Macedoniae acta archaeologica 2 (1976) · стр. 9–41

Контролни ископувања на Шуплевец и некои проблеми на групата Шуплевец-Бакарно Гумно

Во 1971 година, потпишаните извршија контролно ископување на локалитетот ,„Шуплевец“, во атарот на селото Долно Ореово, на крајниот источен раб на Пелагонија. Уште во 1959 година на тоа место беа греземени помали заштитини ископувања под раководство на ІТ. Мачкикќ и Д. Симоска.1 Потребата за овие ископувања ја наметна уништувањето на локалитетот со работата на каменоломот. Покрај ископувањето, вршено е и собирање и евидентирање на подвижниот инвентар кој е дислоциран при работата на споменатиот каменолом. Така, во Народниот музеј во Битола е создадена значајна збирка на археолошки наоди од ,„Шуплевец“.

Важноста на тој материјал лежи пред се во тоа што со целокупниот карактер на својата култура, „Шуплевец“ се вклопува во значаен културен комплекс Бубањ--Хум 1--Криводол--Салкуца, кој е раширен во Олтенија, Северозападна Бугарија, во некои делови на Источна Србија и Поморавјето. Притоа наодите од Македонија имат и некои локални специфичности што го оправдуваат нивното издвојување во посебна културна група. Покрај Шуплевец на оваа група и припаѓа и Бакарно Гумно кај Чепигово, како и дел од наодите од Црнобуки и оние од Скопско Кале.2 Посебно внимание заслужува факторот што во поново време и во соседна Албанија е откриена културна група Маја ІІ.3 Најпосле наодите на врпчеста (»Schnur«) керамика од Шуплевец како и познатиот скиптар од камен кој привлекол особено внимание кај домашните и странските истражувачи, ја дополнуваат сликата за важноста на овој локалитет. Поради тоа оправдано беше на ова место да се превземат контролни истражувања со цел подобро да се одреди стратиграфијата на ова наоѓалиште и на поедини значајни видови наоди.

Локалитетот Шуплевец првобитно претставувал стрмен "рт на излегувањето од селото Суводол, околу 2 км. од селото, од левата страна на патот од с. Новаци кон Суводол кој води за Маково. Источните, јужните и западните падини на ова ритче доста се стрмни и тешко пристапни, додека пак спрема север теренот поблаго се издига во ридови. Во правец на југ и запад Шуплевец доминира над пелагониската paMHUla, па дава одлични можности за контрола на секакво движење на тоа подрачје и лесна одбрана. Веднаш треба да се истакне дека со тие одлики локалитетот јасно се издвојува од најчестиот и вообичаениот тип предисториски населби во Пелагонија -- „Тумби“ (Телови), каселени како во неолитот, така и во подоцнежно време, по животот на Шуплевец. Сличен тип населби, напротив добро е познат во комплексот Бубањ--Хум 1--Криводол--Салкуца, на пример во Криводол Пеклук во (Бугарија), на Велика Хумска Чука кај Ниш и Градац кај Злокуќани (Лесковац во Србија) и на Скопско Кале.4 Така и со ова своја одлика Шуплевец се врзува за наоѓалиштата од споменатите комплекси. При обиколувањето на теренот, пред започнувањето на кон-ТРОАННТе ископувања, констатирано е дека од првобитниот "рт на Шуплевец, по извршените работи на каменоломот, сочуван е само минимален дел. Останал неповреден, всушност, само источниот раб на "ртот во чиј западен профил, што настанал со работата на каменоломот јасно се издвојува културен слој со археолошки материјал што го има во изобилство. Констатирано е, исто така дека северно од "ртот на теренот што се издига спрема север, на секаде на површината избиваат природни карпи. Оттука јасно беше дека со ископувањата на тој дел може да се собере само археолошки материјал кој лежи во пукнатините или во просториите исполнети со земја помеѓу карпите, што не би да-АО никаква основа за стратиграфија. Од овие причини, контролното ископување е сконцентрирано на мал сочуван дел од "ртот кој се протега во правец север--југ, а чија широчина е нееднаква, но никаде не преминува од 5 метри. На тој дел на теренот се поставени пет блокови, кои одејки од југ спрема север, обележени се како А, А1, В1, В, и С. Притоа блоковите A и Al поставени се поблиску до јужниот крај на "ртот а останатите --- во средниот и северниот дел на сочуваниот простор на наоѓалиштето.5 Димензиите на блоковите изнесувал 3,00 X 3,00 м. што беше условено од сочуваната широчина на наоѓалиштето. Помеѓу блоковите Al и Вл на линијата од источната страна, поставена е сонда М, со должина 5,05 m и широчина | т. Помеѓу поедини блокови како и помеѓу сондата М и блоковите Al (северен профил) и В1 Јужен профил), оставени се контролни профил и со широчина 0,50 т, кои се симнати дури по завршувањето на работите на блоковите и сондата. Исто така подоцна, во текот на работата, извршено, е проширување на блоковите В и В во правец на исток до работ на "ртот во вкупна широчина од 1,30 т (план 1).

