Macedoniae acta archaeologica 2 (1976) · стр. 43–83

Населбата Црнобуки и проблемот на истоимената култура во светлината на новите археолошки истражувања

Народните музеи од Битола и Прилеп почнувајќи од 1973 година заеднички работат врз реализацијата на проектот: ,„Зачетокот и развојот на првите земјоделски заедници во неолитскиот период и нивниот премин во метално доба на подрачјето на Пелагонија“. Овој проект се финансира од Републичката заедница на научните дејности --- Скопје.

Носители на проектот се: Драгица Симоска, кустос за праисторија во Народниот музеј -- Битола, Благоја Китаноски, виш кустос за праисторија во Народниот музеј -- Прилеп, и д-р Јован Тодоровиќ, виш научен советник во Музејот на град Белград. Во рамките на проектот, а според програмата за работа, досега се извршени археолошки истражувачки работи на локалитетите: „Тумба“-с. Црнобуки; „Тумба“-с. Карамани; „Чука“-с. Тополчани; „Тумба І-с. Могила (сл. 1).

Праисториската населба -- Тумба од с. Црнобуки влезе во археолошката литература благодарејќи на американскиот научник V. J. Fewkes. Тој во 1934 година вршел рекогносцирања на јужните делови од Македонија, при што извршил и неколкучасовно ископување на овој локалитет.1 Користејќи ги овие теренски истражувања на V. J. Fewkes, во своите трудови В. Милојчиќ уште поцврсто ги врзува наодите од населбата Црнобуки за постојните хронолошки системи на Македонскиот неолит.2 За жал, до пред една деценија не само што не постоеше никаква основа врз која би можела да се гради било каква хипотеза во хронолошките односи на неолитските и енеолитските култури, туку не беше познат ни основниот подвижен материјал од овие периоди, па дури и од локалитетите на којшто се вршени помали сондажни ископувања.3

Со цел да се добие поодредена слика за населбата Црнобуки, М. Гарашанин своевремно се обиде да го презентира и хронолошки детерминира подвижниот материјал, кој У. J. Fewkes го прибрал со рекогносцирања и ископувања. Така, недоволно хронолошки согледана и определена, Црнобуки во литературата егзистираше полни четири децении, се до 1974 година, кога на оваа енеолитска населба повторно се изврши сондажно истражување.4

Ca. 1 4-MoGi La
Сл. 1 4-MoGi La

Тумбата се најдува на околу 3 км источно од селото Црнобуки, односно 0,50 км западно од патот Прилеп--Битола и 150 м северно од реката Шемница. Таа била со кружен облик чиј пречник изнесувал околу 150 м, а височината и изнесувала 4,5--5,0 м. И оваа Тумба -- Тел, како и останатите тумби во Пелагонија од овој период се формирале со обновувањето на населбите една врз друга. Населбата, особено горните слоеви, е прилично оштетена од експлозиите на собраната муниција од I светска војна која е активирана тука. Во таква ситуација своевремено ја затекнал и У. J. Fewkes, којшто извршил ископување во траење од неколку часа и до длабочина од 1,50 м.5

Сондажните работи изведени во 1974 година сепак дадоа повеќе подвижен материјал и јасни стратиграфско-хронолошки односи помегу културните стратуми, така што с можно Аа се користи целиот Материјал, како и сигурно да се третира на хронолошката скала на енеолитските култури во Македонија.

Бидејки Тумбата беше разнесена, се поставија сонди на АВС места. Првата сонда во почетокот беше само профил, но по длабочина од еден метар прерасна во сонда со димензии 3,00 × 2,00 м, а се најдуваше приближно во центарот на тумбата. Втората сонда беше отворена северозападно од претходната, со големина од 3,00 X 3,00 метри.

Во првата сонда се дојде до длабочина од 4,40 м, каде се појави здравица во вид на зеленкаст песок. Кај втората сонда здравицата се појави на длабочина од 3,80 м. Разликите се настанати заради тоа што кај сондата I постои слој од растресита земја висок 0,90 м, што доспеал над првобитниот хумус, веројатно по експлозијата. Кај сондата II слојот на растреситата земја е многу потенок. Културниот стратум е понизок и заради тоа што се најдува повеќе кон периферијата на населбата, а можно е заради експлозијата да дошло и до померување и на културните хоризонти, така што средните и повисоките делови (помладите хоризонти), не можат да се земаат предвид при хронолошкото разгледување. Таков случај не беше кај сондата 1, па заради тоа хронолошките односи на поедините хоризонти и културни стратуми, сс засноваат врз добиените резултати од оваа сонда. Хоризонтите и подвижниот материјал од сондата П е користен само во случај на компаративно и дополнително потврдување на заклучоците донесени Брз резултатите од сондата I (са. 1).

Заради поубаво и појасно согледување на развитокот на оваа тумба, односно на нејзините поединечни населби и подвижен материјал, ќе зборуваме од долните — најстарите, кон горните — помладите хоризонти.

Најстариот, I културен стратум се движи помеѓу котите 4,29 и 2,99 м. Долната кота можеби треба да оди уште десетина сантиметри подлабоко, каде што се појавува чиста здравица. Меѓутоа, заради појасните односи треба да се земе долната кота која започнува на длабочина од 4,29 м, од каде што почна да се јавува подвижниот материјал, а веројатно и првата најстара населба (СА. 3).

Станбените хоризонти од најстариот I културен стратум главно се јасни. Тие се манифестираат со наоди на керамички садови, потоа на хоризонти од жолта земја, кои најверојатно претставуваат набој или извесна нивелација во одредено време, кога настанувала нова населба. Ваквите четири хоризонти од жолта земја се завршуваат на кота 3,53 м. Тие се во мркосива и мрсна земја измешана со ситни парчиња од куќен лепеж и ситни парчиња гареж. Најмладиот хоризонт на | културен стратум, карактеристичен е по слојот на куќен лепеж и гареш, над кого имаше слој од мрка земја која се завршуваше приближно на котата 2,09 м. Со ова се завршува и најстариот културен стратум.

Најстариот културен стратум кај сондата II наполно беше сочуван, но не така изразито како кај сондата 1. Во оваа сонда не беа изразити хоризонтите на жолтата земја — набој, но тие се осеќаа и во извесна мерка беа означени со подебел слој на жолта земја.

Бидејќи сондите беа со мали димензии, на населбата Црнобуки не можеа да се извлечат основите на станбените објекти, за што најмногу придонесува и интензивната станбена изградба. Идните теренски работи од пошироки размери, при што би се откриле цели хоризонти на една населба, би овозможиле решение и поубаво согледување на овој проблем. Проблемите на најстарите населби на тумбите секој ден постануваат поакутни, бидејќи се поставува прашањето на геоморфолошката карта на цела Пелагонија во времето на формирањето на пр-ВНТС НСОАНТСКН населби на тумбите. Во решавањето на ова секако треба да се вклучат и геолози кои би дале податоци и точна слика на Пелагонија во тој временски период.

Керамичкиот материјал од I стратум е многуброен и многу карактеристичен, така што претставува основа и за помладите стратуми. Од овој најстар стратум, садовите се како по обликот исто така и по орнаментиката многу разновидни, па даваат богат избор на карактеристични елементи од енеолитската материјална култура.

Најзастапен сад на населбата Црнобуки не само во I, туку и во останатите стратуми е чинијата, која има два основни типа. Во I тип припаѓа чинијата со биконусна профилација, а во II чинијата со конусна профилација. Биконусната чинија од I тип работена е во повеќе варијанти и во најстариот стратум се појавува во својот поразвиен об-АНК, но во помладите стратуми се менува, така што постанува поразвиена и го карактеризира одредниот културен стратум. (Т. I, II, 1—8, 10; ШТ, 1, 3, 47; IV, 1, 4, 8, 9; V, 1—8; VI, 1, 3—7; VII, 4, 6, 7; VIII 1—3, 4, 6; IX, 1, 6—8; X, 1, 2, 4—6; XI, 1, 3, 7).

Чинијата од I тип со вовлечен обод (варијанта 1), обично е работена од попречистена земја, а површината и е со светло или темно сива боја. Се појавува во I и продолжува да постои и во II и ШТ стратум. Во IV стратум оваа варијанта не е застапена. Во П стратум чинијата од оваа варијанта добива нов украсен елемент, кој се состои од мотиви на врежани коси паралелни линии. Овој орнамент обично се најдува на работ од ободот од надворешната страна. Вака украсена чинија на варијантата 1 се задржува само во П стратум. . Претпоставуваме дека морала да постои и во постариот I стратум, без оглед на тоа што не е откриена во постојните сонди.

