитени и засипани, поради тоа што се востанови дојде до становиште да не се отпочне со нивното симнување и испитување на куќите, додека нивната основа не биде откриена во целост што останува како задача за една покасно голема кампања на ископувања.
Овој извештај се заснова првенствено на материјалите од 1974 година поради тоа што резултатите од работите во 1975 година, изведувани во почетокот на месец октомври, не можеа се уште во целост да бидат вреднувани. Сепак, колку што беше можно земени се во предвид и резултатите од последната кампања и податоци од покретниот материјал кои се добиени во таа прилика.1
ИСТОРИЈАТ НА ИСТРАЖУВАЊАТА И НАЧИНОТ
НА ИСКОПУВАЊАТА
Неолитската населба во Зелениково откриена во 1950 година во рамките на првото археолошко рекогносцирање во Македонија кое го организира Археолошкиот музеј во Скопје под раководство на М. Грбиќ.2 Во таа прилика извршени се и први помали сондажни истражувања. Подоцна, во две кампањи 1954 и 1955 година презедоа пообемни ископувања на тој локалитет П. Гоцкова-Славска и Р. Галовиќ.
Hill |
= CEUTAGTIFR СЛОЈ ОД FACT POCUTA
fii CUBA ЗЕМЈА NONEUAA CO ГЛИША.
ПЕСОК СИВА ЗЕМЈА БЕЗ КАМЕН
Fa CBETAO CUBE ЗЕНЈА-
Па. I, Северни профил, Блок П
За овие ископувања Галовиќ објави подолг извештај.3 Според него, на локалитетот се издвојуваат два слоја на стар неолит со два нивоа на живот кои се препишани на старчевачката група и на слојот од помладиот неолит кој е доведен во врска со винчанската група и тоа нејзината подоцнешна фаза, винчанско-плочничка. Веднаш треба да се истакне дека вака изразена стратиграфијата ги опфаќа само петте горни слоеви на населбата со два хоризонти, додека за трите понатамошни слоеви во кои можат да се издвојат барем уште три хоризонти во извештајот на Галовиќ не се споменува. Описот на подвижниот инвентар даден е во типолошка смисла, главно, коректно, без поблиски стратиграфски податоци за припадноста на поедини слоеви или длабочината на која поедини објекти се наоѓани. Најпосле, веќе во времето на пишувањето на тој извештај, беше јасно дека не е можно Аа се прифати едноставно, шематско припиштување на старчевачката, односно винчанската група бидејки во то време објавени беа наоди-ТС ОА Вршник кои укажуваа на издвојување на винчанската група во Македонија,4 како и на специфичноста на материјалот од младиот неолит. Овој материјал е сроден со винчанскиот но со низа посебни одлики кои укажуваат на една издвоена група на балканско-анадолскиот комплекс на доцнежниот неолит во овие краеви.
Подоцна, по една неуспешна кампања на истражувања под раководство на Галовиќ,5 преземени се во октомври 1974 година нови ископувања под раководство на потпишаните.6 Во таа прилика најпрво е извршено геодетско снимање на теренот и поставена е квадратна мрежа, со цел на југоисточниот дел од платото на населбата да се пристапи кон отворање на два блока со димензии 5,00 X 5,00 м со контролен профил од 0,50 м. Блоковите, одејки од исток кон запад, се обележени како блок ги II. Веќе на длабочина од 1,60 м од највисоката точка на тогаш ископаниот терен (A 230.20 североисточниот агол на блокот 1), започнаа да се појавуваат урнатини од куќи чија дебелина, со подот од североисток спрема југозапад изнесувала околу 0.40 см и кои го прекривале најголемиот дел на двата квадрати. Така, за стратиграфското истражување на подлабоките слоеви остана слободен само еден — северниот леа од блокот II. Во прашање е површина со триаглест облик чија основа ја чини северниот раб на блокот П во димензии од 4,50 м, а краците североисточниот дел на источниот раб од истиот блок во должина од 2,95 м и линијата која во правец југоисток-северозапад го поврзува овој крак со северозападниот агол на блокот (точка A). И во тој простор испитани се подлабоките слоеви на населбата, утврдена е стратиграфијата и се дојде до здравица.
Во 1975 година, како што е веќе истакнато, работите не можеа да бидат завритени онака како што сакал самите раководители. Во Таква ситуација отворени се уште два блока со димензии 5,00 X 5,00 м и тоа блок лит источно од блокот I и блок V северно од истиот. Во овие блокови детално се испитани горните слоеви до нивото на дното од урнатините на куќата I, а во квадратот III, покрај работ на куќата извршено с и симнување на слојот 5 кој се наоѓа под куќата. На тој начин добиени се дополнителни податоци за димензиите и простирањето на куќата, нако тие податоци се, се уште непотполни. Исто така е дополнета и проширена сликата за наодите од доцниот неолит кому7 му припаѓаат слоеви над куќата.
Ископувањето е вршено по откопи од 5--13 см во просек, кои се вклопуваат во поедини археолошки слоеви. Исто така строго се водеше сметка за издвојувањето на сите затворени целини (јами, групи камења, блокови лепеж, различна боја на земја). Материјалот од урнатините на куќите е издвојуван по групи керамика кои се наоѓани на урнатините или помеѓу нив, а поедини наоди спрема издвоените секто-РН на кои с поделен проучуваниот АСА На урнатините. Материјалот спроведен е низ теренскиот инвентар, а сите предмети се обележени со броеви или со ознаки на местото на наоѓањето. Отфрлањето на атипичниот материјал извршено е дури по неговото миење во теренската Лабораторија. Претходно материјалот е класиран (и тоа керамиката првенствено по фактура) и преброен. Со тоа се добиени и комплетни податоци за статистичкото вреднување на материјалот, кое ќе може да се изврши во потполност дури по целосното завршување со ископувањата. Сепак, веќе сега овие податоци можат ориентационо да се користат кај проучувањето на облиците на материјалната култура и нејзината еволуција по слоеките. Посебно е одвојуван и остолошкиот материјал.
ПОЛОЖБА НА НАСЕЛБАТА И СТРАТИГРАФИЈАТА
Неолитската населба во Зелениково, на локалитетот Слатина, се наоѓа на еден истурен "рт на висока тераса на стариот десен брег на Вардар. Денешниот ток лежи неколку стотици метри северно од населбата. Теренот претставува просторно зарамнето плато со нагласен пад спрема запад, север и исток. Од јужната страна теренот е засечен со трасата на железничката пруга Скопје--Титов Велес. Најголемиот дел од теренот денес се наоѓа во овоштарникот на Земјоделската задруга „Слобода“ од Зелениково, каде што со длабоко орање насекаде по површината сс наидува на многу археолошки материјал особено керамика. Фрагменти лепеж, а и статуетки и орудија-камени секири.
Положбата на локалитетот с многу поволна за подигање на неолитска населба. Високата тераса била заштитена од евентуални попла-БИ, а близината на реката го обезбедувала задоволувањето од потреба за вода. Теренот е МОВОАСН и за развивање на земјоделството. Посебно треба да се спомене дека населбата се наоѓа во непосредна близина на влезот во Таорската клисура, на крајниот јужен раб на скопската котлина. Оваа положба секако го обусловувала и карактерот на културата која на Зелениково е констатирана.
Северниот профил на блокот II, покрај кого било возможно Аа се спроведе истражувањето до нивото на здравицата, дава јасна слика за стратиграфијата на теренот (план I). Сликата е следна:
1. Непосредно под површината се наоѓа доста испреметан слој од жолто-мрка земја кој е потполно пореметен со длабокото орање. Сепак, треба да се напомене да слојот содржи исклучиво праисториски материјал, што укажува дека барем на тој дел на теренот живот не е наставен по неговото напуштање. Со оглед на испреметаноста на слојот не може да се зборува со потполна сигурност за карактерот на Културата која е врзана за него, заради што во него сигурно се наоѓа и доста материјал кој е исфрлен од нешто подлабокиот слој. Сепак, треба да се истакне дека од дното на овој слој потекнува фрагмент од паница со заоблен обод и еден фрагмент од сад веројатно кантарос со две држалки (Т. VII, 5), кој укажува на завршната етапа од доцниот неолит и периодот на преминот од неолит во метално доба (група Бубањ--Хум 17, односно група Шуплевец--Бакарно Гумно). Овој слој обележан е како слој 1. Мерено кај североисточниот агол на блокот II (точка A’) слојот е дебел 0--025 м (A 229,98—A 229,73).
Под овој слој се наоѓа слој 2, кој во стварност може да се третира како најмлад сигурен хоризонт на живеење -- хоризонт Г. Слојот е на длабочина од 0,25—0,53 м (A 229,73—A 229 45). Тој се состои од тврда, компактна и масна земја со темно-мрка боја, која е доста помешана со лепеж и ситни камчиња. Слојот е во пад од исток кон запад и од југ кон север, што добро може да се следи во профилите на блоковите II, I u Ш (со правец запад--исток) и I и У (со правец југ--север). Кај североисточнот агол на блокот II, каде што се вршени мерењата, слојот е нешто пореметен та западно од таму се спушта и на пониско ниво, дури и до сса 0,75 м под точката A’. Во рамките на овој слој во јужниот дел на блокот II, на длабочина од 0,48 (A 229,50) се наоѓаат купови камења и дислоциран лепеж. Слична ситуацијата е констатирана и понатака спрема североисток во блокот У. Сите овие појави укажуваат за постоење на траги на станување врзани за овој хоризонт, кои е, меѓутоа, во проучениот дел на теренот доста дислоцирани. Археолошкиот материјал на овој слој хомоген е во сите испитани блокови и се врзува за посебна форма на доцнонеолитската култура за чиј карактер ќе стане збор во понатамошното излагање.