Со ваков начин на работа било возможно да се добие надолжен пресек на сочуваниот дел од "ртот како и повеќе попречни пресеци, што овозможи фиксирање и контрола на стратиграфијата на ова наоѓалиште. Веднаш треба да се истакне дека, поради големиот пад на теренот во правец од север кон југ, во тој поглед постојат извесни раз-АНКН помеѓу северниот, централниот и јужниот дел на "ртот. Најпотполна слика на стратиграфијата ја даваат западниот, северног и источниот профил на блокот С, како и источниот профил на блокот В.

Општата стратиграфска слика е следната (ил. П):

Веднаш под површината на земјата се издвојува слој | растресита мрка земја. Овај слој е сочуван само на крајниот север од ископаниот дел на теренот во блокот С, додека спрема југ се губи избивајќи на самата површина. Под него се наоѓа слој 2 кој може да се следи на целиот истражуван АСА на локалитетот, со пад во правец на јат. Овој слој е со светло црна боја и содржи траги од куќен лепеж врзан за остатоците на градбата на хоризонт 1. Дебелината на овој слој изнесува околу 0,20 т. Слојот лежи на еден интензивен слој од rap и пепел кој е исто така застапен во целокупниот истражен дел на теренот, а обележан е како слој 3. Овој слој е најдебел во северниот и источниот профил на блокот С, додека спрема југ дебелината на слојот опаѓа. Слојот 3 го прекрива хоризонт I во кого се констатирани остатоци од доста пореметена градежна активност. Во западниот дел на блоковите В и С хоризонтот е окарактеризиран со остатоци од градба сс камени зидови, која била закопана в земја, како што се гледа јасно на западниот профил на блокот С, додека источно и северно од овие градежни остатоци теренот бил поплочен со камења. Во самата градба и непосредно до неа, покрај камењата се наоѓа слој сива земја со која е исполнет и закопаниот дел од градбата видлив во западниот профил на блокот С. Понатака спрема југ во западниот профил на блокот В, стратиграфијата на оваа конструкција не можела да биде следена позади настанатите модерни поремстувања. Потполно дислоцираните остатоци на градбата врзани за истиот хоризонт констатирани се и во блоковите A и Al. Дебелината на сивиот слој на хоризонт | покрај остатоците од градбата во западниот профил на блокот C, достига 0,45 т. Закопувањето на градбата од нивото на дното на хоризонтот I изнесува 0,30 т што, исто така се гледа но истиот профил. Закопувањето е извршено до нивото на природна карпа. Под хоризонтот I e слојот 4 со светла боја и песочлив кој, исто така, може да се следи на целата испитана површина, но во блоковите A и Al е доста слаб. Во блокот С неговата дебелина варира од 9,10 до 0,30 т. Опаѓањето на овој слој добро може да се следи во источните профили на блоковите В и Вл. Овде, на местата каде што недостасуваат остатоци од хоризонтот I, слојот 4 избива директно под слојот 3. Само во блокот С констатирани се остатоци од слојот 5 и хоризонтот I] кој е поврзан за овој слој. Хоризонтот П го претставуват остатоци од градба, исто така од камен, која во својот западен дел била оштетена со ископување на градби од хоризонтот I. Самиот, пак слој 5 сочуван е само околу градбата на хоризонтот П и во просторот помеѓу блоковите на природната карпа. Во сондата М и во блоковите А и В најниско фиксиран е слојот 4, кој овде налегнува директно на карпата. Вкупната дебелина на културниот слој варира од (блокот С север) до (блокот А и А1).

Овие констатации дозволуваат јасно издвојување на две основни стратиграфски фази фиксирани со хоризонтите Г и II. Според карактерот и одликите на слоевите, изгледа веројатно дека градбата на хоризонт I страдала во пожар, чии остатоци претставуваат rap и петел на слој 3. Слојот 2 во кого се наоѓат дислоцирани трагови од изгорен лепеж и кој од ова добил црвена нијанса, исто така се врзува за

Т. I
Т. I

оваа градба. Хоризонтот 11, чија градба е оштетена со закопувањето на зградата од хоризонт I и слојот 5 кој за хоризонтот II директно се врзува, сигурно е стратиграфски постара етапа. Нејасна е ситуацијата со преодниот слој 4, иако е веројатно дека тој бил нанесен со цел на нивелација на теренот при градењето на конструкции за хоризонтот I.