Втората варијанта на чинии (I—b) истоветна е со претходната, со таа разлика што чинијата од оваа варијанта на истурениот дел има брадавица, што ја прави по биконусна. По бојата и фактурата с е иста како и претходната чинија. Во I, најстариот стратум се најдува без никакви украси или со врежани коси и прави паралелни линии. Неукрасените чини од оваа варијанта продолжуваат да живеат и во П стратум. Третата варијанта (--с) е претставена со биконусна чинија која има две двојни наспрамно поставени брадавици. Бојата и фактурата и се исти како и кај претходните чини. Во I стратум се јавува само со орнаменти на вертикални паралелни црти. Во помладиот стратум чинијата е малку попроста и се јавува без овие врежани украси.

Четвртата варијанта (І—ԁ) е слична со варијантата (І—Вѕ), само наместо брадавици има продупени држалки и се јавува дури во П стратум. Во најстариот стратум чинија од оваа варијанта не е констатирана.

Петтата варијанта (І—е) застапена е само во I стратум. Не е забележана во помладите стратуми. Чинијата од оваа варијанта по ООАНкот е биконусна без никакви украси, или со украси во вид на фацетирани ободи, а ги има и со тордиран стомак. Фактурата е поубава, површината со сиво мат боја, како и кај претходните чинии.

Шестата варијанта на биконусните чини (I—F) е застапена само со еден примерок од I стратум. Тоа е чинија со вовлечен обод и нагласено дно. На скоро хоризонталните страни се најдуваат двојно брадавичести продупчени држалки, а површината и е со сиво мат боја. Во горните стратуми оваа варијанта не е позната.

Од конусните чинии (Тип 11) во сите стратуми освен четвртиот с застапена варијантата (ІІ—а) која е карактеристична по рамните рабови на ободот. Тоа е стар тип на сад, што се користел во многу праисториски култури, како основен сад за секојдневна употреба. Се појавува во разни бои и фактура. Почеста е со мрка или сива боја, со рамна или груба површина.

Ист е случајот и кај чинијата од варијантата В (П--в) која на надворешните зидови под рамниот раб на ободот има и пластични брадавици. Оваа варијанта на населбата Црнобуки почнува да егзистира дури во ІТ стратум.

Во третата варијанта (ІІ—с) припаѓа конусната чинија која што на внатрешната страна има задебелен обод. Тоа се оние типични чинии од доцно неолитските и снеодитските населби на централните области од Балканскиот Полуостров. Овде се јавува во сите фази, освен во најмладиот IV стратум. Важно е да се истакне дека овој тип на чинија со задебелен раб на внатрешната страна, не ја достигнал онаа развојна линија, како што е случајот со ваквите типови во енеолитските населби на винчанската култура.

Во четвртата варијанта (1--4) припаѓаат конусните чинии кои на надворешните страни под работ на ободот имаат продупчени држалки. Тоа се грубо работени чинии, со мрка површина и фактура. Засега забележани се само во најстарата фаза во I културен стратум.

Освен чиниите, во најстариот стратум припаѓаат и садовите што имаат позатворен или поотворен реципиент. Бидејќи ја имаат само оваа карактеристика, за овие садови засега поодредено не може ништо да се каже.

Топкалестите садови со кус врат и позавратен раб на ободот во населбата Црнобуки се чести облици. Освен во овој I културен стратум, се јавуваат и во стратумите II и III. До колку ободот е четвртест, односно има остри рабови, тогаш овие садови припаѓаат во варијантата A (П--а). Таа се појавува само во најстариот I стратум. Садовите од оваа варијанта обично имаат мрка и нерамна површина.

Во варијантата В (П--в) спаѓаат топкалестите садови со исти карактеристики како и кај претходната, само со таа разлика што кај оваа варијанта рабовите од ободот се профилисани, извлечени нанадвор.

Во третата С (ІІІ—с) варијанта спаѓаат топкалестите садови со биконусен профил и продупчени држалки на стомакот. Имаат кус врат и разгранат раб на реципиентот. Тоа се садови со убава фактура и светло сива површина.

Во последната, четврта варијанта (П1--4) припаѓаат садовите во форма на круша со рамен раб на ободот и турбенест стомак. Тие потсетуваат на големите доцно халштатски облици. Единствениот примерок од првиот стратум има орнаменти од бели ленти на делот под надворешниот раб на ободот, а исто така и на стомакот мотив на турбан. Овој сад е со сива боја и мазна површина. Во помладите фази не е застапен.

Садовите со конусни облици и отворени реципиенти на населбата Црнобуки застапени се во најстариот стратум и припаѓаат во IV тип. Тешко беше да се класифицираат, но сепак се поделени во варијанти.

Најчест сад од вајирантата A (I[V—a) e облик на „чинија“, со конусно испупчени страни и рамни рабови на ободот. Квалитетот на изработката и фактурата се многу добри. Обично се украсувани со црвени ленти, или се едноставно монохромни. Ваков облик е застапен само во помладиот -- II културен стратум.

Интересен е типот на конусниот сад од варијантата В (IV—s) со нерамна мрка површина. Ваквите садови имаат голема држалка која појдува скоро од самото дно, а се завршува под рамниот обод. Единствениот примерок од последниот најстар стратум, покажува дека овој тип-цолја се појавил во постарите фази на енеолитот а можеби и порано. Веројатно е дека овде своето постоење го завршува во оваа фаза, бидејќи во помладите фази на населбата Црнобуки го нема.

Во варијанта С (IV—c) е забележан сад со облик на цедилка. Тоа се садови со мрка боја и нерамна површина, а егзистираат само во I u П културен стратум.

Во најстариот стратум припаѓаат и биконусните садови со две држалки ставени во тип V. Држалките на каквите садови обично појдуваат од работ на ободот или непосредно под него, а се завршуваат на стомакот или рамото на садот.

Садовите без орнаментика припаѓаат во варијантата A (V—a), а со орнаментика во варијантата В (V—в). На сивата или мркоцрвенкастата рамна површина изведен е орнамент од хоризонтални, вертикални и паралелни ленти и полукругови, кои се изведени со техника на лажен „шнур“. Терминот на техниката на „лажен шнур“ што поедини автори го употребуваат за областите во Македонија не би можел да се прифати, затоа што изработката на оваа орнаментика прилично

Илустрација, стр. 49

се разликува од техниката на „лажниот шнур“ во подунавските области. Поадекватен израз би бил — техника на втиснување на намотан конец или тенок канап. Бидејќи овој термин е поадекватен, би треба-АО да се прифати, затоа што ваков начин на изработка освен на Населбата на Црнобуки се јавува и на познатата енеолитска населба Шуплевец кај Суводол.

Илустрација, стр. 50
Сл. 3
Сл. 3

Во варијантите Си D (V—c и V—d) спаѓаат поголемите садови со високи држалки кои појдуваат од рамото а звршуваат на работ од високиот врат или под него. Садовите од варијантата (V—c) се украсени со црвенокафеави ленти на надворешната страна. Втората варијанта (V—d) е со рамен четвртест раб, без никаква орнаментика, а по фактурата е малку погруб од садовите на претходната варијанта. Првата варијанта останува само во најстариот стратум, а втората продолжува да живее и во П стратум. Кај топкалестите садови со куси вратови може да се следи развојната линија низ стратумите. Кај најстарите форми, варијанта (VI—a), вратот е многу кус и има малку разгранат раб на ободот. Веќе кај следната варијанта (VI—b) вратот малку се издолжува, а ваквите садови се застапени само во П стратум. Кај најмладата варијанта (VI—c) вратот е вертикално нагласен, а се јавува во III културен стратум (са. 4

Ист таков тип на топкалест сад со кос врат се јавува во најстариот стратум но продолжува да постои и во II и III стратум, со малку изменет облик. Овие садови се работени од прочистена земја со СНВа H рамна површина, а реципиентите на ободите се позатворени. Ставени се во варијантата (VII—a), а оние со издолжен кос врат во варијантаva (VII—s) (ca. 6).

Биконусните садови со 5 профилација и рамен раб на ободот по фактурата и бојата се слични со садовите од претходниот тип, а се јавуваат во три варијанти. Садовите од варијантата (VIII—a) немаат никаков орнамент и егзистираат во најстарите фази на ги И стратум. Садовите од втората варијанта (VIII—s) се украсени со орнаменти од врежани коси линии, што чинат агол, а ги следи низа од убоди. Овој орнамент е побогат од случајот со варијантата (VITI—c), кај која орнаментот е изведен само со врежани прави линии што донекаде прават агол. Првата варијанта се јавува само во I стратум, а втората (VIII—c) ја има и во помладиот II стратум (са. 4, 6).

Како посебен тип е издвоен биконусниот сад со висок врат и рамен раб на ободот. Садот е со добра фактура- мрка површина и брадарици на стомакот. Му припаѓа на типот (IX) (са. 5).