3. Слој 2 хоризонт I, лежи на еден светло мрк, готово жолтеникав слој со доста растресита и мека земја кој е обележан како слој 3. Неговата дебелина не е еднаква на сите делови на истражениот терен. Во Олокот II, посебно е изразен и танок, па кај точката A лежи на 0,73-- 0,88 (Δ 229,25—Δ 229,10). Најизразит е на север во блокот V како и во профилите на блокот Г. Овде слојот 3 делумно допира директно до работ на компактните урнатини на куќата 1. Таму, пак, каде урнатините се најдобро сочувани, тие со своите истакнати делови се наоѓаат во самиот слој 3, така во блокот III (A 229,47) и во блокот V (A 229.31). Разликата спрема нивото на слојот во северниот профил на блокот II последица е од падот на теренот во правец исток--запад И север--југ. Веднаш треба да се рече дека овој слој во својот горен дел, непосред-
НО под слојот 2 — на хоризонтот J, содржи многу малку материјал кој се врзува за младиот неолит. Од нивото на појавата на горните делови на урнатините на куќата I во рамките на овој слој, материјал има повеќе и преовладуваат наодите врзани за постариот период на живо-ТОТ во населбата на која и припаѓат и куќите I и ІТ. Ова појава може да се толкува со напуштањето на населбата по пропаѓањето на куќите Ти П, на што би укажувал и скоро стерилниот карактер на горниот дел на слојот 3.
4. Урнатините на куќите на места се, како во блокот П делумно прекријани со еден нов слој на црвенкасто-мрка, нешто покомпактна земја, кој е обележан како слој 4, овој слој се наоѓа на длабочина од 0,88—1,23 м (A 229,10—A 229,75), исто така од надворешната страна на работ на куќата ги следи нивните урнатини до нивото на следниот слој 5 на кој урнатините се фундирани. Според тоа, слојот е директно врзан за урнатините, што го потврдува и карактерот на подвижниот ИНвентар.
5. хоризонт ІТ го претставуваат во потесна смисла остатоците на споменатите куќи I и П (план ил), кои во северниот профил во блокот II не се видливи. Дното на овие урнатини во блоковите I, Ш и У лежи приближно (дното не е сосема рамно на сигурната кота на дното на куќата ќе може да се утврди дури по симнувањето на урнатините) на длабочина од 1,13 во однос на точката A на блокот II (A 228,85). Дното на урнатините насекаде е обележено со појавата на следниот слој.
6. слој 5 во северниот профил на блокот П на длабочина од 1,23-- 1,33 м (A 228,75—A 228,65), но на другите делови на теренот е подебел: така на пример во западниот дел на северниот профил во блокот II може да се следи од A 228,90 до A 228,50 што скоро сосема се поклопу-Ва со просечното ниво на дното на урнатините на куќите (A 228,85). Овој слој се состои од зеленкаста цврста и компактна глина која јасно се издвојува од помладите слоеви. Глина од овај вид се наоѓа, по кажување на мештаните, во близина на неолитската населба на устието на Орешанската река. Оттука изгледа веројатно дека се работи за слојот од глина која е намерно нанесена како нивелација за време на подигањето на куќите I и II. Во прилог на овие претпоставки зборува фактот дека керамичниот материјал од овој слој е во поголем случај доста иситнет и кородиран.
Ако претпоставката за слојот 5 се прифати како точна, би треба-АО под хоризонтот ІТ да се подразберат како урнатини од куќите, така и слојот 5, кој е директно врзан за нивното градење. Притоа би можело да се претпостави и извесна хронолошка разлика во материјалот на слојот 5 кој е нанесен заедно со глината и постар од куќите и материјалите од самите куќи. За овој факт ќе биде потребно посебно да се води сметка кај понатамошните ископувања.
7. Хоризонт III. Во источниот дел на блокот III, кој североисточниот агол на блокот, приближно на нивото на дното на глинестиот слој 5, констатирана е четвртеста површина со набој и траги од под. Горниот раб на набојот лежи на A 228,70 (длабочина 1,25 во однос на точката А во северниот профил на блокот 11). Оваа констатација укажува на постоење на издвоен хоризонт ПТ, меѓутоа, не можеше понатаму да биде следен.
8. Глиновитот слој лежи на еден нов слој сива земја која во прилична мера е мешана со глина, но нема карактер на чиста глина на слојот 5. Земјата овде е помалку компактна и посветло нијансирана. Тоа е слој 6, на длабочина од 1,33—1,68 (A 228,65—A 228,30). Овој како и понискиот слој испитан е во северниот дел на блокот II. Во блокот III почна да се појавува покрај јужниот профил на југозападниот блок ноа слојот 5, но се дојде само до неговиот горен раб. Веројатно е дека на овој слој лежи споменатиот хоризонт ІТІ.
9, Хоризонт IV. Во северниот профил на блокот II, под слојот 6, се издвојува овој хоризонт на длабочина од 1,68—1,78/1,83 (A 228,25— A 228,15/228,10). Во прашање е појас од тврда, жолтеникава глиновита земја поинтензивно мешана со лепеж и со конкреции чија дебелина изнесува 10--15 см. Тој се протега речиси преку целиот северен профил на блокот П, скоро хоризонтално и од долната страна јасно го разграничува опишаниот слој 6.
10. Под хоризонтот IV се наоѓа слој 7 на длабочина од 1,78—2,03 (Δ 228,20—Δ 227,95). Овој слој е составен од мрко-сива помека земја која не содржи примеси од глина со што се издвојува од слој 6 од кого е исто така разграничен со хоризонт IV.
11. Приближно на средината на северниот профил се спушта од слојот 7 јасно издвоена јама 1. Јамата е исполнета со поцврста и посветла сивкаста земја која е попрскана со жолта глина и гар. Како што ќе покажеме во понатамошното излагање, постои можност дека се работи за огниште или можда за дел од земуница, што ќе може сигурно да се востанови дури со понатамошните ископувања на север од блокот II. Јамата е укопана во земјата околу 50 см и лежи на длабочина од 2,03—2,53 м (A 227,95—A 227,45). Таа сигурно се врзува 3a слојот 7, поради тоа што над неа, на горниот раб на тој слој, се наоѓа неповреден хоризонт IV, Појавата на јамата упатува на тоа дека во Врска со Неа би можел да се издвои уште еден, најстар хоризонт --- хоризонт V.
12. Слој 8, лежи на длабочина од 2,03—2,33 м (A 227,95—A 227,65). Во прашање е посветло нијансираниот слој во кој е вкопана јама | и кој постепено преминува во здравица.
Ако оваа стратиграфија се спореди со податоците кои во својот извештај ги даде Галовиќ,8 може Аа се констатира дека тој поблиску го определил само: нашиот слој 2 — хоризонт I кој го обележил како ниво на помладиот неолит; нашиот хоризонт II кој го третирал како помладо ниво на стариот неолит; конечно нашиот слој 5 кој го спределил како постаро ниво на стариот неолит,а кој заправо, е тесно врзан за градбата на куќите од хоризонт 11. Останатите слоеви и хоризонти Галовиќ не ги определил поблиску нити пак постојат податоци кон би овозможиле поедини негови подвижни наоди за нив да се врзат. Оттука материјалот кој го публикувал Галовиќ во поголем дел во хронолошки и стратиграфска смисла е неупотреблив.
НЕПОДВИЖНИ АХРЕОЛОШКИ ОБЈЕКТИ
Во претходното излагање укажано е на издвојување на поедини хоризонти и нивните карактеристики, на кои кратко ќе се вратиме на ова место.
За хоризонтот 1 можно е само да се рече дека се работи за остатоци кои индицираат постоење на неподвижни објекти (купови камења, распаднати блокови лепеж), но целина на некои одредени згради не можеше да се фати на испитаниот дел од теренот. Исто така не се констатирани јами од колца.
Во хоризонт П откријани се 1974 година урнатини од две куќи 1 и П (пр. I) кои се понатака следени во 1975 година, кога е откриен уште еден објект од истиот хоризонт кој со голема веројатност може да се определи како куќа III.