Лошата зачуваност на откриените градби, која е зависна од самиот карактер на теренот со пад спрема југ, како и од многу примитивната конструкција од необработен реден камен која лесно и брзо можела да се дислоцира, за жал не дозволуват фиксирање на одреден

план на градби. Сепак, според распоредот на камењата на хоризон-ТОТ i, може да се заклучи дека градбата имала лачен ѕид на исток, кој веројатно затворал полукруг, а на запад се опирал на природна карпа. Според констатираните остатоци, конструкцијата на хоризонтот ІТ изгледа била со четвртест облик, но веројатно исто така се опирала на карпа,6 на западната страна, што меѓутоа неможеше сигурно да биде утврдено поради пореметувањата настанати со закопувањето на зградата на хоризонтот I. Овие констатации ги потврдуваат, меѓутоа, податоците од заштитните ископувања дека зградите на Шуплевец имале „неправилни основи, поставени помеѓу карпите и потпирани на самите карпи“.6 Ваква конструкција, инаку, е позната во комплексот на Бубањ--Хум 1--Криводол-- Салкуца, како што тоа го покажуваат воочувањата на наоѓалиштето Пеклјук.7

Подвижниот археолошки материјал покажува во основа единствен карактер во рамките на целокупната стратиграфија на испитаниот дел на теренот. Поради подобар увид во карактерот на тој материјал ќе ги дадеме на ова место неговите основни карактеристики, според слоевите и хоризонтите. Веднаш треба да се истакне дека, поради малиот обем на истражената површина не се застапени сите видови наоди кои се познати од порано, но за чија стратиграфија не располагаме со соодветни податоци. Така, нашиот материјал се сведува исклучиво на керамичниот за кој во понатамошното излагање ќе станува збор:

Слој 1 и 2. Поради гореизнесените стратиграфски податоци материјалот од овие два слоја не можеше посебно Аа биде издвоен. Најчест вид керамика се фрагменти работени од земја која содржи ситни зрнца од песок. Површината на овие садови, главно, е покриена со мат превлака која е измазнета така што со мазнењето не е добиен интензивен сјај. Недостасува керамика со одлична сјајна превлака која е типична за наодите од раната фаза на бубањско-хумската група (Бубањ--Хум I) и главно е, со светла боја. Таква керамика всушност не е карактеристична ни за материјалот од заштитните зафати на Шуплевец. Покрај ова постои и керамика без превлака, додека изразито грубата керамика со дебели ѕидови е ретка. Преовладуваат фрагменти со сиво-црна боја, со разни нијанси, светло сива и црна керамика понекогаш со разлики во бојата настаната поради нееднаков интензитет на печење. Основни облици на оваа керамика Сс: Чини со вовлечен обод, понекогаш со вертикални и коси канелури на ободот (сл. 1), паница со задебелен обод, како и фрагменти кои индицираат други типични варијанти чинии познати и од групата Бубањ-- Хум I: биконусна чинија (сл. 2) и чинија со повисок конусен врат и заоблено рамо кој ја претставува еден примерок со брадавичеста држалка и коси вдлабени орнаменти (сл. 3). Исто така е познат обликот на кантарос со две наспрамни држалки и фрагменти кои укажуваат на мала амфора од групата бубањско-хумска со две држалки кои не преминуват преку ободот (сл. 4). Познати се и профили со разгрна-ТН и косо засечени ободи. Меѓу овие последниве се наоѓа и фрагмен тована конусна чинија. Примероци со зарамнет, непроширен обод чија форма не може да се реконструира застапени се во еден фрагмент со два хоризонтални жлеба под ободот (сл. 5). Типична е формата на конусниот поклопец. Грубата керамика е застапена со фрагмент од поголем невоедначено печен сад со дебели зидови, украсени под ободот со низа од хоризонтални вдлабени орнаменти. Од другите керамични облици познати се сита и прешлени за вретено, ниски благо конусни и вертикално продупчени.

Меѓу држалките на садовите се и оние со овален пресек, (сл. 4) брадавичести и во облик на јадец. Посебно интересен е примерокот со овален пресек со две наспрамни куглести испупчувања на горниот дел и со траги на пастелно »crusted« боење.

Орнаментиката ја чинат канелирани, жлебени и вдлабени мотиви (сл. 4) распоредени во паралелни низи или снопови. Споменат е и примерокот држалка со траги на пастелно «crusted« боење.

Посебно внимание заслужуваат неколку издвоени фрагменти и тоа: фрагмент со врежани орнаменти и мотиви изведени со НН3Н ОА кругчиња кои можеби се групираат во триаголник (сл. 6), што потсеќа на типични појави на костолачката група; фрагмент со заоблено рамо и благо издвоен врат на сад, со мрка и сива боја, во типична фактура со зрнца од песок, украсен со паралелни хоризонтални и al-АССТН мотив изведени во техника на »Wickelschnur« (са. 7). На значењето на овој и на другите фрагменти од сличен вид ќе се вратиме во понатамошното излагање. Овде, најпосле, треба да се спомене и еден сив фрагмент без превлака, со земја која содржи поголемо количество зрнца од песок, украсен со врежани криволинејни мотиви кои ги следат попречни зарези (са. 8). Со фактурата и декорацијата овој примерок се издвојува од останатиот материјал и би можел најпрво да се поврзи со појавите типични за јадранското подрачје, особено за групата Лисичичи — Хвар за што, исто така, ќе стане збор во понатамошното излагање.