Биконусниот сад со вертикално продупчени држалки, кои појдуат од стомакот, спаѓа во посебен тип (X). Садот е со погруба површина, дебели зидови и со рамен раб на ободот (ел. 5). *

Топкалестите садови, кои на внатрешната страна имаат рамно извлечен раб на ободот, припаѓаат во типот (XI). Фактурата им е многу добра, зидовите танки,а површината светло сива. Садот од варијантата (ХЈ—а) многу е редок и го има само во најстариот стратум. Во истиот тип спаѓа и садот од варијантата (Х!--в), кој освен рамниот раб на ободот има и брадавици на стомакот. По фактурата е истоветен со садовите од претходната варијанта. Во склопот на керамички те садови, пехарот на нога зазема посебно место во најстариот стра: тум (тип ХП). Горниот дел има биконусен облик, а ногата му е шуглива. Пехарот с со добра фактура и црвенкаста површина. (ел. 5).

Садот во облик на плитка тава спаѓа во типот (XIII). Го има само во најстариот културен стратум. И овде исто така се јавува во вообичаената груба мркоцрвеникава или сива фактура (сл. 5).

Илустрација, стр. 52
Илустрација, стр. 53

објаснат. Идните истражувања на сличните и истовремени населби во Пелагонија веројатно ќе дадат повеќе елементи со кон ќе може да се дојде до извесни заклучоци.

Пластиката во овие сондажни истражувања застапена е само со пст примероци. Најубавиот примерок го претставува горниот дел на статуета што седи, со глава на која се сумарно прикажани очите и устата, а пак деловите од темето и рамената се украсени со врежани линии. Очите се изработени пластично, а носот нагласен на тој начин,

Илустрација, стр. 54

што темето од главата е извлечено и во долниот дел се завршува во стилизиран нос. Вратот е издолжен, а целата фигура е свиткана нанапред. Нагласените три паралелни зарези на рамената на плеќите се вкрстуваат, така што е можно да претставуваат ленти, веројатно делови од горната облека. Таа е женска статуета со гради и откршени раце од кои останале само патрлци. Долниот дел го нема (Т. I, 2).

На втората статуета што стои го нема трупот со главата. Овде се нагласени гениталиите органи со врежан триаголник. Исто така прилично е нагласена и стеатопигијата. (Т. 1, 3).

Третата статуета е од типот на оние што седат. Недостасуваат главата и делови на рацете и нозете (Т. I, 1).

Четвртиот примерок претставува миниатурна статуета со цилиндричен облик. Прилично е стилизирана та затоа за нејзе поодредено не може ништо да се каже (Т. I, 6).

Петата статуста е многу фрагментирана, па затоа некои поблиски податоци не можат да се изнесат. Сета оваа антропоидна пластика се јавува само во најстариот -- I стратум (Т. I, 4, 5).

II културен стратум започнува на котата 2,99 и завршува на 1,80 м. Во овој стратум се најдува само еден изразит хоризонт на станување. Тој во сондата П е многу испретурен но покажува дека куќите биле масивни со добри подови и зидови кој страдале во пожар. Овој хоризонт лежи на едно ниво од темнокафеава земја, додека слојот над хоризонтот со куќите прво се завршува со еден хоризонтален слој на жолта, преку кој доаѓа слој со темнокафеава земја, каков што е случајот и со завршетокот на првиот --- најстар културен стратум. (са. 3).

Во културен поглед, што донекаде можеше да се види од досегашното излагање, поедини керамички облици продолжуваат натаму да живеат и во овој П стратум. Се работи за помал број, затоа што облиците од постариот, не се појавуваат повеќе во помладиот стратум. Заради тоа П културен стратум е одвоен бидејќи претставува целина по-Брзана како со постариот така и со помладиот културен стратум. ОА друга страна, во П културен стратум за прв пат се појавуваат нови керамички облици, кои и натаму егзистират и во помладиот ІІТ културен стратум.

Од керамичките производи типот на биконусната чинија (--а) продолжува да постои и во овој стратум, како што е случајот и со чинијата со брадавици (тип Г--в). Како нов производ во овој стратум на населбата Црнобуки е биконусната чинија со продупчени брадавици под ободот (1-4). Таа е со многу добра фактура и сива површина. Се еклопува во типот на биконусните чинии кон на населбата Црнобуки ги има, така што не претставуваат некој посебен, изненаден или значаен наод. (T. II, 1—8, 11; III, 2; VI, 8, УП, 1—3; VIII, 3; IX, 5; XI, 3—4).

Конусната чинија од познатата варијанта (П--а) продолжува да постои, но, покрај својот основен облик, во вториот културен стратум се јавува со брадавица под ободот (П--в). Ист е случајот и со конусната чинија со задебелен раб на ободот на внатрешната страна (ЈІ—с), која продолжува да живее дури и во III стратум на оваа населба (са. 6). Освен чините, во II културен стратум продолжуваат да се употре-Сбуваат и топкалестите садови кои се користени и во најстарата фаза на Црнобуки. Тоа се топкалести садови со куси вратови и позавратени рабови на ободот (ІІІ—ѕ); убавите садови со широки реципиенти и рамни рабови на ободот (IV—a); конусните садови — цедилки (ГУ--с), како и садовите со куси вратови и наспрамно поставени големи држалки, што одат до рамената (V—d). На старите варијанти треба да се додаде и садот со широк реципиент, висок 5 врат и рамен раб на ободот, што се без орнаментика (VITI—a), или со орнаментика (VITI—c). Континуитет од постариот стратум има и топкалестиот сад со кус врат. Во овој стратум вратот му е малку поизвлечен, додека во најмладиот е изразито нагласен (VI—a, Б, с) (са. 6).

Како нов тип во П стратум се појавува сад со топкалет облик, вертикален врат и полни држалки на рамото (XIV—a), потоа сад со држалки кои појдуваат од работ на ободот и завршуваат на рамото (XIV—s). Тие се со кус врат, но имаат позавратен раб на ободот. Можно е оваа варијанта да претставува натамошна развојна линија на садот со држалки од постариот културен стратум (V—a, B) До колку оваа претпоставка се прифати, би можело да се забележи дека оваа варијанта во однос на претходната постарата, е во извесна декаденција, бидејќи тие се со подобра фактура, а облиците покажуваат поразвиена форма. Можен е истиот случај и со топкалестиот сад на кого му недостасува горниот АСА, а има делумно сочувана држалка. Него-Bata фактура и останатите карактеристики покажуваат дека може да се поврзи со претходниот сад.

Во овој II културен стратум се појавува проблемот околу биконусните садови со високи вратови, на кои се најдува орнамент од хоризонтални паралелни канелури (XIV—s). Понапред е речено дека својата егзистенција ја започнува во овој стратум. Меѓутоа, и тоа не е сосема сигурно бидејќи овој примерок потекнува од сондата П чии стратиграфски односи се пореметени. Можеби овој примерок треба да се поврзи со садовите што имаат турбанест стомак, а потекнуваат од најстарио стратум (ІІІ—ԁ). (са. 5, 6).

Веројатно е ист случајот и со биконусните садови со поубава изработка на кои реципиентот им се завршува со еден рамен раб (тип XV). Обично садовите од овој тип се украсуваат со боена орнаментика. Без оглед на тоа што е најден дури во П стратум, сметаме дека споето постоење го започнува порано во најстариот I стратум.

Во населбата Црнобуки е откриен само еден фрагмент од капак. Овоој единствен наод не ни дава никакви можности за неговото точно хронолошко определување. Тој е со четвртест реципиент и продупчена држалка. Работ на ободот му е рамен. Работен e од добро пречистена земја, а површината му е со мркоцрвенкаста боја (сл. 6).

ШЕ културен стратум започнува на котата 1,80 м и оди се до котата 0,89 м. Во овој стратум изразити се два хоризонти на станување. Тоа се две населби со хоризонти од надземни куќи. Двата хори-ЅОНТН ОА горен лепеж покажуваат дека населбите се уништени во ПОжар. Овој културен стратум започнува со подебел слој на жолтеникаква земја во чиј среден АСА е компактен лепеж со гареж на места необработен камен. Над него е подебел слој од мрко кафеава земја, во средината е испрекинат куќен лепеж и жолта земја како и камен. Со тоа стратумот завршува на споменатата кота (са. 3).

Керамичкиот материјал од овој хоризонт по облиците е баден. Овде главно егзистираат старите облици, додека од новите се појавуваат многу малку нови форми, па се осеќа декаденција во производството на керамичките садови. На населбата Црнобуки сиромаштвото на облиците во III културен стратум означува и извесна економска стагнација, што ја опфатила целата населба. Ваквата слика е добиена врз основа на положбата од сондажните работи, додека сликата на целата населба можеби би била малку поинаква. Од керамичките садови конусната чинија со вовлечен обод со или без држалки (ІІ—а u Іі—ԁ), го продолжува своето постоење од претходниот стратум. Ист е случајот и со конусните чинии од стандартната варијанта (П--а), како и оние што имаат задебелен обод на внатрешната страна (П--с).

Како нов производ се појавува чинијата со извлечени рабови, односно со рогчиња на самиот раб, кои се издигаат над рамниот раб на ободот. Оваа варијанта (ІІ—ԁ) е многу ретка. Фактурата и е добра, а бојата мркоцрвеникава.