Куќа I. Делови од оваа куќа најдени се во блоковите I, III u V. Откриен е југзоападниот агол на куќата (квадрат I) и делови од југозападната (квадрат I), југоисточната (квадрат I и III) и северозападнатиот раб на куќата (блок V). Овие урнатини како и од куќата II, внимателно се очистени површински, така што нивните контури укажуваат на основа на куќа. Тие, меѓутоа, не се симнувани така што за конструкциите на куќите (евентуално постоење на под и неговата конструкција, конструкцијата на зидовите и постоење на кодови) нема се уште податоци. Ова е направено со желба во еден даден момент во целост да се откријат урнатините на куќите и да се востановат нивните контури, а потоа, повторно во целост се пристапи на испитување. Урнатините се наоѓаат во пад во правец од север и североисток кон југи југозапад со највисоки точки покрај северниот профил на блокот ІІТ на југоисточната страна на куќата и во североисточниот агол (В) на блокот У (спореди ги стратиграфските податоци стр. 91). Се состојат од поголеми и помали компактни блокови лепеж кои неправилно паднале и претставуваат сигурни урнатини од зидовите на зградите. Добро е сочуван откопаниот дел на југозападната страна во блокот 1, како и југоисточните делови во истиот блок и покрај северниот профил на блокот III каде што се наоѓаат на пониско ниво, мешани со ситни камења и лежат непосредно на глиновит слој. Вдолж југоисточниот и југозападниот раб на куќата во блоковите I и III се наоѓаат поголеми блокови камења кои надвор од урнатините ја следат нивната линија, но главно не лежат на нивото на самото дно на урнатините. Нивното значење ќе може да се објасни дури по понатамошните ископувања, но сигурно е дека се наоѓаат во некаква врска со куќата. Северозападниот раб на куќата во блокот У повеќе е оштетен, особено поблизу до
3 северниот профи, A на блокот и кај неговиот југозападен агол (точка ГП). Во делот покрај северниот профил линијата на урнатината е прекината и на тоа место постои поголема неправилна површина земја интензивно мешана со гар и остатоци од палевини. Оваа површина меѓутоа се наоѓа под олоковите на урнатините, што упатува на пора: рени дека не се работи за подоцнежно пореметување
, ами палевината е се директ-НО врзана за урнатините на куќата. Оваа констатација посебно е важна поради тоа што во тој слој на палевини откриен е керамичен мо-АСА од куќа (са. 9). Уште едно пореметување постои кај урнатините од куќа I во квадратот I. Во прашање е сигурно јама укопана од горните слоеви која е констатирана во основите за време ископувањата. Оваа јама делумно ги оштетила урнатините и се укопала во пир, но БО пелос не ги пробила.
Кука П откриена е во јужниот АСА на квадрат II. Од оваа зграда откриен е северозападниот агол со дел од североисточниот раб кој преминува и во југозападниот агол на блокот I (агол D), а паралелна е со југозападната ивица на куќата I (спореди пр. I), и дел од северозападниот раб на куќата. Оваа зграда е знатно послабо сочувана, а и блоковите лепеж се со помали димензии. Покрај јужниот профил на блокот II постои знатно пореметување кое и понатаму се шири кон вр. Возможно е дАска оваа куќа била послабо градена од претходната.
Уочлив е фактот дека двете градби поставени се паралелно една спрема друга. Сличен бил односот на куќата I изгледа и положбата на урнатините на објектот кој со голема веројатност може да се определи како куќа II]. Ова укажува на одреден „урбанизам“ во градбата на населбата со паралелно поставени градби и постоење на премин улица меѓу нив. Ако се претпостави дека зградите биле поставени една спрема друга, така што аглите им лежеа наспрамно, би можело според положбата на југозападниот агол на куќата I и североисточниот агол на куќата II да се претпостави дека куќата I во правец југоисток --северозапад имала димензии околу 7,00 mM. Оваа претпоставка потврдена е, изгледа, со ископувањата во 1975 година, кои покажаа дека димензиите на куќата I во тој правец (од југоисточниот раб во блокот I до северозападниот во квадратот У) изнесуваат нешто повеќе од 7,00 м. Притоа останува отворено прашањето дали оваа димензија претставува должина или широчина ца куќата, поради што, додека пе се откријат и останатите агли, не може да се тврди дали куќата била ориентирана во правец југоисток- северозапад или спротивно — во правец североисток--југозапад.
Куќа ШИ. Во блокот ІІІ,9 покрал јужниот профил откриен е помал куп урнатини од куќен лепеж кој навлегува во профилот и езгле-Аа претставуваа агол од еден објект кој го обележавме како куќа III. Стратиграфски објектот одговара на положбата на куќите I и ЦП. Тој лежи во црвенкасто-мрк компактен слој 4, а заснован е на глиновит слој 5. Се работи за северозападниот агол на објектот.
Порано во излагањето веќе е укажано на постоењето на објектот врзан за хоризонт ШТ кој лежи под глиновитот слој иди во неговите рамки. Откриен е еден агол и дел од правилна површина прекриена со жолт набој која навлегува во северниот и источниот профил на блокот III. На јужниот раб на овој објект откриена е помала површина од под која во текот на кампањата 1975 година не е понатаму испитуван. Јужно оттаму, покрај источниот и јужниот профил на блокот, сс наоѓа површина со камења кои исто така лежат во рамките на слојот 5. Може да се претпостави дека се работи за еден објект чиј карактер не може поодблиску да се утврди во денешната положба на
истражување. Сигурно е, меѓутоа, дека тој стратиграфски е постар од хоризонтот II.
Хоризонт ги утврден е само врз основа на појасот од тврда глинеста земја со дебелина од 10--15 см кој лежи на дното на слојот 6 li се издвојува од слојот 7. Во ископаниот дел на теренот на тоа место не е констатиран никаков посебен објект.
На крајот, потребно е да се укажи и на јамата J, која во текот на ископувањата во 1974 година е делумно откриена во северниот леа на Слокот П (спор. План J). Јамата е сигурно постара од хоризонтот IV и се врзува за слојот 7 од чие дно можеше да се следи нејзиното укопување. Таа го пресече слојот 8 и навлегува со дното во здравица. Јамата е констатирана по целата своја должина во правец исток-запад. Во горниот дел оваа јама е исполнета со цврста компактна и нешто посветло нијансирана земја која е попрскана со гареж и примеси од глина. Дното на јамата е рамно со благ пад во правец исток-запад а го сочинува слој од тврдо набиена земја. Вдолж источниот и јужниот раб на јамата во нејзините рамки се наоѓаа поголеми камени блокови, сличен блок е поставен и на нејзиниот надворешен раб од западната страна. Исто така набојот на дното на јамата од западната страна е врабен со камења околу кој земјата интензивно е мешана со гареж. Возможно е дека се работи за земуница или огниште. Стратиграфски овој објект исто така му припаѓа на издвоениот хоризонт на станување кој тогаш би се обележал како хоризонт V.
ПОДВИЖЕН МАТЕРИЈАЛ
Со ископувањата во 1974 година е откриен, во разни слоеви и хоризонти, богат подвижен инвентар. Тој се состои првенствено од керамика која е најбројна. Релативно добро застапена е и пластиката додека орудијата и оруѓето од камен и коска во досегашните ископувања останаа за изненадување многу ретки. По понатамошното излагање ќе бидат изнесени основните карактеристики на овој подвижен материјал по слоеви и хоризонти, водејќи сметка и за материјалот од 1975 година, особено кога станува збор за наодите врзани за куќата I. Веднаш треба да се истакне дека сликата за тој материјал, па според тоа и за културната еволуција во Зелениково, се уште е само прелиминарна. Таа е потполна само кога станува збор за горните слоеви: куќите од хоризонт ІТ не се уште испитани и ископаниот материјал потекнува исклучиво од лепежот или е најден меѓу урнатините во прв ред од куќата I во кампањата од 1975 година. Долните слоеви и хоризонти почнувајќи од глиновитиот слој 5, испитани се на многу мала површина за да би можело да се дојде до конечни заклучоци. Сепак, и во оваа форма, наодите ни даваат ориентација за културниот развој на локалитетот и дава основа за укажување на понатамошни можности кои со продолжувањето на систематските истражувања во Зелениково мора да ни даде.
Керамика и пластика
Како што е веќе споменато, површинскиот слој | во знатна мера е испреметан и пореметен со длабокото орање. На истражениот дел од теренот (блоковите I—III и блокот V), овој слој даде сразмерно малку материјал кој главно, се слага и со појавите констатирани во слојот II — хоризонт I. Посебно внимание заслужува фрагментот со задебелен обод и фрагментот веројатно од сад со две држалки (кан-
тарос), кои се врзани за овој слој, непосредно над хоризонтот I во блокот П (Т. 7, 5). Во самиот слој 2 — хоризонт I не се откриени објекти од овој вид, што можеби укажува дека слојот | ќе се смета како помлада етапа на живот во населбата.
Во слојот 2 — хоризонт I основните керамични видови се след-
Бо најголем број е застапена сивата керамика во разни нијанси од светло-сива до затворено, црно-сива боја. Основната карактеристика на овој вид претставува фактот дека земјата е интензивно мешана со ситни зрнца од песок. Површината на садовите, по правило, е мазна, без некоја превлака, изедначена, без траги од полирање. Понекогаш овие фрагменти се невоедначено печени, сиви, со посветли жолтеникави нијанси што е секако последица на несовршена техника на работа.
Далеку с поретка сличната керамика од подобро пречистена земја, во боја на потемен тон кој е умерено полирана, така што на места се гледа умерен сјај. ;
Во овој хоризонт во 1974 година се откриени и неколку фрагменти на права црна полирана керамика. Нарочно надворешната страна на садот, има воедначена црна површина чиј интензитет на сјајот зависи од степенот на полирањето. Така, фрагментите одат од обично црна монохромна керамика слична на винчанската до интензивно сјајно полирани парчиња, понекогаш со танки зидови и беличест прелом кои потсетуваат на фино црно полирани тесалски видови (Арапи, Лариса).10 Оваа керамика макар во мали количества се наоѓа во постарите слоеви. Незјината долговечност констатирана е и во Анзабегово, пе изгледа исклучиво не ќе може да се врзи за еден тесен временски отсек или култура.
Далеку поретка од сивата керамика е соодветната мрка понекога умерено полирана. На оваа керамика почесто се констатира трага од превлака која во поголем дел е симната.