Од другите наоди потребно е да се спомене еден фрагмент од стеатопигна статуета со врежани орнаменти и едно шило.од коска.

Слој 3. Со облиците и карактерот материјалот од овој слој не се разликува битно од претходниот. Така, се јавуваат чините со задебелен обод, со орнамент на вдлабени линии (сл. 9) НАН без него, паница со заоблен обод, чинија со цилиндричен врат и заоблено рамо (сл. 10—11), конусен поклопец, овојпат украсен со врежани орнаменти (са. 12). Посебно треба да се спомене чинијата со заоблен профил со хоризонтален жлеб под ободот и еден кос жлеб на стомакот, како и чинијата со низок цилиндричен врат и заоблено рамо, украсена на ра-МОТО со снопови цик-цак вдлабени лини (СА. 13).

Меѓу држалките особено ги споменуваме онаа со овален пресек со чеп за утврдување. Овој тип држалки познат е од слојот 1—2. Исто така се јавуваат вертикално продупчени држалки на стомакот на садот. ДАржалката во облик на јадец позната е и во овој слој.

Во орнаментиката треба да се укажи на фрагментот од паница со задебелен обод, украсен со попречни канелури и со траги на црвено гастелно боење (сл. 9), како и фрагментот со конусен врат и задебелено рамо, украсен со две низи на убоди и металичести орнаменти

Хоризонт 1. Меѓу облиците на садовите се појавуваат чинии со вовлечен обод (сл. 14), потоа биконусни чинии (сл. 15), една со бело сликани мотиви, чинии со конусен врат и заоблен стомак како и облик со заоблен профил, а од други форми бубањската мала амфора и кантарос со држалки кои не го преминуват ободот на кантаросот. Овој последен облик застапен е со примерокот со конусен врат и рамо издвоено со хоризонтален жлеб во кој се гледат траги од црвена инкрустација (сл. 16). Исто така се познати облици со разгрнати и зарамнети ободи, познати од помладите слоеви.

Меѓу држалките застапен е и обликот на јазичести држалки со чеп.

Основните облици на орнаментиката не се разликуваат од овие во подоцнежните слоеви.

Посебно треба да се спомене еден фрагмент од дно на сад со умбо и еден фрагмент со полоша фактура со разгрнет обод и врежани знаци под ободот. Најпосле, на еден фрагмент од сад со висок издвоен врат, на преодот од врат во рамо се наоѓат хоризонтално распоредени убоди од кои поаѓат нагласени вертикални жлебови, што потсеќа на облиците на баденската култура (са. 17). Во оваа смисла интересен ес и фрагментот со благо разгрнет обод, украсен на ободот со куси зарези а на рамото со низа од вдлабени кругчиња.

Прешлените за вретено се застапени со еден плоснат топкалест примерок (са. 18).

Слој 4. Меѓу облиците на садовите, според најдените фрагменти керамика, застапени се: чинии со вовлечен обод понекогаш со јазичеста (сА. 19) или вертикално продупчена држалка и вообичаен орнамент со вертикални снопови канелури или жлебови: биконусна 4УНННја со благо заоблен профил со развиен обод, паница со задебелен или засечен обод (сл. 20); кантарос (сл. 21), поклопец со конусен облик, кој во еден случај украсен со бела сликана орнаментика.

Држалките се брадавичести, со овален пресек, во облик на јадец, јазичести. Посебно треба да се спомене една јазичеста двојна држалка со чеп за утврдување.

Во орнаментиката посебно внимание заслужува примерокот на издолжена јазичеста дАржалка издвоена со жлеб кој од горната страна го следат низа од фини убоди и фрагмент со длабоко врежани спирални umivmvdavy

PLAN И. QUADRAT C: WEST UND NORDPROFIL

pIIOWND

Илустрација, стр. 16
Илустрација, стр. 16
Илустрација, стр. 16

орнаменти (сл. 22). Освен на споменатиот фрагментован конусен капак, трагови од бело сликање се гледаат и на еден фрагмент од конусна чинција.

Меѓу облиците на керамиката треба да се наведи и фрагментот на поголем, веројатно топкалест, сад со две држалки украсен со низа зарези изведени со нокт (сА. 23), како и два жртвеници на четири нозе.

Посебно внимание заслужува примерокот со назначен стомак со висок конусен врат, со држалка која преминувала преку ободот, кој по се изгледа може да се врзи за баденските облици. На истиот круг му припаѓа и еден погруб фрагмент од сад кој на внатрешната страна е украсен со врежани линии распоредени во ромбови.