Од топкалестите садови варијантата (ПТ---в) со профилиран раб на ободот и натаму го продолжува својот живот, како и биконусниот сад со тесен реципиент и рамен раб на ободот (тип ХУ). Ваквите садови се со Јанаки добра фактура, а се појавуваат во претходниот стратум.

Садот со кус врат (VI—c) во овој стратум добива нови димензии. Сега вратот постанува многу подолг за разлика од садовите на оваа варијанта во претходниот стратум. Ист е случајот и со садочите што имаат коси страни на вратот. Тие овде постануваат подолги и поконусни (VII—s).

Секако нов облик претставува биконусната длабока чинија со профилиран раб на ободот (тип XVI). Преминот од рамото во ободот оди преку кусиот врат. Чинијата e со добра фактура и сива површина. Веројатно се однесува за чинија што би требала да припадне во наредниот стратум затоа што овој облик го нема во постарите стратуми кои на извесен начин имаат и своја развојна линија.

Садот со широк реципиент и две наспрамни држалки кои појдураат веднаш под рамниот раб на ободот, а се завршуваат на страните од садот (тип XVII) е со груба фактура и мрко црвенкаста површина. Садот потсетува на денешен лонец.

За овој стратум и натаму останува отворен проблемот на садот со рамен раб на ободот, висок врат и хоризонтални канелури (XIV—d). Според наодите, оваа варијанта започнува да живее во претходниот стратум, а продолжува да егзистира и во III стратум. Меѓутоа, претпоставуваме дека тој сепак го започнал своето постоење во најстариот стратум на Црнобуки и тоа паралелно со садовите од истиот тип кои на стомакот имат турбанест орнамент (?).

Илустрација, стр. 58

Во овој стратум нема ниту еден примерок на камено или коскено орудие.

IV културен стратум започнува на котата од околу 0,89 м и оди до самата површина, која, за жал, ја нема бидејќи била униште-На со експлозијата. Меѓутоа, поедини керамички облици што припаѓаат во овој најмлад стратум, се најдени по површината на разнесената населба и околу неа. Исто така керамичките фрагменти кои припаѓаат на садовите од овој стратум се најдувани и во останатите стратуми на сондата II. Заради ваквата теренска ситуација на населбата, обележувањето на откопите на сондата I започна од котата 0,89 м од хоризонтот каде што престанува растреситиот слој, односно слојот на земјата што е нанесен со експлозијата. Имагинарниот IV културен стратум не можеше да биде констатиран ни во сондата II, но по откриениот керамички материјал што припаѓа во раното бронзено доба, се гледа дека населбата Црнобуки постоела и во овој период. Од подвижниот керамички материјал во најмладиот IV стратум исто така продолжуваат да егзистираат садовите со куси вратови и завратени рабо-РН на ободот како и садовите со две наспрамно поставени држалки од лоша фактура и со рамен раб на ободот. Двата типови на садови (XVI и XVII) се појавуваат во овој стратум и припаѓаат на раното бронзено доба (T. IV, 5; VII, 5; VIII, 5; IX, 2, 3, X, 3; XI, 6).

IV културен стратум се карактеризира со садови со две држалки што го надвишуваат работ на ободот. Држалките се во о форма на лента. Кај првата варијанта (тип XVIII) држалките се со жлебо-ВН, а кај другата се седлести (тип XIX). Еден фрагмент ни покажува дека постојат садови со конусни зидови и хоризонтални кружни држалки што се најдуваат под работ на ободот и во таква хоризонтална положба го надвишуваат работ на ободот (тип ХХ1). Уште еден тип на садови со две држалки што појдуваат под работ на завратениот обод а се завршуваат на рамото од топкалестиот сад, карактеристични се за овој стратум (XXII). Освен споменатите садови најдувани се и држалки со тунелест (XX), петличест (XXIII) и чепаст облик (XXIV). Меѓутоа, засега не може да се даде и опис на садовите чин држалки ги прикажавме. (сл. 7).

Орнаменталните мотиви и начинот на украсување се изведувани на керамичките садови со добра фактура. Грубите садови со дебели зидови што се појавуваат во разни нијанси сива, мрка и кафеава боја, обично не биле украсувани ни со наједноставни зарези. Садовите со подобра фактура и сива основа обично се мазнети и украсени со мотиви изведени со техника на врежување, додека садовите со мрко-црвенкаста боја и танки зидови се украсувани со орнаменти изведени со боење (сл. 8).

на поврзани цик-цак линии или тесни коси и паралелни ленти. Садовите на кои се изведувани овие орнаменти се монохромни со мрко-

Босната оО рнамсентика с работена во вид на танки паралелни ленти, обично на садовите со танки зидови и биконусен облик. Лентите биле од бела, кафеава, црвена или црна боја, а мотивите во

Ca. 8
Сл. 8

црвенкаста површина. Многу примероци имат само монохромна основа без никакви орнаментални украси.

Боената орнаментика се појавува во најстариот Г стратум. Меѓутоа, има и исклучоци бидејќи поедини примероци се појавуваат и во помладиот II стратум. Овде и крастед бојати исто така е видлива на неколку фрагменти од керамика и тоа само во најстариот стратум.

Мазнетата орнаментика е слабо видлива а се изведувала во вид на тесни или широки ленти. Обично е изведувана на садовите со сива рамна површина. На едно дно од сад што припаѓа во вториот стратум од надворешната страна е изведен знакот „X“ во техника на мазнење. Мазнетата орнаментика се јавува во најстариот културен стратум како посебен орнаментален мотив; во комбинација со канелирани мотиви и мотиви на куси паралелни зарези, како и со мотиви на кружни плитки вдлабнатинки.

Канелираната орнаментика има неколку орнаментални мотиви. Канелурите овде можат да бидат многу плитки и тешко ВНААНви, така што можат да и се припишат и на мазнетата орнаментика. Таа се појавува во вид на паралелни тесни ленти. Како втор мотив се јавува и со широки канелури на вратот на садот, или пак е изведена на рамото од садот во вид на гирланда. На некои мотиви канелурите се во комбинација со низа од куси црти или кружни плитки дупчиња. На некои садови канелурите се изведени на стомакот како турбанест мотив. Сета оваа канелирана орнаментика се појавува во 1 најстар стратум. Мегутоа, обичните широки канелури ги најдуваме и во II помлад стратум, што може да се припише на случајност,

Вдлабената орнаментика е застапена само со низи од плитки кружни вдлабнатинки. Овој орнамент обично е во комбинација со други мотиви. Се јавува во I—II стратум.

Фацентираната орнаменика се јавува само на чиниите од најстариот културен стратум Потребно е овој орнамент да се издвои од турбанестиот мотив, кој се јавува како дел на канелираната орнаментика.

Врежаната орнаментика најмногу е застапена и по мотивите исто така е најразновидна. Техниката на врежување е многу различна. Најчест и наједноставен мотив е едноставното врежување на коси паралелни линии. Потоа врежување на широки паралелни длабоки линии, кои на извесен начин личат на канелури но од нив се разликуват по тоа што внатрешниот агол им е остер а се користат како кај канелурите. Косите паралелни линии прават и агли кои на темињата добиваат кружни плитки дупчиња, така што и овој мотив како и претходниот е многу чест во најстариот I стратум. Во овој стратум се појавува и цик-цак мотив од врежани но збиени и неправилно извлечени линии, кој како мотив се јавува и во II помлад стратум.

Ретка но многу карактеристична орнаментика е втиснувањето на намотан конец или канап. Поедини автори ORO] начин на украсување го парекуват техника на „лажен шнур“. Меѓутоа, како што веќе понапред наведовме, овој термин за таков начин на обработка не с аАСКВатен, па би требало да се промени во „втисната орнаментика“. Ваков начин на украсување исклучиво се јавува во I културен стратум. Поедини орнаментални елементи од наведените мотиви егзистираат и во II стратум, како што се косите паралелни АНННН и врежаните цик-цак линии. Како нов орнаментален мотив во II стратум се јавува низа од убоди кој обично ги следи друг орнаментален елемент така што тој никогаш не е осамен.