Црвената керамика, исто така, е малубројна. Особено паѓа во очи дека овој вид најмногу се врзува за облиците на садови на ниска, конична шуплива нога. Притоа во повеќе случаи садот е едноставно црвено печен и покажува бледо црвена боја без каков и да е траг од превлака. Ретко се забележува трага од црвена превлака која во најголем дел е симната. Оваа керамика не го достига квалитетот на црвено монохромната или сликаната керамика од старчевачката група,11 групата Анзабегово--Вршник, нити карактеристичниот пехар на нозе од класичната винчанска група. Изразито грубата керамика сразмерно с ретка. И едниот и другиот вид можат да имаат внимателно измазнета внатершна површина, понекогаш и со посебно нанесена превлака.
Облиците на керамиката се, исто така, малубројни. Преовладуваат топкалестите садови со благо издвоен или малку разгрнет обод. (Т. 1, 4; 2, 2). Се работи претежно за подлабоки затворени форми, додека поретки се плитките отворени облици на чинии. Изразито биконичната форма на чиниите е ретка (Т. 7, 4). Покрај тоа постојат познати об-АММА на садови со прави зидови, најчесто конусни, како и отворените
облици на чинии со благо заоблен профил. Постоењето пехар на нога потврдено е со ниски шупливи конусни нозе, додека масивната висока Нога од пехар е исклучителна (Т. 8, 2, слој 1). Карактеристична е и формата на мешлестиот сад со хоризонтално продупчена дршка која е позната и од слојот 1 (Т. 2, 6) но во 1975 година е сигурно потврдена во затворениот контекст на слојот 2 -- хоризонт I.
Уште една карактеристична појава ја чинат високите нозе кои индицират форми на садови на повеќе нозе (T. 8, 6).
Профилациите на ободите го потврдуваат постоењето на благо разгрнатите и нешто проширени или од надворешната страна косо засечени форми (Т. 2, 3, 5).
Основниот вид орнаментика претставуваат канелурите кои по правило се паралелно вертикални или коси и јасно моделирани иако не. маат карактер на изразито ребраста (rippled) канелура (са. Т. 7, 1-4). Исклучок праваат ребрести цик-цак канелури на еден фрагмент откриен 1975 година во лепежот на хоризонтот I (блок У, лепеж 2, Т. 7, 2). Во грубата керамика има фрагменти со организиран и налепен барботин орнаментика.
Со исклучок на споменатите нозе од пехар, дната од садовите се исклучиво рамни.
Облиците на држалките во прилична мера се разновидни и типични за овој период (Т. 5, 5—7). Брадавичестите винчански држалки не се типични. Се наоѓат дршки со петличести или рожести испупчу-Barba јазичести држалки и држалки со форма на јадац.
Основните облици на статуетките кои сигурно се врзуваат за овој слој иако се јавуваат и во слојот 1 се столбести и плоснати стеатопигни статуетки кои, по правило, се работени во две половини, а потоа спојувани. (са. la, Б). Посебна варијанта од последната група ја чинат фигурите со многу нагласен стомак (са. 2a, Б). Лицето на статуетките пее посебно моделирано и на него се наоѓа само нагласен нос („лице на птица“) (са. 3). Глави со ВОАУТН од страните (сА. 4) кои можат да се толкуваат како посебен бил На фризура или глави на овен познати се веќе од слојот 1, но се типични и порано. Значајно е дека тој облик е гознат и од следниот слој 3 што е од интерес за утврдување на релативната хронологија на овде застапсната култура. Интересен е, исто така, предмет со облик на валјак со назабени испупчувања по должината на горниот раб (печат — пинтадера?).
Малубројниот материјал од слој 3, кој се врзува за помладиот неолит во Зелениково, покажува, главно, исти карактеристики во фактурата и облиците на садовите (T. 2, 1; 8.4. Веројатно ќе биде случајност во 1975 година во овој слој откријано е повеќе фрагменти од сад со сисак на истурање, непознат од слојот 2 — хоризонт I (најдени во блокот IIL). И облиците на држалките, главно се исти (Т. 5, 1-4), иако примерокот Т. 5, 4 покажува варијанта на аглесто накршена држалка со петлочесто испупчување. Веќе споменатае глава на статуетката со бочните волути. Особено внимание заслужува фрагментот од обод на чинија со благо извиена профилација со петличесто испупчување на горната страна од ободот (Т. 8, 4) кој, нието така припаѓа на овој слој. Останатиот материјал од понискиот дел на слојот, како што покажуваа ископувањата во 1975 година, главно, се врзуваа за поранешните стапи на животот во Зелениково. Ова се однесува и за материјалот од слојот 4. На ова место потребно е само да се спомене половината од цилиндричната, многу нагласена стеатопигна статуетка од тој слој (са. 5). Типолошки примерокот би можел да се врзи за многу рани статуетки од винчанско-тордошката фаза во Винча, но не може да се исклучи ни врската со доцнежната пластика на CrapueBo.12
Врз основа на сето речено, изгледа дека не може со сигурност барем засега, малубројниот материјал од младиот неолит од слојот 3 во хронолошка смисла да се одвои од наодите на слојот 2 — хоризонт I. И оваа констатација би можела да зборува во прилог на извесен прекид во животот на населбата.
Материјалот на хоризонт П во поголемо количество и во типични форми откриен е, главно, во 1975 година, на урнатините на куќата I, во блоковите III и V, wan меѓу самите блокови Aenex. Оттука тој не межеше АСТААНО да биде проучен, па на ова место ги даваме прелиминарно неговите карактеристики. Овде преовладува обичната и груба керамика при што мрката с почеста од сивата. Во подобрата керамика не с толку честа црвената керамика, фино полирана, а во овој вид често се појавуваат сивата и црно сивата, лошо или умерено полираната и сјајната. Неколку фрагменти припаѓаат на фината црна керамика, делумно и танки зидови со беличест прелом која е блиска на тесалските видови. На некои фини мрки и црвени фрагменти, кои се сјајно полирани, се забележуваат траги од механичко мазнење, а позната е и невоедначено мазнетата керамика чија површина потсетува на структурата на дрво со неговите природни жилички (»gemasert«) ВО една помлада варијанта која инаку е добро позната од групатаВршник--Анзабегово П--П1. Како облици се јавуваат топкалестите садови со благо издвоени или со цилиндричен обод, потоа садови со заоблен профил и оние со прав конусен обод. Познати се, меѓутоа и биконусните форми меѓу материјалот на фината керамика, како и на еден поголем сад со сликана орнаментика. И овде дната се, по правило, рамни и често благо задебелени (профилирани) особено кај грубата керамика. Исто така се јавува и издвоено ниско дно кое е познато и во овална форма. Основниот вид орнаментика ја чини барботинот изведен со повлекување често во облик на правилни паралелни орнаменти -- канелури (организиран барботин) кои можат да бидат право или криволинејни. Ова е последна форма меѓутоа поретка. Втиснатите орнаменти доста се ретки во вид на разредени зарези со нокт или втиснати, а постои и пластична лента со втиснатини. Позната e и орнаментиката на аркадниот барботин или огрубена долна површина на садот. Во сликаната орнаментика се применува како смолеста така и течна боја а се слика со темно црна и затворено мрка боја на црвена основа во разни нијанси или на окер основа Основните мотиви се сигурно криволинејни (Т. 4, 4). Кај еден фрагмент најден во квадратот Iil покрај самиот југоисточен раб на куќата орнаментот може да се реконструира во вид на голема слободна спирала, додека на еден фрагмент од лепеж може да се реконструира сложена спирала со расчленет завршеток, какви што се познати од порано од оваа населба. Почест е мотивот линеарни алтернативни подебели и потанки ленти. Сликањето често се врши и на внатрешната страна на садот (Т. 4, 4). Меѓу
сликаната керамика посебно треба да се спомене дел од голем биконусен сад со рамно дно кој е сликан со хоризонтални мотиви, ленти и издолжени полиња во рамките на кои е издвоен негативен лејкаст орнамент. Дното на садот од надворешната страна е, исто така, боено, а го следи сликана лента на долниот дел на стомакот. Со обликот и орнаментиката овој сад засега е сосема исклучителен. Меѓу исклучителните појави треба да се наведи и помал сад со низок цилиндричен врат и мазна површина со траги од полирање, и четири вертикално продупчени брадавици на стомакот кои се поставени така што стомакот е четвртесто извлечен. Орнаментиката се изведена со правилни убоди со помош на инструмент кои се распоредени хоризонтално на горниот дел на рамото и во вертикални снопови кој влолж рамото се спуштаат покрај брадавичестите држалки (сл. 8). Овде конечно треба да се спомене и моделот на куќа кој со својата стратиграфска положба (сл. 9) исто така стои во врска со куќата I. По обликот и орнаментиката овој примерок битно се разликува од досега познатите неолитски модели на куќи од Македонија (Породинска група, Костин Дол кај Делчево).14
Исти основни карактеристики во разни фактури, нивната застапеност во проценти а и во одликите на орнаментиката и облиците покажува и материјалот од слојот 5. Овде покрај биконусната, се јавува и благо извијаната профилација на чини (1, 6). Како што е веќе истакнато, кај описот на стратиграфијата материјалот од овој слој полошо е сочуван, иситнет и кородиран. Овде посебно се издвојува фрагментована човечка статуетка со пластичен носни врежани очи, столбест долг врат и сочуван дел проширен (5вонесто), шуплив труп (сл. 6). Лицето на статуетката и високиот столбест врат добро се вклопува во познатите типови на старчевачката група, тесалските статуетки по ссобено блиски аналогии можат да се наведат од соседната група Караново III во Тракија.15
Пониските слоеви на населбата испитани се засега на cè уште многу мали површини. Така за овие слоеви располагаме со сигурна стратиграфија, но се уште е невозможно да се следи интерната еволуција на културата. Треба, сепак, изричито да се спомене дека во оџшти црти не се забележуваат поголеми разлики на материјалот од хоризонтот II и слојот 5. Така, основните облици на керамиката се исти. (Т. 1, 1—2 -- слој 7, T. 1, 3, 4, слој 6) вклучувајќи ги тука и биконусните форми. Во сликаната керамика карактеристични се криволинејните мотиви (T. 4, 3, слој 6; T. 3, 1 — слој 7) при што мотивот на еден фрагмент од слојот 6 изгледа може да се реконструира во голема слободна спирала (Т. 4, 3). Покрај тоа се јавуваат и аглести мотиви кои засега се појавуваат во хоризонтот IV (Т. 4, 1—2) јама 1, каде што на ободот на садот се наоѓа мотив од поголем триаголник (Т. 3, 2) а на еден друг — мотиви од пантлики секогаш во темна боја на светла позадина (Т. 3, 1) и во најнискиот слој. Во орнаментиката на грубата керамика и понатака преовладува канелираниот, а се јавува и аркадниот барботин (Т. 6, 2—4, слој 6), додека барботин налепците остануваат ретки (Т. 6,1 -- слој 8). Во комбинација со барботин -- орнаментиката се појавува и пластичната лента со втиснати орнаменти на еден фрагмент од слој 7 (Т. 8, 3). На истиот слој му припаѓа и фрагмент од стомак на антропоморфна ваза со држалка во облик на човечка рака (сл. 7). Само во концепција оваа претстава може да се врзи со многу пофиниот примерок од Анзабегово кој, меѓутоа, му припаѓа порано на периодот (Анзабегово--Вршник Тс).16 Во поширока смисла ваквите појави ја потврдуваат поврзаноста на македонскиот неолит со културата на балканско-анадолскиот комплекс на стариот неолит чија еволуција во југоисточниот дел на Европа продолжува и во текот на среднонеолитскиот период. Значајно е да се спомене дека низ СН-Те споменати слоеви и понатака се констатира приоритет на обичната керамика, која изгледа е почеста од грубата, како и на мрката над сивата грнчарија во двете споменати фактури. И сјајно полираната црна керамика застапена с во мал број низ сите споменати слоеви.