На »Schnur« керамиката и припаѓа фрагмент од стомак на сад црна боја, внатре црвен, украсен на надворешната страна со цик-цак орнаменти и паралелни ленти изведени во техника на намотан конец (Wickelschnur) (сл. 24) како и фрагмент со криволинејни орнаменти изведени со право втиснување на намотан конец (сА. 25). Фрагментот му припаѓа на стомак од сад со откршена продупчена држалка.

Од другите керамични облици треба да се споменат кружната плочка со АВС вертикално продупчени наспрамно поставени дупчина на периферијата, чиј облик е познат и од хоризонт I, како и прешлените за вретено кои му припаѓаат на сплоснатиот благо конусен тип, и на оној со извлечен цевкаст отвор (во облик на тркало) (сл. 26—27).

Меѓу археолошкиот материјал од овој слој се наоѓа и фрагмент од една поголема секира.

Хоризонт П. Овој хоризонт, откриен на мал дел испитана површина, разбирливо е, дека имаше малку типичен материјал. Меѓу облиците на чинии се наоѓаат биконусни и конусни чини со рамен обод. Исто така се застапени паници со задебелен обод и мала амфора со две држалки кои не преминуваат преку ободот.

На еден фрагмент од груб сад, надвор мрк а внатре сив, се наоѓаат врежани слични орнаменти на оние типични за керамиката на баденската група. Посебно се издвојува фрагментот од сад, со нагласен стомак и разгрнет обод мрка боја во уобичаена фактура, украсен со врпчести орнаменти кои чинат хоризонтална лента и две коси паралелни ленти во техника на намотан конец »Schnur« (са. 28).

Слој 5. Во овој слој најдени се фрагменти од чинија со вовлечен обод и петличеста држалка (сл. 29), како и чинија со благо вовлечен обод. Застапена е бубањската мала амфора со држалки кои не го преминуваат ободот. Благо разгранетиот обод се појавува кај еден фрагмент на амфора со конусен врат, како и кај едек фрагмент на поголем груб сад. Постојат и фрагменти на топкалести садови со благо разгрнет или низок цилиндричен врат од кој едниот е украсен со жлебени орнаменти. Меѓу облиците на капаците, се наоѓа конусен капак со петличесто испупчување на врвот, како и масивен, конусен долен дел од капак во облик на кошничка. Застапени се фрагменти од сито.

На врпчестата керамика и припаѓа фрагмент со нагласен стомак светло мрк, дел од стомак на сад со обод издвоен со жлеб, кој со обликот и факатурта се издвојува од вообичаениот материјал на нашиот локалитет. Околу мала петличеста држалка, во облик на полукруг, поставени се паралелни орнаменти, изведени со намотан конец »schnur«.

Од другите облици предмети од керамика треба Аа се споменат прешлените за вретено со конусен облик. Посебно се издвојува поголема плоча од печена земја со врежани знаци (сл. 31) кои во проста форма, потсетуват на мотивите на еден печат со кружен облик од фазата Караново8 VI во Караново.

Кога се имаат предвид фактите дека контролното ископување на Шуплевец извршено на крајно источната периферија на населбата, единствено сочуван дел од теренот, разбирливо е што и стратиграфските податоци и заклучоци добиени по овој ред не можат да имаат апсолутно сигурна вредност ни за самиот локалитет во целост, ниту за групата Шуплевец--Бакарно Гумно. Во тој поглед не можат многу подалеку да не одведат ни резултатите од ископувањата на Бакарно Гумно, поради многу малата испитана површина.9 Навистина со сигурност не може да се тврди дали на Шуплевец во центарот на населбата и на други делови од локалитетот имало и слоеви кои не се застапени на источната периферија. Наспроти тоа, со спроведувањето на стратиграфските податоци добиен со контролните ископувања од порано собрани, нестратифициран материјал, како и со податоците од други наоѓалишта и соседни други групи, возможно е да се дојде до извесни други заклучоци, кои, иако не се во потполност сигурни, претставуваат основа за понатамошно проучавање и решавање на поставени проблеми.

Како што во поранешното излагање веќе е покажано, сметаме дека има доволно осново, да се смета дека материјалот од слоевите 2—3 (материјалот на слојот 1 не може да се издвои од слој 2) и хоризонтот I претставуват една затворена целина, додека како друга целина може да се смета материјалот од слојот 5 и хоризонтот II. Слојот 4, настанал или со нивселација за поставување на градбата на хоризонтот I, или од остатоци на хоризонтот П по престанувањето на него-РНОТ живот, може во овој случај најчесто да се смеата како мешан. Оттука во материјалот на контролните ископувања на Шуплевец можат да се разликуваат две етапи кои можеме да ги обележиме како Шуплевец I (слојот 5 и хоризонтот II) и Шуплевец П (слојот 2—3 u хоризонтот I). Изразот на етапите ни изгледа овде пооправдан отколку фаза, зашто уочувањата пред cè, се однесуват на самото наоѓалиште Шуплевец, а покрај тоа, како што во понатамошното излагање уште ќе покажеме, помеѓу овие етапи не постои прекид и голем хронолошки распон.