По откривањето на праисториската населба Црнобуки влезе во АНтературата како култура Црнобуки во Македонија.6 Оваа култура не е во доволна мерка хронолошки определена, како што веќе рековме во VYBOAHHOT дел на овој труд. Меѓутоа, во груби рамки културата Црнобуки го зазема енеолитскиот период на Пелагонија се разбира до колку се прифати неолитската периодизација на Македонија па и Пелагонија на стар, среден, доцен неолит и енеолит, како што € тоа веќе направено за среднобалканските области и Подунавјето. Енеолитскиот период на Пелагонија всушност би одговарал на периодот Рахмани во Тесалија,7 кој му претходел на периодот на раното бронзено време, односно Арменохори култура во Грчкиот дел на Пелагонија.8

За хронолошкото определување на културата Црнобуки во Пелагонија се добиени хронолошки врски и со останатите области на Балканскиот Полуостров.9 Со своите први три културни стратуми Црнобуки културата несомнено припаѓа во енеолитот, а IV културен стратум во раното бронзено доба, односно во една од почетните негови фази.10 Со сигурност не би можело да се тврди дека најмладиот IV културен стратум претставува натамошен културен континуитет во развитокот на III crparyM на населбата Црнобуки. Можно е помеѓу овие стратуми да постои уште една фаза што нам не ни е доволно позната и која евентуално би дала многу добра врска помеѓу енеолитот и најстарата фаза на раното бронзено доба. Само со нови истражувања на неолитските и бронзенодопските тумби во Пелагонија би можеле да се дадат нови елементи за решавање на овој проблем.11

Првите два најстари културни стратуми на населбата Црнобуки веројатно со еден дел паралелно егзистираат со населбата Шуплевец како и со најстарите стратуми на Бакарно Гумно, чии населби исто така се лоцирани во Пелагонија.12 Многуте материјални елементи од населбата Црнобуки укажуваат на нивната временска паралелност со таа разлика што населбата на Бакарно Гумно има уште една постара развојна фаза, што уште повеќе го потврдува определувањето на праисториската населба Црнобуки на хронолошката скала на Пела-

Третата фаза на културата Црнобуки веројатно се завршува со енеолитскиот период, односно се поклопува со доцната фаза на овој временски период. На тој начин сите три фази на Црнобуки Културата се вклопуваат во енеолитскиот развиток на Македонија.

M. Гарашанин населбата Шуплевец ја14 врзува со Бакарно Гумно во Пелагонија, односно за Црнобуќи, како и за културата Салкутца во Олтенија, Криводол во Бугарија и Бубањско-Хумската група во Србија. Тој смета дека померувањато на споменатите култури кои југ дошло во времето на првите притисоци на индоевропските племиња, додека вториот бран на овој притисок го поврзува со раното бронзено доба, со појавата на Арменохори групата.15 Според сегашната положба на проучувањата, најстарата фаза на културата Црнобуки (1 стратум) нема никакви археолошки материјални аргументи кои би је поврзува-Ае со доцната фаза на младиот неолит. Неолитските тумби во Пелагонија досега не дадоа ниту еден таков културен стратум кој би имал елементи16 за поврзување со I стратум на Црнобуки. Евентуално би можел да се поврзи со Чука и тоа со горниот помлад стратум, каде што постојат извесни заеднички елементи. Секако, засега постои еден временски хијатус, празнина која ќе се пополни со натамошна реализација на нашиов проект.

Сегашните дополнителни истражувања на населбата Црнобуки придонесоа да се покренат прашањата кои долго време стојеа, бидејќи во изминатиот период не се менуваа старите поставки и сфаќања за неолитот на Пелагонија спрема неолитските групи на Грција, Тракија и Србија.17

Запознавањето на материјалната култура на тумбите во Пелагонија чии населби покажаа дека имаат свои специфичности и кои дадоа посебни обележја на неолитот на Македонија, даваат извонредни можности за проучавање на неолитот во Југоисточна Европа.

Т. I
Т. I
Т. II
Т. II
Т. III
Т. III
Т. IV
Т. IV
Т. V
Т. V
Т. VI
Т. VI
Т. VII
Т. VII
Т. VIII
Т. VIII
Т. IX
Т. IX
Т. X
Т. X
Т. XI
Т. XI

Белешки

  1. V. J. Fewkes, Archaeological reconnaissance in Yougoslavia, Bulletin of American School of3 Prehistoric Research 10, 1934, 51—52. ↩
  2. Vl. Milojčić, Chronologie der jungeren Steinzeit Mittel und Südosteuropas, 1949, 65. ↩
  3. M. GaraSanin, Preistorijski nalazi iz Crnobuki kod Bitolja, ArheoloSki vestnik IV/1, 1953, 75—93. Isti, Bericht der ROmisch-germanischen Komision 1958, 118 и un. Бл. Китаноски, Краток преглед на праисторијата на Прилепскиот крај, Marepuјали IX, Београд, 1972, (9—20), 111 (Црнобуки -- Бакарно Гумно). Исти, Прилеп и прилепско во праисторијата, Прилеп и прилепско низ историјата, Књига I, Прилеп 1971, (15--31), 23. ↩
  4. Dr. Simoska, Crnobuki, eneolitska naselba, Bitola, ArheoloSki pregled 17, 1975. ↩
  5. V. J. Fewkes, Bulletin of American School, 10, 1974, 51—52. ↩
  6. M. Garašanin, Neolitikum und Bronzezeit in Serbien und Makedonien. BRGK, 1958, 118 и д. ↩
  7. В. С. Титов, Неолит Грации, Москва, 1969, 201 и д. ↩
  8. W. A. Heurtley, Prehistoric Macedonia, Cambridge, 1939, в. поглавље позног неолита и раног бронзаног доба. ↩
  9. В. С. Титов, 202 и д. ↩
  10. M. GaraSanin, Zur4 Hronologie des makedonischen Neolitikums, Archaeologia iugoslavica III, Beograd, 1959, 1, 3; Bl. Kitanoski, Bakarno Gumno a Cepigovo pres de Prilep, Epoque prehistorige en Yougoslavic, Beograd, 1971, 139—140. ↩
  11. W. A. Heurtley, Prehistoric Macedonia, в. поглавље о Арменохори. В. С. Титов, Неолит Грации, 202 и д. ↩
  12. Bl. Kitanoski, Bakarno Gumno, Epoque prehistorique et protohistorique en Yugoslavie, 140; М. Гарашанин, Др. Симоска, Контролни ископувања на Шупљевец и некои проблем на групата Шупљевец—Бакарно гумно, Macedoniae acta archaeologica 2. ↩
  13. Ibid. ↩
  14. Ibid. ↩
  15. W. A. Heurtley, Prehistoric Macedonia op. cit. ↩
  16. Tbid. ↩
  17. Bl. Kitanoski, Kratok pregled na praistorijata na Prilepskiot kraj, Materijali IX, Bgde, 1972, 11 u д. Истиот, Прилеп и прилепско во праисторијата Прилеп и прилепско низ историјата, Књига I, 1971, 23 u a. ↩
  18. B. С. Титов, Неолит Грации, Москва, 1969, 202 со лит. Табла. 209. ↩
  19. Илустрациите ги изработил: Спиро Цајков, сликар, Битола Геодетско снимае на теренот извршил Илија Илиевски, геометар ↩

Summary

The Settlement Crnobuki and the Problems Concerning the Culture of the Same Name in the Light of New Archaeological Researches

ARCHAEOLOGICAL RESEARCHES

Dragica Simoska — Bitola

Blagoja Kitanoski — Prilep

Jovan Todorović — Beograd

The prehistoric settlement Crnobuki entered into the archacological literature thanks to the American researcher V. J. Fewkes. In 1934 he researched the south parts of today’s Macedonia on which occasion he was digging in this site1 for few hours. Making use of these field researches of V. J. Fewkes, V. Milojcic linked the firids from the settlement Crnobuki even more to the existing chronological systems of the Macedonian Neolithic.2 Unfortunately till a decennium ago, there was neither a basis on which any hypothesis in chronological relations among neolithic and eneolithic cultures might be built, nor was known the basic mobile material from these periods, or at least from the sites in which smaller trial researches were carried out.

So that the picture of the settkement Crnobuki might be defined as much as possible, M. GaraSanin tried at one time to present and to determine chronologically the mobile material gathered by Fewkes during his researches and digging.3

Thus, insufficiently chronologically viewed and determinde, Crnobuki existed in the literature full four decenniums, until 1974, when a new sondage excavation took place in this neolithic settlement.4

Crnobuki is a settlement tell which is called »tumba« in Pelagonia. It was exactly described by the previous researchers without regard to the fact that in the First World War and especially after it, the tell was destroyed by the explosion of ammunition left over from the times of war. In this way the tell was destroyed to a good deal and even its smaller part, which survived, was problematic as far as the culture strata were concerned.

Since the tell had been destroyed falling thus to parts, the ground was researched through two sondes first. The first sonde was only a profile at the beginning, but after one meter it outgrew in a sonde of 3 2 m which neared the center of the tell. The second sonde 3 x 3 m was dug north-east from the preceding опе.

The first sonde reached a depth of 4.40 m, when the sound ground appeared as greenish sand, while in the second sonde the situation was somewhat different. In it the sound ground appeared at a depth of 3.80 m. The difference occurs because in the sonde I there is a layer of strewed earth 0.90 m high, which arrived above the original layer of humus probably through the explosion. In the sonde IT the layer of strewed earth is considerably thinner. The culture layer is lower also because it lies more at the peripheral part of the tell and probably through the explosion the culture layers were shifted so the middle and upper parts, the later horizons, cannot be taken into consideration for chronological evaluation. This was not the case with the sonde I, so the chronological relations among individual horizons and culture layers are based on the results attained with this sonde. The horizons and the mobile material from the sonde II have been used only in case of comparative and supplementary confirmation and for backing up the conclusions The oldest, the culture stratum I, lies between an elevation of 4.29 and 2.99 m.