Посебно место меѓу керамиката заземаат жртвениците кои се се уште познати во мал број, но сигурно се јавуваат во рамките на поранешните неолитски наоди на Зелениково. Еден фрагмент од жртвеник со врежани паралелни аглести орнаменти потекнува од слојот 5, додека во слојот 8 најдена е нога од жртвеник со врежани орнаменти и траги од пастелно (crusted) боење (Т. 8, 5).
Во двете кампањи на ископувањето е најдено во слојот многу Малку орудија. Плоснати трапезоидни секири и во облик на чевларски калап најдени се во слојот над самите урнатини од куќи и во слојот 1 (T. 9, 1—2). Од слојот 2 хоризонт I познат е и облик на конусен хори- 30НТААНО продупчен тег, а се јавуваат и плоснати или топкалести Вер-ТНКААНО продупчени тегови.
ЗАВРШНИ РАЗГЛЕДУВАЊА
Материјалот од новите ископувања во Зелениково стратиграфски е прецизно класиран, а типолошки сигурно разврстен и определен. Сепак, засега е се уште прерано Аа се мисли на изведување дефинитивни заклучоци, особено кога се има предвид дска ни материјалот од ВТОрата кампања на ископувањата во 1975 година не можеше да биде вреднуван во целост. Ова особено се однесува за наодите од постарите слоеви. Наспроти тоа можат, макар и прелиминарно, да се изнесат извесни констатации и некои нови аспекти во проучувањето на неолитот во Македонија на кое укажуваат резултатите од овие ископувања.
Пред cè, за материјалот од доцниот неолит. Покажано е дека наодите од слојот 2 — хоризонт I, сигурно претставуваат една затворена хронолошка и културна целина за која, како што покажавме, се врзуваат и наодите од слојот 3 доколку се од младиот неолит, додека Н3ВС-Во врска со тоа се поставува прашање за културно-историскиот и релативно-хронолошката положба на младиот неолит во Зелениково, онаков каков што го илустрира слојот 2, во рамките на неолитот на Југоисточна Европа воопшто.
Сигурно е дека со извесни свои одлики младиот неолит на Зеле-ННКОВО може да се поврзува со винчанската група и особено со нејзините јужни варијанти — косовски и јужноморавски.18 Таков е случајот, пред се, облиците на валчестите и плоснатите стеатопигни статуетки, но, исто така, и со оние со лице на птица и со глава со бочни волути, кои се типични за споменатите варијанти во кои прво се појавуваат веќе во една многу рана етапа.19 Ист е случајот и со статуетките со нагласен стомак („гравидни“). Слично е со шупливите ниски конусни нозе кои водат потекло од постара култура (Старчево, Анзабегово--Вршник), но во косовската и јужноморавската варијанта се задржуваат и во подоцнежните фази на винчанската група.20 Најпосле, овде може да се спомене и канелурата, иако е јасно дека таа денес повеќе не смее да се смета исклучива сопственост на винчанската група. Постојат, меѓутоа, и знатни разлики меѓу винчанскиот и материјалот од Зелениково. Тоа, пред се, воопшто земено лоша фактура на керамиката, за која всушност пе е типичен финиот монохромен темен вид кој е така карактеристичен за винчанската група. Сивата керамика, со многу зрнца од песок, би можела да се врзи за таканаречената градачка фаза на винчанската група во јужното Поморавје и на Ко-СОВО, но исто така е блиска и на појавите Paradimi група на трачкото приморје и некои локални појави во групата Караново IV (Облучиште)21 Иаку, во Зелениково недостасува цела низа од карактеристични појави на винчанската група: мегу облиците, амфори и мали амфори во разни варијанти, потоа капаци, особено просопоморфни. Во крајна линија овде недостасува и класична форма на винчански пехар на нога со типична black-topprd техника или со невоедначено печење. Паѓа исто така во очи дека се ретки изразито биконусните облици на чинии и меѓу најчесто фрагментиран материјал, ретко може со сигурност да се утврди формата на ниска отворена чинија. Особено недостасува серија класични профилации на винчанските биконусни чиии кои во винчанската група претставуваат патоказ во нејзиното фино хронолошко разврстување. Основните облици се поблиски на топкалестите садови од старчевачката група и воопшто од пораните нео-АНТСКН периоди на што би можеле да укажуваат и ретки фрагменти со организирана барботин-орнаментика. Инаку, во орнаментиката недостасуваат сите видови на врежани мотиви (паралелни накршени или меандрести ленти, аглести и меандрести ленти со убоди) потоа мазнетата орнаментика (»stralacido«), која изгледа дека недостасува и во јужноморавската варијанта, а ретка е и во косовската. Па и самата канелирана орнаментика се сведува исклучиво на паралелни, вертикални или коси и најчесто доста грубо изведени канелури, додека сложениот мотив од преплет, кој за винчанската група е толку типичен, исто така е непознат. Од друга страна се доста омилени разни форми на држалки, особено варијанти со истапчести или рожести непупчувања. Навистина и овие форми познати се во винчанската група, а сразмерно рано се појавуваат во споменатите јужни варијанти, но особено се омилени во трачките групи како Караново III, Paradimi и во наодите од типот Sitagroi (Photolivo) I u II.22
Од сето тоа сигурно произлегува дека младиот неолит на делениково му припаѓа на големиот балканско-анадолски комплекс на мла-АНОТ неолит во кој се вклопуваат и сите споменати групи, но не може да се третира како варијанта на винчанскита група: во најдобар случај би можело да се зборува за една многу осиромашена винчанска група која од друга страна би била обогатсена со влијанија од Тракија. Во таа ситуација изгледа поточно ако наодите од Зелениково ги обележиме како нова, регионална група во рамките на балканско-анадолскиот комплекс на младиот неолит, група Зелениково ІЈ, чија територијална распространетост во целост засега уште прерано е да се одреди.
И релативното хронолошко одредување на оваа група причинува извесни тешкотии. Во поголем АСА недоволно сигурни елементи кои можат поодблиску да се одредат на хронолошката скала на Винча, поради тоа што не можат со доволна сигурност да се определат хронолошки осетливите варијанти на винчанските биконусни чинии. Плоснатите стеатопигни фигури слични по облик на Зелениково (сл. 1) се јавуваат многу рано во косовската варијанта. Ј. Глишиќ ја препишал нивната појава веќе на фазата Фафос І—а која, по нашето мислење, уште припаѓа на една еволуисана етапа на винчанско-тордошка фаза I (Винча А). Слични облици, меѓутоа, продолжуваат во Винча и подоцна во текот на винчанскотордошката фаза ІТ? И лицата во вид на птица (сл. 3) типични се, по Глишиќ, во фаза Фафос І—а, додека се исклучителни во фазата I b која хронолошки сигурно се приближува на нашата градачка фаза. Спротивна е, меѓутоа, ситуацијата на главите со бочни волути (сА. 4) кои, по Глишиќ, се појавуваат дури во преодната фаза помеѓу Фафос I а и I b, што значи, по нашето мислење негде во текот на винчанско-тордошката фаза ІІ23 (Винча В).^24а^ Фигурите со нагласен стомак (сл. 2) кои на Косово исто така се појавуваат рано се наоѓаат и во Винча негде до крајот на винчанско-тордошката фаза24 I, но можат да се следат и низ фазата П. Што се однесува до држалките со петличесто или рожесто испупчување (Т. 5, 2, 4, 6), тие се појавуваат во групите на балканско-анадолскиот комплекс сигурно многу рано26 (Караново III, Парадими) но се задржуваат доста долго. Во класичната винчанска варијанта се појавуваат прв пат ретко во рамките на Винчанско-тордошката фаза II, а на Косово нивната појава е почеста и рана. Конечно, фактурата на сивата керамика со 3рНца од песок сродна е на онаа во градачката фаза на винчанската група и споменатите појави во варијантите Облучиште во рамките на Караново IV. Имајќи ги предвид сите овие факти, мислиме дека групата Зелениково [I можеме засега приближно да ја датираме во винчанско- -тордошката фаза II, приближно околу преодната етапа меѓу Фафос Таи 1Б на Косово, во една еволунсана етапа на фазата Винча В по Е. Holsteu-u (ВЕ по Милојчиќ), а во хронолошката скала на Винча негде во слоевите околу 7 м длабочина, непосредно пред почетокот на градачката фаза. Притоа треба изричито да се подвлече дека се работи само за релативно хронолошко определување, а НС за културната припадност во потесна смисла. Извесна тешкотија во овој поглед претставува, природно, одржувањето на старчевачката традиција во некои појави кај групата Зелениково 11. Наспроти тоа појавите врзани за Тракија можат полесно да се објаснат бидејки сега е јасно дека некој од нив (на пример облици на држалки) сигурно можат да се следат и во текот на фазата Караново IV, особено во локалната варијанта Облучиште.