Кај одредувањето карактерот на етапите I и II потребно е пред се да се поведе сметка за следните факти: 1. Фактурата на керамиката во двете етапи во основа е иста и претставува сразмерно лоша варијанта во рамките на комплексот Бубањ--Хум Г--Криводол--Салкуца. Всушност, како што веќе е истакнато, изразито фината фактура на овој комплекс не е типична појава ни меѓу поранешните наоди од Шуплевец;

2. Повеќето керамични форми и појави констатирани на грнчаријата застапени се како во етапата 1, така и во етапата 11. Притоа секако треба да се истакне дека поради релативно малата испитана површина и нејзината периферна положба во населбата во стратиграфијата може да се случат извесни празнини. Така на пример, ако најтипичниот облик на нашата група, чинии со вовлечен обод, се појавува во сите слоеви и хоризонти, освен во хоризонтот II, потполно е сигурно дека тука се работи за игра на случајот. Од друга страна, ако паницата со задебелен обод не достасува на слојот 5, макар што се појавува во хоризонтот II мораме да заклучиме дека тој е типичен и за нашата етапа I, особено поради тоа што тоа е една од најтипичните појави на комплексот Бубањ--Хум I—Kpusoaoa—Caakyua, која се појавува од самите почетоци на тој комплекс.

Поаѓајки од овие критериуми, можеме, според тоа, да заклучиме дека двете етапи, Шуплевец I u II, му припаѓат следните појави:

Чинија со вовлечен обод;

Облици биконусни, конусни и чинии со заоблен профил;

Чинија со повисок конусен врат и заоблено рамо исто така ќе им припаѓа на двете фази, (иако е во контролните ископувања застапена само во етапата П), поради нејзината честа појава веќе во фазата Бубањ--Хум 119;

Паница со заоблен обод;

мала амфора со две дршки кои не го преминуваат ободот;

кантарос;

Садови со завратен и зарамнет обод, чиј облик често не може да се реконструира;

сита;

Садови врзани за баденската група;

Сите облици на држалки, освен можда оние со чеп, при што заклучокот за вертикално дупчените држалки може да се заснова на соодветни појави од самиот почеток на бубањско-хумската група.

Меѓу орнаментите на керамиката овде спаѓат:

канелури;

изжлебени и вдлабени орнаменти;

бело сликање;

метличести орнаменти, поради нивното појавување на Бубањ уште во фазата Бубањ- -Хум Г--а;

Врпчести орнаменти за кои уште посебно ќе стане збор.

Во двете етапи се појавуваат исто така и кружни плочки со наспрамни дупки на периферијата.

Напротив, само во етапата I застапен е капак во облик на кошпичка со држалка која преминува преку ободот. Истата констатација важи и за жртвениците на четири нозе. Меѓу материјалот собран за време на заштитните работи постојат, меѓутоа, и појави кои не се констатирани за време на контролните работи.

Тоа се:

конусни капаци со држалка која ги спојува рабовите на ободот““;12

Празна конусна нога од сад, инаку типична за фазата Бубањ-- Хум I—als;

Полумесечести масивни, тегови со дупки на краевите;

Меѓу материјалот од контролното ископување применето е само, барем како што изгледа, пастелното боење на садовите13;14

Типичните идоли што седат и што стојат со отвор за утврдување на главата"5;15

Зооморфна ваза.

Недостатокот на овие елементи може да се толкува или така што, поради малиот број наоди од eranata I во контролното ископување, тие не се откриени само поради случајот, или пак и во смисла на нашата етапа I Аа би и претходила уште една порана фаза, за неа многу тесно сврзана, стапа која на инспитаниот АСА на теренот не е застапена. Во тој случај би требало етапата I да се подели во два дела: Г-аи I—b. Конечно решение на ова прашање би можеле да дадат само новите ископувања на некое ново друго наоѓалиште, со добра и прецизна стратиграфија.

Карактерот на материјалот и неговите одлики дозволуваат исто така оквирно датирање на наодите од Шуплевец во комплексот Бубањ--Хум Г-Криводол--Салкуца. Лошата фактура на керамиката, недостатокот на класичната crusted декорација, карактерот на кантаросите кои се главно неорнаментирани, конечно појавата на баденските елементи во двете етапи, упатуваат на фазата Бубањ--Хум I—b на истоимената културна група. Сепак, во врска со ова треба да се укажи на уште некои појави: постоењето на метличестиот орнамент кој е на Бубањ типичен за фазата Бубањ--Хум І—а: држалката во облик на јадец, која на Бубањ е исто така сврзана само за ова фаза; конечно, и фрагментот со спирални орнаменти од слојот 4, чија аналогија е на Бубањ позната од помладата етапа на фазата Бубањ--Хум І—а или во почеткот на I—b, до колку споменатите појави на Шуплевец се протолкуват како извесна ретердација.