The dwelling horizons from the oldest culture stratum I are mainly2 clear. They are represented by the finds of pottery and by the horizons of yellow earth, which was probably used as building material or some kind of levelling the ground in a particular period when this settlkement came into being. Such four horizons of yellow earth terminate at an elevation of 3.53 m. It should be mentioned that the carth in this stratum was pronouncedly fat.

The latest horizon of the culture stratum I is characteristic for the layer of wattle and daub and soot, above which there is a layer of brown earth ending approximately at an elevation of 2.99 m. Here terminates the oldest culture stratum.

The oldest culture stratum in the sonde II was completely preserved, but it was not strongly marked as in the sonde I. In this sonde were not clearly indicated the horizons of yellow earth, which might have been used as building material, but they were felt and to a degree they were marked by a thicker layer of yellow earth.

Since the sondes were of smaller extent, it was impossible to draw out the bases of the dwelling objects in the settlement Crnobuki, to which the intensive building of the dwelling places in the tell contributed most. Only the future field works of larger extent, which would unearth the whole horizon of a settlement, will enable the resolving and throwing more light upon this problem. The problems concerning the oldest settlements on the tells become more acute day by day, because the question of the geomorphologic map of the whole Pelagonia at the time of the forming of the first neolithic settlements on the tells has been raised. In the resolving of these problems should be included the geologists as well, who would provide for the data and exact picture of Pelagonia of those times.

The ceramic material from the stratum I is abounding and very characteristic, so that it represents the basis for later strata as well. The vessels from this oldest stratum have various forms and ornaments giving thus a rich choice ot the characteristic elements for the neolithic material culture.

The form of vessels most frequently found in the settlement Crnobuki, not only in the stratum I, but also in the other strata, are bowls, which have two basic types. The type I includes bowls of biconical profile, while the type II includes bowls with conical profile. The biconical vessels of the type I used to be made in few variants and in the oldest stratum they appear in their developed form. It changed, however, in the later strata so that the form became more developed and characteristic for a particular culture stratum.

The vessels of the type I with a drawn in rim of the variant »a« (Ia) were usually made of better refined earth and had surfaces in light or dark grey color. They appeared in the stratum I and continued to exist in the stratum II and III. The stratum IV did not have vessels of this type. In the stratum II the bowls of this variant got a new ornamental element of slanting, parallel, incised lines. This ornament was usually made at the border of the rim on its outer side. The bowl of the variant Ia, decorated in this way, appeared only in the stratum П. It must have existed in the older stratum I without regard to the fact that it has not been found in the existing sondes.

The second variant of the bowl (Ib) has the same form as the preceding one and the only difference between them is the protuberance on the projecting part, which makes the vessel even more biconical. As to the color and structure, they are the same as of the preceding type. In the oldest stratum, the stratum I, it used to be found together with the bowls decorated with the motifs of incised, slanting and rectilinear, parallel lines. The undecorated bowls of this variant continued their life in the stratum П as well.

The third variant (Ic) is represented by the biconical bowl which had two double protuberances opposing each other. The color and structure are the same as of the preceding variant. In the stratum I it occurs only with the ornament of parallel, vertical, incised lines. In the later stratum the bowl is somewhat simpler and4 appears without these incised ornaments. The fourth variant (Id) is similar to the variant (Ib), but instead of a protuberance it has pierced, small handles and it appears not sooner than in the stratum II. In the oldest stratum the bow! of this variant has not been found.

The fifth variant (e) was found only in the stratum I. It has not been noticed that this variant continued its living in the later strata. The bowls of this variant are pronouncedly biconical, without any ornaments, or with ornaments in the form of faceted rims, but there are also those with a twisted bulge. Their structure is finer, while the surface is dull grey, as with the preceding bowls.

The sixth variant of the biconical bowls (If) has been represented by2 only one specimen from the stratum I. This is a bowl with caved in, emphasized bottom. On the almost horizontal sides there are double-protubering pierced small handles. The surface is dull grey. In the upper strata this variant has not been found.

Among the conical bowls (type 11) in all the strata, except the fourth one, the variant зак (Па) has been included, It is characteristic for its flat border of the rim. This is an old type of vessels found in many prehistoric cultures as the vessel of everyday use. It has various structures and colors, ie. brown or grey and smooth or rough surface.

The same case is with the bowl of variant »b« (IIb), which also has plastic protuberances on the outer side under the flat border of the rim. This variant started to appear in the settlement Crnobuki not earlier than in the stratum II.

The third variant (IIc) includes conical bowls with a thicker rim in the inside. These are those typical bowls from the late neolithic and eneolithic settlements of the central parts of the Balkan Peninsula. They appear in all phases except in the latest stratum IV. It should be noted that this type of the bowl with the thickened rim in the inside did not reach that developing line as the case was with these types in the eneolithic settlements of the Vinéa culture.

The fourth variant (IId) includes conical bowls which have pierced handles on the outside under the border of the rim. These are roughly made bowls of brown surface and structure. For the present they have been found only in the oldest phase, in the culture stratum I.

Except the bowls, the oldest stratum contained some vessels with a receptacle, either more closed or more open, but taking into consideration this characteristic only, nothing more definite can be said about these vessels.

Bulging vessels with a short neck and rolled up rim were frequently found in the settlement Crnobuki. Except in this first culture stratum, they also appear in the stratum II and III.

If the rim is square, i.e. with a sharp edge, then the vessels are included in the variant (IIIa). They appear only in the oldest stratum I. The vessels of13 this variant have usually brown, rough surface.

The variant (IIIb) has bulging vessels of the same characteristics as the preceding ones, but with the border of the rim molded and drawn out outside.

The third (IIIc) variant includes bulging vessels of biconical profile with pierced handles on the bulge. They have a short neck and flaring rim. These are vessels with a good structure and light grey surface.

The last, fourth variant (IIId) includes pear-like vessels with the flat border of the rim and turban-like bulge. They remind us to big, late,Hallstat forms. The only specimen from the stratum I has the ornament of white bands on the part under the outside border of the rim, but also on the very motif of the turban. This vessel is grey with a brushed surface. In the later phases it has not been found.

The vessels of conical forms with open receptacles were found in the settlement Crnobuki in the oldest stratum and have been ranged in the type IV. Although they were difficult to classify, they were divided into variants.

The vessels most frequently found (IVa) are those »bowl-like« with conically bulged sides and flat borders of the rim. They are of a very good structure and quality make. Usually they were decorated with red bands or were simply monochromatic. This form was found only in the later, culture stratum II.

The type of the conical vessels of the variant ([Vb) with rough brown surfaces is interesting to note. These vessels have a long handle which starts almost at the bottom and ends under the flat rim. The only specimen from the last, oldest stratum, shows that this type of the cup appeared in somewhat older phases of the Neolithic. It probably terminated its life in this phase, because it is not to be found in the later2 phases in the settlement Crnobuki.

The variant (IVc) includes the vessel in the form of3 a strainer. These are brown vessels of a rough surface which existed only in the culture stratum I and II.

The oldest stratum includes also biconical vessels with handles which have been ranged in the type V. The handles of these vessels usually start at the rim or immediately under it and end on the bulge or shoulder.

The vessels without ornaments have been ranged in the variant (Va) and those with ornaments in the variant (Vb). On the grey or brownish-red smooth surface there are ornaments of horizontal and vertical parallel lines and semicircles, which have been made in the technique of »cord imitation«. The term »cord imitation« used by some authors for the region of today’s Macedonia could not be accepted, because the way of making this ornament differs to a good deal from the technique ot the cord imitation from the Danube area. Somewhat more appropriate term would be the technique of the impression of wound thread or thin cord. Since this term is more adequate, it should be introduced in the use, because such a way of make, except in the settlement Crnobuki, appears in the known neolithic settlement Supljevec near Bitola as well.

The variants Ve and Vd include larger vessels with high handles, which start at the shoulder and terminate at the edge of a high neck or under it. The vessels of the variant (Vc) have been decorated with brownish-red bands on the outside. The second variant (Vd) has a flat, square border without any ornaments and as to the structure, it is somewhat rougher than of the vessel of the preceding variant. The former variant remains only in the older stratum, while the latter continues its existence in the later stratum П too.

What concerns bellied vessels with a short neck, their developing line can be followed through the strata. On the oldest forms of the variant (VIa) the neck is very short and has a slightly flaring rim. Already the next variant (VIb) has the neck somewhat more elongated and the vessels of this variant have been found only in the stratum II. The latest variant (Vc) has a pronouncedly long neck and it appears in the culture stratum ПТ.

The same type of the bulged vessels with a slanting neck appears in the oldest stratum, but it continues to exist in the stratum II and III too, however in a somewhat changed form. These vessels were made of well refined earth, they had a grey, smooth surface, while the receptacle of the rim was somewhat more closed. They have been ranged in the variant (VIIa) and those with a more elongated, slanting neck in the variant (VIIb).