Во врска со ова веднаш се поставува уште еден проблем. Во горните слоеви на Анзабегово (Анзабегово слојот | со соодветните јами а спорадично веројатно во врска со пореметувањата во непосредно постарите слоеви) добро е застапена една одредена варијанта од винчанската група. Покрај пластиката врзана за винчанската група, се појавува овде добра монохромна винчанска фактура, облици од биконусни чинии во рзни варијанти како што се чисто биконусна чинија, таа со низок цилиндричен врат и заоблено рамо, чинија со конусен врат и заоблено рамо и конусна чинија со аглест профил (carinated bowl). Постојат понатака биконусни амфори и мали амфори, класична форма пехар на шуплива и масивна нога во типична техника black-topped а во канелираната орнаментика познат е мотивот на преплет. Исто така се јавуваат типични измазнети мотиви и врежани аглести, боцкани, во еден случај дури и меандреста пантлика. Обични држалки со петличести испупчувања се ретки, но затоа се појавува една форма аглесто накршена со рожасти испупчувања и триаглесто проширен дел со кој се врзува за ободот на садот. Оваа форма засега не е позната од 3eлениково. Врз основа на сите овие карактеристики сметаме дека винчанските наоди од Анзабегово треба да се датираат негде кон крајот на винчанско-тордошката фаза I и самиот почеток на фазата П (Винча А/В), затоа за кое посебно е изнесена аргументацијата во нашата монографија Анзабегово која е подготвена за печат. Според тоа, постои извесна хронолошка разлика помеѓу винчанскиот материјал од Анзабегово и нашето приближно датирање на Зелениково II. Сепак, останува фактот дска со сите сво одлики материјалот од AOCLLHCAKIHMOT неолит од Анзабегово тесно се врзува за винчанската група, така што може да се прифати мислењето на оние автори кои тој материјал го припишуваат на таа група. За Зелениково, меѓутоа, според денес расположивиот материјал, издвојување од винчанската група изгледа сосема оправдано. Со ова се поставуваат и прашања за историската интерпретација и меѓусобни односи на соседни култури, како и механизмот и патиштата на ширењето на некои појави, за што е прерано да се даде дефинитивен суд.
Што се однесува, пак, до материјалот од пораните слоеви (хоризонт П и долните слоеви), кои се вбројуваат во среден неолит на општата класификација на југословенските археолози, а културно во една еволуирана форма на балканско-анадолскиот комплекс на стариот не-ОАНТ во врска со асимилацијата на извесни страни појави на соседните подрачија, истакнавме дека засега тешко с во нив да се изврши издвојување на некои етапи. Можеби во смисла на такво издвојување укажуваат извесни појави во сликаната керамика и то аглестите мотиви чие постоење го забележуваме во долните слоеви (Т. 3, 2; 4, 2). Ве културна смисла посебно е карактеристична апсолутно претензијата на барботин — орнаментиката што укажува на тесната поврзаност со внатрешноста на Балканскиот Полуостров и на губењето контактот со јадранското подрачје кои се во Анзабегово особено во старите фази сразмерно јаки (Анзабегово -- Вршник 1--П). Конфронтацијата со Анзабегово и група Анзабегово -- Вршник ја покажува следната слика: фина црвена монохромна керамика која води низ сите фази Анзабегово -- Вршник овде е релативно ретка. Исто така поголем број на садови од Зелениково покажуваат облици со рамно дно, што одстапува од појавата во Анзабегово. Со групата Анзабегово — Вршник постои слагање и прстензија на барботинот, особено канелираниот и организираниот, кој се јавува во праволинеарни и курволинеарни мотиви како типичен особено во фазата Анзабегово -- Вршник IV. Ист е случајот со аркадниот барботин кој во Анзабегово особено се јавува ко фазите II] и IV. Сјајно полираната црна керамика, чија фактура с Слиска на тесалската, се јавува во фазите Анзабегово--Вршник 1--ГУ секогаш во мали количества, така што претставува хронолошки нео- -етлива појава. Интересно е дека во хоризонтот П во Зелениково се појавува керамика со невоедначено мазнета површина (»gemasert«) во облик близок на доцнешниот вид на оваа керамика во Анзабегово (фактура Ill e 2) која овде се појавува од фазата II и се задржува во горните слоеви, но е во фазата Анзабегово — Вршник IV исклучителна. Исто така е чудно дека ниските овални налепени нозе се појавуваат исклучиво во периодот Анзабегово — Вршник I. Од Друга страна,
сликаната керамика со темна боја на светла позадина изведена е во Зелениково со исти комбинации на боја во идентична техника. Во Анзабегово спиралата е особено честа во периодот Анзабегово — Вршник IV, каде што е востановена во апсолутно сигурни целини. Овде се јавува и сложен мотив на спирала расчленета на краевите во облик па Wana која е типична за поранешните наоди од Зелениково, а утврдена и во хоризонт П (куќа I) на оваа населба. Напоредо со тоа се јавуваат и големи слободни спирали кои се појавуваат уште од периодот Анзабегово — Вршник III, иако не во големи количества покрај линеарните мотиви Сите овие факти упатуваат на тоа дека хоризонтот II од Зелениково временски сигурно може да се врзи од Анзабегово — Вршник IV, секако со извесени локални отстапувања. Фактот дека спиралата се јавува и во претходната етапа на Зелениково упатува на можноста дека во обемната стратиграфија на Зелениково, исто така, може да се смета со повеќе етапи. Приближно тие би можеле да се врзат за периодот Старчево III no A. Гарашанин. Каква била нивната еволуција, ќе можат да покажат дури понатамошните ископувања во Зелениково и конфронтацијата на материјалот на ова наоѓалиште со стратиграфијата на Анзабегово. Така, ќе се добијат и два сигурно фиксирани стратиграфеки пункта кои ќе овозможат на решавањето на
проблемот да му пристапиме на солидни основи без оние сомневања, предубедувања на кои сегокаш се подложени конфронтациите на затворените целини без вертикална стратиграфија. Природно дека во тој поглед и регионалниот развој ќе игра значајна улога.35 Во таква ситуација без обемен и сигурен публикуван материјал сметаме за нужно дискусијата за овие проблеми, сакајќи да навистина биде сериозна и документирана да је оставиме за подоцна.
подоцнешни појави меѓу44 материјалот од слојот | можеби упатуваат на една помлада стапа. (антропоморфна ваза); 32 и п., сл. 46, 8.