Ваква датација овозможува и поблиски поврзувања со самата Салкуца група. Како што на друго место го покажавме, фазата Бубањ--- Хум I—b мора да се паралелира со фазата Салкуца III по A, Bepayце“! така што нашите две етапи од Шуплевец би можеле да се датират приближно во периодот Салкуца ІІ—с, и почетокот на Салкуца ІІТ по овој автор. До колку во стапата I може да се издвои и една порана етапа І—а синхронизмот би можел во почетоците да се помери и во понатамошен премин, поради тоа што почетоците на фазата Бубањ-- Хум І—а треба, како што сметаме, да се стават на граница на Салку-Во рамките на групата Шуплевец--Бакарно Гумно, според стратиграфијата на овој последен локалитет главно може да се зборува за паралелноста Бакарно Гумно II — крај или со целата спомената фаза то хронологијата на Б. Китаноски,23 до колку животат на нашиот локалитет зафати подолг временски период.

Резултатите од контролното ископување на Шуплевец даваат можност пооблизу да дефинираме и извесни други хронолошки прашања или барем да укажеме на некои од постојните проблеми.

Овдека, пред се се работи за врпчестатата керамика која на ископувањата е застапена со четири стратифицирани примероци и очигледно се појавува во двете етапи. На споменатите примероци треба да им се додадат уште и следните фрагменти:

Фрагмент од обод и стомак на сад со хоризонтални ленти и концентрични полукружни орнаменти изведени во техника на намотан конец. Примерокот потекнува од поранешните работи изведени на Ilynacsey. Типолошки овој примерок е најблизок на оној од слојот 5 на контролното ископување така што секако ќе припаѓа на етапата 1.

Фрагментиот од топкалест сад со паралелни, хоризонтални и аглести ленти во техника намотан конец „,шнур“, особено близок на оној од слојот 1—2 на контролното ископување (СА. 32).

Фрагментот од топкалест сад со низок цилиндричен врат. На вратот се куси вдлабнатинки изведени во техника на намотан конец, а на стомакот два системи од по две вертикални ленти кои го следат паралелни хоризонтални вдлабнатини изведени во иста техника

Она што паѓа во очи кај сите фрагменти, освен на два примероци со полулачни орнаменти кои се сврзуват за стацата I, навистина се работи за геометриски линеарни мотиви кај кои, по правило, се применуваат долги втиснати, паралелни прави или аглести траки. Само кај еден случај применети се куси вдлабнатинки. Освен на еден примерок од слојот 4, сите останати изведени се во техника на намотан конец (Wickelschnur).

Мако бројот на познати или публикувани примероци на врпчеста грнчарија од Балканскиот полуостров е се уште сразмерно многу мал, споредувањето на овие наоди со останатите материјали на соседните и оддалечените краеви дозволува извесни заклучоци.

Така, меѓу малубројните наоди од Грција и Егејска Македонија констатираме главно отстапување од типичните појави констатирани на Шуплевец. Овде покрај намотаниот конец, се јавува и правиот „шинур“ орнамент, но покрај тоа, во основата на мотивот се по правило триаголник (Хагиа Марина — нестратифицирано; Еутресис, ранохе-АаАСКН период ІІІ;25 Аргиса ранотесалски период I, Крицана, нестратифицирано; Хагиос Космас — Крицана ІІІ. Меѓутоа, два фрагменти од наоѓалиштето Певкакиа--Волос од кои едниот е сигурно украсен во техника намотан конец го покажува системот на паралелни долги вертикални и хоризонтални ленти слични на оние од нашето наоѓалиште. Примероците од Певкакиа за жал не се стратифицирани но наоѓалиштето опфаќа слоеви на Ракмани групата раниот и средниот Тесааски период.26 Посебно внимание заслужуваат, меѓутоа, наодите од Капуцилар — Kaputsedes во Солунското поле кои, изгледа, новите истражувачи ги испуштија од предвид, иако се објавени пред повеќе од педесет години. Од ова наоѓалиште потекнува еден фрагмент со врпчест орнамент од системот на паралелни, вертикални и аглести ленти.27 По целокупниот свој карактер ова наоѓалиште и инаку МОТМОАНО истапува од рамките на ранобронзеното време во класична смисла на овој поим. Од описот и од илустрациите јасно се гледа дека не се работи за тумба — тел, ами за локалитет кој со положбата е многу сличен на Шуплевец. Од други наоди постои чинија со вовлечен обод, паница со задеблен обод украсен со мотиви30 изведени со crusted сликање, како и орнаменти изведени во облик на вдлабени жлебови и ребрести канелури. Така, судејќи по се овај локалитет, се сврстува во групата Шуплевец--Бакарно Гумно и припаѓа несомнено на нашата етапа I, односно І—а до колку оваа етапа може да се подели на два дела.