Bellied vessels with an elongated, drawn in neck and flat border of the rim are similar to those of the preceding type as far as the structure and color are concerned. They have been ranged in three variants. The vessels of the variant (VIIIa) are without any ornament and exist in the oldest phases of the stratum I and IT. The vessels of the second variant (VIIIb) are decorated with the ornament of4 incised slanting lines placed under an angle and accompanied by a series of punctures. This ornament is richer than that one of the variant (VIIIc), the ornament of which has only incised rectilinear lines which, to a degree, make an angle. While the preceding variant appears in the stratum I only, the variant (VIIIc) appears in the later stratum П as well.

As a separate type a biconical vessel with a high neck and flat border of the rim should be sorted out, The vessel is of a good structure, brown surface and with protuberances on the bulge. It represents the type IX.

A biconical vessel with vertically pierced handles, starting at the bulge, is ranged in the type X. It is of a somewhat rougher structure, of thicker walls and with flat border of the rim.

Bellied vessels with flat, drawn out borders of the rim on the inner side have been ranged in the type XI. They are of a good structure, of thin walls and light grey surfaces. The vessels of the variant (XTa) appear seldom and have been found in the oldest stratum only, In the same type has been included the vessel of the variant (XIb) which, beside the flat border of the rim, has also protuberances on the bulge. Its structure is the same as of the vessels out of the preceding variant. Within the ceramic vessels a footed beaker takes a special place in the oldest stratum (type XII). Its upper part is biconical. The foot of the beaker is hollow. The beaker is of a good structure, reddish surface and it appears in the oldest stratum only.

Shallow frying pans — »djuvec« — have been ranged in the type XIII. The vessels of this type were found in the oldest culture stratum only. Here they appear in the usual rough, brownish-red or grey structure.

Beside the already mentioned ceramic vessels, which could have been graphically reconstructed and on the basis of which the classification could have been done, in the lower, the oldest stratum, were found miniature conical lids with a pierced handle which had a very good structure and grey color. Here were also found mace heads of square or conical cross-section without any ornament. The lower stratum also contained handles, but unfortunately it was not possible to identify to which type of the vessels they belonged. These were horizontal, solid, square, double protuberance-like handles or handles of protuberant profile.

The implements of stone and bones were rare in the settlement Crnobuki and they appeared only exceptionally in the oldest stratum. Few specimens of antler were pierced in the middle and were probably used as tools for tilling the soil. Their height is ranged between 20 and 30 cm. Of stone implements only Few small flint knives were found. Stone axes, chisels, or any other bigger implements of stone were not found even on the occasion of field researches. The lack of stone implements in the eneolithic settlement Crnobuki cannot be explained for the moment by some reliable facts. The future researches in similar, contemporaneous settlements in Pelagonia will probably give more elements for forming some conclusions.

During these field researches only five figurines were found. The most beautiful specimen represents the upper part most probably of a semi-sitting statuette with the head having only the outlines of eyes and mouth, while the parts of the head and the shoulders were decorated with incised lines. The eyes are molded, while the nose is emphasized in the way that the top of the head is drawn out and the lower part continues in the stylized nose. The neck is clongated and the whole figure is bent forward. The emphasized three parallel incisions in the shoulders cross at the back so that they may represent the bands, probably the parts of the upper wear. This is a figurine of a woman with breast and broken arms so that only the stumps remained. The lower part of the body is missing.

The second, standing statuette is without the trunk and head. Here were emphasized the genitals represented in the form of an incised triangle. The steatopygia is rather emphasized.

The third statuette is semi-sitting. It has not the head, neither has it the parts of the legs and arms.

The fourth is a miniature statuette of spindle form. It is stylized to a great degree, so nothing more definite can be said about it.

The fifth specimen is very fragmented, therefore no closer details can be given about it. All these anthropoid figurines appeared in the oldest stratum only.

The culture stratum II starts at an elevation of 2.99 m and terminates at an elevation of 1.80 m. This stratum contains only one emphasized dwelling horizon. In the sonde II it is considerably disarranged, but it shows that the houses were massive, with good floors and walls and which perished in the fire. This horizon lies on the level of dark brownish earth, while the layer above the horizon of houses ends with a horizontal layer of yellow earth first, over which there was a layer of dark brownish earth, which is the case with the end of the first, the oldest culture stratum.

In the sense of culture, which can be seen to a degree from the already given data, some forms of the pottery continue to exist in this stratum II as well. Here a less number of objects is concerned, because many forms from the older stratum do not appear any more in the next one. Therefore the culture stratum IT was poin-From the ceramic ware the type of the biconical bowl (Ia) still lives in this stratum, as 15 the case with the bow! with protuberances (Ib). As a new product, which appears for the first time in this stratum, the biconical bowl with pierced protuberances placed under1 the rim (Id) should be mentioned. It is of a very good structure and grey surface. It fits to the type of biconical vessels which appeared in the settlement Crnobuki, so that it does not represent a separate, unexpected or important find.

The conical bow! of the known variant (IIa) still exists, but beside its basical form in the culture stratum II, it has now a protuberance under the rim (IIb). The same case is with the conical bow] with thickened border of the rim in its inside (IIc), which continues its life even in the stratum III in the settlement Crnobuki.

Beside the bowls, in the culture stratum II had been still in use the bellied vessels, which were also found in the oldest phase of the settlement Crnobuki. These are bellied vessels with a short neck and flaring rim (IIIb), fine vessels with a large receptacle and flat border of the rim (IVa), the conical vessels, strainers (IVc), as well as the vessels with a short neck and opposing big handles ending on the shoulder (Vd). To the old variants should be added the vessels with a large receptacle which have a high drawn in middle part of the neck and flat border of the rim and which are either without ornaments (VIIIa) or with them (VIIIc). The bellied vessel with a short neck also has its roots in the older stratum. In this stratum the neck becomes more elongated, while in the latest stratum it is emphasized (VIa, b, c).

As a new type, in the stratum II appeared the vessels of bellied forms with a vertical neck and solid handles оп the shoulder (XIVa), then the vessels with the handles starting on the rim and terminating on the shoulder (XIVb). They have a short neck, but a flaring rim. This variant may represent a further developing line of the vessel with handles from the older culture stratum (Va, b)2 If this assumption were accepted, it should be underlined that this variant is in some decadence, if compared with the preceding, older ones, because they are of a better structure and the forms point to somewhat more developed lines. The same case may be with a bellied vessel found without its upper part, but with the handle partly preserved. Its structure and other characteristics speak for its links with the preceding type (variant).

With this culture stratum II there is a problem of the biconical vessels with a high neck decorated with horizontal, parallel cannelures (XIVd). It has been previously said that they start their existence in this stratum. However, this is not quite sure, because this specimen derives from the sonde II, the stratigraphical relations of which are disturbed. This specimen should be perhaps linked to the vessels which have a turban-like bulge and derive from the oldest stratum (IIId).

The same case is probably with the biconical vessels of finer make, the receptacle of which ends in the flat border (type XV). The vessels of this type were usually decorated with dyed ornaments. Without regard to the fact that they used to be found not earlier than in the stratum II, they have been considered to have appeared even sooner, in the oldest stratum I.

In the settlement Crnobuki only a fragmented altar was found, This unique find does not give any possibility for its exact chronological determination. It has a square receptacle, one preserved leg and the flat border of the rim. It was made of well refined earth. The surface of the vessel is brownish-red.

The culture stratum III lies between elevations of 1.80 and 0.89 m. This stratum contains two pronounced dwelling horizons. These are two settlements with a horizon of surface houses. Two horizons of wattle and daub show that the settlements perished in fire. This culture stratum begins with a thick layer of yellow earth with compact wattle and daub and soot in its middle part. Above it there is a thicker layer of brown earth containing scattered wattle and daub, yellow2 earth and unworked stones. The aforesaid elevation ends with this horizon.

As far as the form is concerned, the pottery does not abound in it. Mainly the old forms continue their existence, while only few new forms appear in it, so that the decadence in the production of ceramic vessels is to be felt. In the settlement Crnobuki the sparseness of the forms in the culture stratum III denotes certain economic stagnation which concerned the whole settlement, Such a picture has been got on the basis of the results attained in the sondage researches, while the picture of the whole settlement might be perhaps somewhat different.

From the ceramic vessels the conical bowl with the rim drawn in, with or without a handle (Па and IId) survived from the preceding stratum. The same case is with the conical bowls of the standard variant (IIa), as well as with those with the rim thickened on the inside (IIc), which appear in this stratum too.

As a new form appears the bowl with the border drawn out, i.e. with small horns which emerge from the flat border of the rim. This variant (IId) is rather infrequent, because only few fragments were found here. The vessel had a good structure and the surface in brownish-red color.