Белешки
- Во 1974 година екипата на истражувачите покрај потпишаните е сочину-Ваа; Душанка Корачевиќ кустос во Музеј на град Скопје, Миленко Милојковиќ апсолвент на граѓевинскит факултет кој ја изработи геодетската мрежа и стално работеше на мерењето и плановите; Никола Ќекеновски- конзерватор во Музејот на град Скопје како цртач; Христо Константинов, работник во Музејот на град Скопје како фотограф. Во 1975 година Г. Спасовска не учествуваше во теренските работи, од здравствени причини, но стално беше во контакт со екипата. Во оваа година покрај веќе именуваните членови учествуваа Милан Ивановски, археолог во Заводот за заштита на спомениците на култура на град Скопје и Стоил Мицевски, апсолвент по археологија. На потпишаните им е должност да на ова место и се заблагодарат на Управата на Музејот8 на град Скопје а посебно на директорот Кузман Ѓеорѓиевски на сестраната помоќ и подршка во работата. ↩
- М. Грбиќ (и соработници), Гласник на музејско-конзерваторското друштво на нр Македонија, 1950, 108 и п. ↩
- Р. Галовиќ, Зборник радова Народног музеја — Београд, V, 1967, 127 и п. Текст со приближно иста содржина објавил Галовиќ и во Bericht der Rémisch- -germanischen Komission, 1962-1963, 13 и п. ↩
- М. Гарашанин--Д. Гарашанин, Зборник на штипскиот Народен Музеј II, 1960—1961, 7 и п. ↩
- Сп. извештајот на D. Korаćević, Arheološki pregled 6, 1964 и 15, 1973. ↩
- Кус предходен извештај: М. Гарашанин — Г. Спасовска, Arheološki pregled 16, 1974, 14 u n. ↩
- Сите мерки во овој извештај земани се од североисточниот агол на блокот I (A’): Во Археолошкиот преглед, лос. cit., и п., мерки се земани од највисоката тачка на теренот кој таа година е истражуван (A 223.20). ↩
- Зборник Народног музеја V, 131-132. ↩
- Со ова се менува ознаката која во Археолошкиот преглед, лос. cit., 15 оида дадена за јамата 1. ↩
- H. Hauptmann—V. Milojčić, Die Funde der frühen Dimini — Zeit auf der Arapi — Magula, 1969, 50 и п. ↩
- D. Aranđelović-Garašanin, Starčevačka kultura, 1954, 62 и п. ↩
- Ibid., 54 и п. (со дискусијата на проблемот). ↩
- М. Гарашанин, A. Гарашанин, В. Санев, A. Симоска, C. Саржоски Анзабегово (Монографија на резултатите од истражувањата на југословенската екипа. Ракопис приготвен за печат). Оваа техника добро ја опишуваат H. Milojčić v. Zumbusch—V. Milojci¢, Die deutschen Ausgrabungen auf der Otzaki Magula in Thessalien, 1971, 81--82. Нивниот опис се однесува меѓутоа, на постар вна од оваа Керамика (нашата фактура IIlel) која во Анзабегово се појавува во периодот Анзабегово—Врпник I. ↩
- М. Grbić (i saradnici), Porodin, 1960, T. VII; XXXIV; Д. Симоска—В. Санев, Acta Macedoniae Archaeologica I, 1974, 64 и п. XXII, 1 (Велушка тумба); М. Гарашанин, В. Санев, Д. Симоска, В. Китаноски, Преисториски култури во Македонија, 1971, Каталог бр. 81—82 (Породин); бр. 116 (Костин Дол). ↩
- Напр. П. Детев, Годишник на Археол. музей — Пловдив III, 1959, 37, сл. 53 (антропоморфна ваза); 32 и п., сл. 46, 8. ↩
- Гарашанин, Санев, Симоска, Китаноски, op. cit., Каталог, бр. 12. ↩
- За облиците на винчанскиот материјал во поедини фази на винчански групи M. GaraSanin, Hronologija vinéanske grupe, 1951, passim; Истиот Праисторија на тлу ср Србије, 1973, 65 и п. За косовску и моравску7 варијанту7 Ibid., 101 и п.; J. Glisi¢, Glasnik Muzeja Kosova i Metohije VII—VIII, 1962—1964, и п. (Предионица); Истиот Kosovska i juZnomoravska varijanta star¢evacke i vincanske grupe (неотпечатена дисертација -- Београд 1965). ↩
- Глишиќ, ор. cit., 131, 136 и п.; М. Гарашанин ор. cit., 106. ↩
- Tbid., 103; 106. ↩
- За Paradimi групата сп. M. Garasanin—W. Degh, Jahrbuch des Romisch-germanischen Zentralmuseums — Mains, 10, 1963, 2 u п., cA. 11--11. Материјалот од Облучишта, и се сврзува за појавата на типот Калојановец (сп. H. Vajsova, Slovenska Archeologija XIV, 1966, 14 и п., за жалост без повеќе илустрацији), исто така сродни на Винча. Познат му е на М. Гарашанин од аутопсијата во музејот на Стара Загора. ↩
- M. Гарашанин, op. cit., 103, 106; GaraSanin—Dehn, op. си. сл. 4-11; Chr. Zervas, L’Art préhistorique en Gréce (Paradimi); C. Renfrew, Зборник Народног музеја — Београд, 1970, 45 и п., особено 47 и ц., Т. I, 5, 8, 9, (Photolivo—Sitagroi); Vajsova, op. cit., 3, 11, 14, 17; G. Georgiev, L’Europe a la fin de l’Age de la pierre, 1959 (1961), 65 и п., Т. X, 4; XI, 3—5 (Караново 111). ↩
- Glisic, Glasnik Muzeja Kosova i Metohije VII—VIII, Косовско-јужноморавска варијанта старчевачке и винчанске групе, 132, T. XV, 12. Спор. напр. M. M. Васиќ, Праисториска Винча III, 1936, са. 130 (дуб. 7, 8). Сличен тип во извесни варијанти познат е и покасно во Винча. ↩
- Глишиќ, op. cit., 131, 136-137, T. XV, 3—8; Glasnik Muzeja Kosova i Metohije VII—VIII, 39, T. V, 8—10. ↩
- Истиот Косовскојужноморавска варијанта ..., 138, Т. XV, 16. ↩
- Напр. М. М. Васиќ, ор. cit., са. 84 (длаб. 8,2 м), 135 (длаб 7,2 м), 218 (длаб. 5,7 одн. 6,2 м). ↩
- М. Гарашанин, Праисторија на тлу ср Србије, 88; 106. ↩
- За меѓусебниот однос на овие хронолошки системи спор. Ibid., 96. ↩
- Ha ова укажува Georgiev, Actes du II те Congrés international des études balkaniques et du Sud-est européen Athénes 1972, 86, иако особено не ro споменува Облучиште. ↩
- ТІ. Корошец -- J. Корошец, Барутница, 1973, 57 и им. и соодветни HAyстрацин. ↩
- Напр. M. Gimbutas, Archaeology, 25, 2, cA. на стр. 122. ↩
- Наведените податоци и датирањето нарочно се обработени во споменатата монографија Анзабегово приготвена за печат. ↩
- M. Гарашанин, Macedoniae acta Archaeologica, I, 10 и п. Les raports entre le Sud-Est européen et la Méditerrannée orientale à l’époque préhistorique, IIme Congrés international des etudes balkaniques et du Sud-Est européen, Bucuresti 1974 (Главни реферат), ↩
- Напр. форми слични на примерокот M. Гарашанин, Санев, Симоска, Китаноски, ор. cit., кат. бр. 33. ↩
- Од овие причини не можеме да го прифатаме хронолошкиот систем кој го предлага C. Димитријевиќ, Materijali praistorijske sekcije A. D. J. X., 1974, 59 и понатаму. Остануваме при својата дефиниција Старчево III, оставајќи отворена можност на неговото понатамошно степенување. Спор. M. Garaganin, Actes du VIII те Congrés international des sciences préistoriques et protohistoriques, Beograd 1971, 40. Ситуацијата во Македонија која стратиграфски е фиксирана како да потврдува подолга употреба на спиралата но обликот кој по Димитријевиќ би бил типичен за „спиралоид“ В овде се појавува сигурно и во порана стапа. На значајот на локалните еволуции упатува и ситуацијата во Photolivo-Sitagroi, која изгледа ги потврдува нашите поранешни претпоставки во поглед на генезата и хронологијата на сликаната керамика од типот Dikili Tash. Спор. J. Deshayes — M. GaraSanin, Bulletin de correspondance hellénique LXXVIII, 1964—1, 51 u п., особено 65—66; M. GaraSanin — W. Dehn, op. си. и m., особено 12—14. ↩
Zusammenfassung
Neue Grabung in Zelenikovo Bei Skopje
Gordana Spasovska — Skopje
In den Jahren 1974—1975 unternahmen die Autoren eine neue Grabung in der bekannten neolithischen Sicdlung Zelenikovo bei Skopje. Die Ergebnisse fritherer, in den Jahren 1954—1955 vorgenommener Untersuchungen sind von R. Galovié ver6ffentlicht worden (3), allerdings ohne entsprechender stratigraphischen Angaben. Daher hielten wir es fiir berechtigt an dieser Stelle die stratigraphischen Verhaltnisse durch neue Grabungen nachzupriifen. Dabei stiess man schon in geringer Ticfe (Niveau II), auf die Reste zweier Hauser, wodurch der urspriingliche Arbeitsplan диет Anderungen erleben musste. Auf einer Flache von vier, 5 X 5 т grossen uadraten, wurden bisweilen beide Hauser zum Teil aufgedeckt, wobei allerdings das Abraumen der Lehmmassen erst fiir eine spatere Zeit, d.i.nach der Aufdeckung der gesamten Hausgrundrisse vorgesehen wird. Bei der neu entstandenen Lage konnte auch die Stratigraphie der Siedlung nur auf einer kleinen Flache (entlang des Nordprofils von. Quadrat II) beobachtet werden. Dabei ergibt sich folgendes Bild (Plan I):
1. Die oberste Schicht (1), ist durch Ackern stark zerwihlt. Sie enthielt Reste einer spdtneolithischen Kultur deren Merkmale im Weiteren noch naher behandelt werden sollen und die besonders in der unmittelbar darauf folgenden Schicht 2 — Niveau I gut vertreten war. Allerdings sind in Schicht 1 auch einzelne Funde vorhanden die médglicherweise auf das Bestehen ciner jiingeren Periode hinweisen diirften, ohne dass bei dem Erhaltungszustand dieser Schicht ein sicheres Urteil tiber die Frage zu treffen ware (vrgl. Tl. 7, 5).
Die nachste Schicht 2, besteht aus schwarz-brauner, harter mit Hiittenlehmbrocken durchsetzter Erde. Stellenweise konnten an der Sohle dieser Schicht Steinhaufen und kleinere Hiittenlehmmassen beobachtet werden die auf ein Wohnniveau (1) schliesen lassen, ohne dass jedoch naher zussemenhangende Bautenreste beobachtet werden konnten.
Die derart umschriebene Schicht lag auf einer ungleich miachtigen Schicht gelber loser Erde die in ihrem oberen Teil nur geringe Reste der spatneolithischen Besiedlung ergab. Zum Teil ragten die héchsterhaltenen Reste der Hausruinen auch in diese Schicht, wobei in ihrer tieferen Ablagerung Funde der friihen neolithischen Kultur mit bemalter Keramik (Anzabegovo—VrSnik IV, etwa Staréevo III nach D. GaraSanin) zum Vorschein kamen, Im wesentlichen liegen jedoch die Hausruinen in der unmittelbar folgenden rot-braunen Schicht 4, die bis an die Sohle der Hausruinen reichte. Das Wohnniveau II, bilden die Reste beider erwahnten Hauser. Sie wurden im Nordprofil von Quadrat IT nur zu einem geringen Teil sichtbar. Die Ruinensohle befindet sich in einer Tiefe von rund 1.15 т. (ermessen am Punkt
Beide Hauser sind auf einer griinlichen Lehmschicht fundiert die ausschlies-Darauf folgt nun weiter die aus braun-grauer loser Erde bestehende Schicht 7, aus welcher sich etwa in der Mitte des Nordprofils die Grube 1 bis in den gewachsenen Boden hinein senkt. Ihrer stratigraphischen Lage nach ist diese wohl einem neuen Niveau zuzuweisen, das als Niveau V bezeichnet wurde. Von dieser Grube wird auch die tiefste Schicht 8 durchschnitten, die allmahlich in den gewachsenen Boden iibergeht. Letzterer wurde an unserer Grabungsstelle in einer Tiefe von 2.33 m. (= A 227.65) erreicht.
Von den in einzelnen ausgesonderten Niveaus beobachteten Resten sind dic teilweise aufgedeckten Hauser I und II von besonderem Interesse (PI. 11). Beide liegen paralell zueinander und sind in Richtung Siidost—Nordwest (bzw. Nordost— idwest) erientiert. Im Laufe der Grabung 1975, deren Ergebnisse auf beiliegendem Plan nicht eingetragen werden konnten, wurde die Ausdehnung von Haus 1 in Richtung Siidost—Nordwest naher ermittelt. Auf Grund der Verbreitung der Lehmmassen betragen die Maasse des Hauses in dieser Richtung 7—7.50 m. Die kompakten Lehmmassen deuten auf eine machtige Konstruktion hin deren genaue Untersuchung den weiteren Grabungen verbehalten wird.
- Beziiglich der kulturellen ZugehGrigkeit der Funde ist vor allem festzustellen, dass die Schicht 2-Niveau I eine geschlossene Einheit bildet die auch ein recht einheitliches Inventar aufwies. Dazu gehéren auch die seltenen Funde aus dem oberen Teil der folgenden Schicht 3.
Die Tonware dieser Periode ist aus stark glimmerhartigem. Ton gefertigt und umasst im wesentlichen eine licht bis schwarzgraue geglattete Keramik die in der Regel nicht hochpoliert wurde. Eine schwarze, hochpolierte Ware die den thessalischen Gattungen (Arapi, Larissa) (10) nahekommt ist nur durch einige seltene Scherben vertreten. Es ist jedoch hervorzuheben, dass derartig gefertigte Stiicke auch in den tieferen Schichten, ja auch im Rahmen der Funde aus Niveau II bekanntsind, was, mindestens fiir das makedonische Gebiet, auf ете chronologisch wenig empfindliche Gattung hinweisen diirfte. Die rote Ware ist hauptsachlich durch niedrige, hohle Gefässfüsse vertreten (vrgl. Tl. 8, 1). Unter den Formen sind kuglige Näpfe mit samft abgesetztem oder etwas ausbiegendem Rand vorhanden (TI. 1, 4; Tl. 2, 2) weiterhin auch Gefasse mit wagerecht durchlochtem Henkel (TI. 2, 6), mehrfiissige Gefasse (TI. 8, 6). Weitere Randbildungen sind auf TI. 2, 3, 5 dargestellt. Auffallend ist der geringe Anteil an doppelkonischen offenen Näpfen (Tl. 7, 4). Die Verzierung besteht beinahe ausschliesslich aus senkrechten oder schragen parallellen ziemlich betonten Rillen (Kannelüren) (Tl. 7, 1—4). Verschiedene Henkelbildungen sind sehr beliebt (TI. 5). Unter den Idolen sind flache und walzenfOrmige steatopyge Formen (Abb. 1) vorhanden. Ofters erscheint eine weibliche, ,schwankere” Idolform (Abb. 2, a, Б). Vogelgesicht und mit Hérnern versehene Kopfe sind in diesem Zusammenhang ebenfalls zu rwahnen (Abb. 3—4).
In ihrem Charakter weist diese Kultur eine bestimmte Verwandschaft mit Funden der Vinca-Gruppe auf, besonders mit ihren Varianten an der5 Siidmorava und im Kosovogebiet (18—21). Es ist jedoch hervorzuheben, dass eine Anzahl fiir Vinéa kennzeichnender Erscheinungen (Amphoren, klassische Fruchtschalen, Gesichtsdeckel, Ritzverzierung, verschiedene Spieclarten des doppelkonischen Napfes) in Zelenikovo nicht vorhanden ist. Dadurch erscheint es auch rechtfertigt zu sein diese Gruppe als eine Sondererscheinung im Rahmen des _balkanisch-anatolischen Komplexes des jiingeren Neolithikums zu betrachten und als Zelenikovo II zu bezeichnen (unter4 Zelenikovo I sind die friiheren zu Anzabegovo—Vrsnik IV gehGrenden Funde zu verstehen). Zeitlich waren die Funde in die Periode von Vinca—Torcos II, eine fortgeschrittene Stufe von Vinéa B1 einzureihen (23—28).
Ab Niveau II, bis auf den gewachsenen Boden, sind die Funde von Zelenikovo der spaten, Anzabegovo—Vrsnik IV Stufe zuzuweisen. Die im Jahre 1975 gemachten Funde ergaben ein vollstandigeres Bild der leitenden Merkmale von Niveau II. In der groben und einfachen Ware ist die braune Keramik vorherrschend. Unter den feinen Gattungen tritt die rotpolierte Ware im Vergleich zu Anzabegovo und Мт5- nik etwas zuriick. Einige Stiicke gehdren der spateren Gattung der gemaserten Ware von Anzabegovo, die an diesem Ort in den Stufen II—IV vertreten ist (13). Leitformen sind kugelige Gefiisse mit abgesetztem oder samft profiliertem Rand, Gafaésse mit gerader und abgerundeter Wandung, jedoch auch doppelkonische Formen. Meistens besitzen diese Typen einen flachen Boden. Verdickte abgesetzte Bodenbildungen, manchmal oval geformt sind jedoch nicht unbekannt. In der Verzierung ist bei der groben und einfachen Ware die Barbotine-Zier tiblich besonders in der Form von rippenartigen Mustern. Dagegen sind Finger- und Nageleindriicke ausserordentlich selten. Die bemalte Ware ist durch braunschwarze Bemalung auf гоtem Grund und braune auf hellem (ockerfarbigen) Grund vertreten, wobei kurvolineare Muster (TI. 4, 4) jedoch auch Spiralen haufiger sind. Besonders hervorzuheben ist das mit behilfs eines Instrumentes ausgefiihrten Einstichen verzierte Gefdss Abb. 8 und ein Hausmodel (Abb. 9), das seiner stratigraphischen Lage nach auch zum selben Horizont geh6éren diirfte.
Ein &hnliches Bild ermitteln auch die Funde der unmittelbar vorangehenden griinlichen Lehmschicht 5. Besonders zu beachten ist das Idol Abb. 6, dessen Entsprechungen ausser im thessalischen Kreis gianz besonders in Trakien (Karanovo IJI) zu suchen sind (15).
Da die tieferen Schichten auf kleiner Flasche untersucht werden konnten, ist es noch unméglich eine feinere chronologische Gliederung zu erarbeiten. Es ist jedoch zu betonen, dass im wesentlichen diese Schichten immer noch in die Periode Anzabegovo—VrSsnik IV cinzureihen sind. Im wesentlichen bleiben die Gefassformen unverandert (TI. 1, 3—4, Schicht 6; Tl. 1, 1—2, Schicht 7). Auch sind dic Muster der bemalten Keramik die gleichen (Tl. 4, 3, Schicht 6; Tl. 3, 1 Schicht 7). Dagegen scheinen Linearmuster in den alteren Ablagerungen etwas haufiger zu sein (TI. 4, 2, Niveau IV; Tl. 3, 2, Grube 1; Tl. 3, 1, Schicht 8). In der groben Ware ist die Barbotine-Zier vorherrschend vor allem in ihrer Arkadenform (Tl. 6, 2—4, Schicht 6). Dagegen ist die Verzierung durch Schlickbewurf ausserordentlich selten (TI. 6, 1, Schicht 8), Aus Schicht 7 ist das Stiick Tl. 8, 3 zu erwahnen, desgleichen auch das Bruchstiick eines anthropomorphen Gefiasses (Abb. 7). Altarftisse sind aus allen 4lteren Ablagerungen ebenfalls bekannt (vrgl. Tl. 8, 5, Schicht 8, mit Spuren pastoser Bemalung).
Steingeriite (Tl. 9, 1, Schicht 1; Tl. 9, 2 Niveau II), wieauch Tierknochen sind merkwidiger Weise ausserordentlich selten, МУЗЕЈ НА [РАА СКОПЈЕ jnokanurer | CAATUHA
upTaa MMUAQJEBUK | team дата 2310 1974 | p=7:20 |