From the bellied vessels the variant (IIIb) with a molded rim still exists, as well as the biconical bulging vessel with a narrower receptacle and flat border of the rim (type XV), It is known for its good structure and for the first time it appears in the preceding stratum,

The vessel with a short neck (VIc) gets new dimensions in this stratum. It developed on account of the vertical neck, which now becomes longer than on the vessels of this variant from the preceding strata. The same case is with the vessels which have the neck with slanting sides. Here they become longer and more conical (УП).

A new form is by all means a biconical deep bowl with molded rim (type XVI). The transition from the shoulder to the rim is carried out over a short neck. The vessel is of a good structure and grey surface. It may be a vessel which should be included in the later stratum IV, because the forms of such vessels are not to be found in the later strata and which, in a way, have their own developing line.

The vessel with a broad receptacle and two opposing handles starting at the very flat border of the rim and terminating on the sides of the vessel (type XVII) has a rough structure and brownish-red surface. The whole vessel has the form of a pot.

As a problem still to be resolved in this stratum is a big vessel with flat border of the rim, high neck and horizontal cannelures (XIVd). According to the finds, this variant started to live in the preceding stratum continuing its existence in the stratum III as well. We suppose, however, that it appeared in the settlement Crnobuki in the oldest stratum parallelly with the vessels of the same type which have a turban-like ornament on the buige.

The stratum has no specimen of the stone or bone implement.

The culture stratum IV7 starts at an elevation of about 0.89 m and stretches up to the zero point, which, unfortunately, does not exist, because it was destroyed by the explosion. However, some ceramic forms, which belong to this latest stratum, used to be found on the surface of the destroyed tell or around it. So is the case with ceramic fragments which belonged to the vessels from this stratum, but which were found in the other strata as well, e.g. in the sonde II.

Because of this situation with the tell, the marking of the cutting in the sonde I starts at an elevation of 0.89 m, from the horizon where the layer with loose earth terminates, i.e. the layer with the earth driven along by the explosion.

The imaginary culture stratum IV could not have been found in the sonde II either, but according to the ceramic material which belonged to the Early Bronze Age, it is visible that the setthkement Crnobuki existed in this period as well.

Among the mobile ceramic material, the vessel with a short neck and flaring rim still continues to live in the latest stratum IV and so does the vessel with two opposing handles, which has a poor structure and flat border of the rim. Both tyterminating on the shoulder of the bellied vessel are characteristic for this stratum (XXII). Beside these vessels the tunnel-like (XX), button-like and stopper-like handles also used to be found, however, for the time being the description of the vessels to which these handles belonged could not be given (XXITI—XXIV).

The ornamental motifs and the way of decoration were carried out on the ceramic vessels of a good structure. Rough vessels with thick walls in grey color of various shades, brown or brownish color usually had neither simplest incisions. The vessels of better structures with grey bases were usually burnished and decorated with incised motifs, while the vessels with a brownish-red base and thin walls used to be decorated with colored ornaments.

Colored ornaments consisted of thin parallel bands usually2 on the vessels with thin walls and of biconical forms. The bands were white, brownish, 1ed or black, while the motifs were zig-zags or narrow, slanting, parallel bands. The vessels with these ornaments had monochromatic, brownish-red surfaces. Many specimens have only a monochromatic base without any ornament.

The colored ornaments appear in the oldest stratum I. However, there are exceptions, because some specimens appear in the later stratum II as well. Here crust color was also noticed on few sherds, but only in the oldest stratum.

Burnished ornamentation was hardly visible. It was made in the form of narrow or broad bands, usually on the vessels with grey smooth surfaces. On the bottom of one vessel from the stratum II, on its outside, there is a sign »x« made in burnishing technique. Burnished ornaments appeared in the oldest culture stratum as a separate ornamental motif together with cannelures and the motifs of short, parallel incisions, as well as with the motifs of circular, shallow indentation.

Cannelures have few ornamental motifs. Cannelures can be here very7 shallow or hardly visible, so that they may be also assigned to the burnished ornaments. They appear in the form of parallel, narrow bands. The other motif3 is represented by broad cannelures on the neck of vessels or on their shoulders in the form of garlands. They appear in some motifs together with a range of short lines or circular, small shallow holes. Some vessels have cannelures made on the bulge as the turban-like motif. All the motifs of cannelures appear in the oldest stratum I, however, the simple broad cannelures used to be found in the later sratum II, which can be assigned to incidence too.

Caved-in ornaments have been represented only by a range of shallow circular indentation. This ornament usually occured together with other motifs. They appear in the strata I and II.

Faceted ornaments appear on the bowls from the oldest culture stratum. This ornament should be separated from the turban-like motif, which appears as a part of the motif with cannelures.

Incised ornaments are most frequent and as to the motifs, they vary most. The ways of making incisions are numerous. Most frequently repeated and simplest are incisions of slanting, parallel lines. Then come the incisions of broad, parallel, caved-in lines, which in a way remind to cannelures, but they differ from the latter ones by their accute angle. Slanting parallel lines make angles as well which at the angle points get circular, shallow holes, so that this, as well as the preceding motif, frequently appear in the oldest stratum I. In this stratum also appears the zig-zag motif of incised, but dense and irregularly drawn lines. As a motif it was found in the later stratum II as well.

Infrequent, but very characteristic ornament, is impressing by means of thread or cord. Some authors call such way of decoration the technique of »cord imitation«. As already underlined, the term for this way of work is not appropriate and should be altered to the name of »impressed ornament«. This way of decoration appears exclusively in the culture stratum I.

Some ornamental clements of the aforesaid motifs cxist in the stratum II as well, e.g. slanting, parallel lines and incised zig-zags. As a new ornamental motif in the stratum II appears a row of punctures usually accompanied by other ornamental motifs so that it never appears alone. After its having been found, the prehistoric settlement Crnobuki entered into the literature as the Crnobuki culture in Macedonia. This culture has not been perhaps sufficiently chronologically determined, as already pointed out in the introductory part of this work. However, roughly taken, the Crnobuki culture represents the eneolithic period in Macedonia, naturally if the neolithic periodization of Macedonia in the old, middle and late Neolithic and Eneolithic is accepted, as it has been already done for the mid-Balkan region and the Danube basin. The eneolithic period of Macedonia would in fact correspond to the period Rahmani in Thesally, which preceded the period of Early Bronze Age and the Armenhori culture in North Greece respectively,

With the chronological determination of the Crnobuki culture in Macedonia we get chronological links with the other regions of the Balkan Peninsula. With its first three culture strata the Crnobuki culture unquestionably belongs to the Eneolithic, while the fourth culture stratum belongs to the Early Bronze Age, i.e. to one of its phases. We cannot state with certainty that the latest culture stratum IV represents the further culture continuity and development of the third stratum in the settlement Crnobuki. Perhaps among these strata there 15 a phase insufficiently known to us, which might be a very good link between the Eneolithic and the oldest phase of the Early Bronze Age. Only4 new researches in the tells of the Eneolithic and Bronze Age in Macedonia could give new elements and facts for the resolution of this problem.

The first two oldest culture strata in the settlement Crnobuki probably existed parallely with the settlement Supljevec at some period, as well as with the oldest strata in the site Bakarno Gumno, the settlements of which are also located in Pelagonia. Many material proofs from the setthement Crnobuki point to their contemporaneity, but the setthement in Bakarno Gumno has an additional, older phase of development, which confirms even more the determination of the prehistoric settlement Crnobuki in the chronological scale of Macedonia.

The third phase of the Crnobuki culture probably ends with the encolithic period, ie. it coincides with the later phase of this span of time. In this way all the three phases of the Crnobuki culture fit into the eneolithic period of Macedonia.

Milutin GaraSanin links the settlement Supljevac to Bakarno Gumno in Pelagonia and to Crnobuki respectively, as well as to the Salkuca culture in Oltenia, Krivodol in Bulgaria and Bubanjsko-Humska Cuka in Serbia. In his opinion the shifting of the aforesaid cultures toward the south took place at the time of the first pressure of the Indo-European tribes, while the second wave of this pressure is linked to the Early Bronze Age, to the appearance of the Armenhori group in North Greece.

According to the present status of studies, the oldest phase of the Crnobuki culture (stratum 1) has no archaeological material facts which would link it to the later phase of the Later Neolithic. By now, the neolithic tells in Pelagonia have given no such culture stratum which would have the linking elements of the stratum I from Crnobuki. It might be possibly linked to the recently researched tell Cuka in Pelagonia, the third culture stratum of which might have some linking elements, but since the studies are in progress, nothing definite can be said so far. By all means there is a gap for the time being which should be filled with the material from the new archaeological sites.

The additional researches in the settlement Crnobuki in 1974 rose the questions which stood open for discussion for a longer time, because in the past period the old comprehensions and understanding did not change in respect of the Neolithic in Pelagonia, if compared with such groups of Greece, Thrace and Serbia. Getting familiar with the material culture of the tells in Pelagonia, the settlements of which showed that they abound in specificities which represent special features of the Neolithic of Macedonia, gives excellent material for the study of the Neolithic in