Малубројните публикувани наоди од територијата на Бугарија (Михалич, Езеро--Дипсис, од слојот IX а особено во слоевите V—VI) покажуваат потполно поинакви облици на садови, главно локални,а во орнаментиката преовладува системот на триаглести мотиви.2д

Повеќе внимание заслужуваат наодите од долниот дел на Подунавјето и Молдавија. Најстарите појави на врпчестата керамика во овие подрачја, при што керамиката со намотан конец главно е постара, му припаѓа на Кукутени групата и тоа со нејзините фази А—В3 u групата на Чернавода 1. Подоцнежните наоди сврзани за други Културни групи на Романија типолошки ни хронолошки не можат да се доведат во врска со нашиот материјал.31 Меѓу наодите на керамиката од типот С во Кукутени групата се наоѓаат и фрагменти со намотан конец ,„шнур. Меѓутоа, се работи претежно за кусите вдлабени орнаменти кои во поголем дел се комбинираат со мотиви на густи паралелни црти.32 Сепак, овде треба Аа се спомене еден примерок од наоѓалиштето Сарата Монтеору кој припаѓа на фазата Кукутени В а украсен е со системот паралелни хоризонтални ленти во комбинација со брановита лента; како што е тоа случај кај нашиот материјал.33 На наоѓалиштата од групата Чернавода I, покрај кусите вдлабени орнаменти, се појавуваат и системи на долги паралелни ленти поставени хоризонтално или вертикално. На наоѓалиштето Крноги овој орнаментален систем применет е во комбинација на свиткана и права врпца.34 Во Улмени-Таушанка се појавуваат системи на долги паралелни ленти, комбинирани понекогаш во хоризонтални и вертикални системи во техниката на намотан конец.35 Конечно во Кшчиоареле, во слојот Черна вода I се појавуваат слични орнаменти во еден случај и во облик цик-цак линији.еГ Најдоцнешниот примерок врзан за системот на нашата орнаментика со паралелни хоризонтални, вертикални и аглести ленти кои можевме да ги најдеме во литературата е онаа од наогалиште Фолтешти кој би му припаднал на периодот Фолтешти 1.37 Што се однесува до полулачните концентрични орнаменти, тие наоѓаат извесни паралели меѓу материјалот на културата куглести амфори во Романија особено на наоѓалиштето Долхешти Маре.38

Вака направените констатации дозволуват и извесни хронолошки разгледувања. Како што покажаа С. Моринц и П. Роман, групата Чернавода I може да се датира главно во периодот Кукутени B,39 допирајќи се со почетоците на доцнешниот период Хородишта- -Фолтешти (Городск--Усатово), додека нејзините почетоци паѓаат сигурно во периодот Кукутени А--В.9 Од друга страна, односот Кукитени--Гумелница е фиксиран со наоди од Браилица (Кукутени А3/Гумелница A2— В1),40 Гумелница и Кшчиоареле (Кукутени А3/Гумелница В1). Фаза Кукутени А—В ќе биде, според тоа, паралелна со понатамошниот развој на Гумелница В, епоха во која настанува и Салкуца.41 До колку се прифати датирањето на почетокот Бубањ--Хум групата во времето Салкука II (a) Б и датирањето на нашите етапи Шуплевец I (b?) и И на крајот на фазата Бубањ--Хум Га и почетокот на Ib доаѓаме веројатно и до подоцнежен датум кој би можел приближно да се поврзи со периодот Кукутени — B, а сигурно со веќе развиената Чернавода група. На оваа констатација не се противат ни паралелите за концентрично полукружните мотиви констатирани во рамките на културата на куглестите амфори: на наоѓалиштето Долхешти Маре, каде што е најден сад со ваков орнамент, гробови од културата на куглестите амфори лежат под слојот кој му припаѓа на групата Хородишта (Городск), а која со своите почетоци се допира со доцниот Кукутени -- В.

Како што се гледа од сево ова, во принципот и техниката на орнаментиката може да се контсатира сродност на врпчестата керамика од Шуплевец со наодите во Романија, и тоа Кукутени B, Чернавода I, куглестите амфори и како најдоцна, Фолтешти (Усатово). Ако со тоа не е добиена потполна прецизна хронологија, обележени се сепак основните хронолошки рамки. Што се однесува до разликите во детали, треба да се истакне дека како и во наоѓалиштата во Грција и Бугарија, повеќето фрагменти на врпчесто украсената грнчарија од Шуплевец, работена е во локална фактура. Се работи, според тоа, веројатно за извесен импулс и преземање на влијанија кој понатака е локално разработен. Дека постоеле врски на групите Шуплевец--Бакарно Гумmo со Чернавода И ВООПШТО СО ДОЛНИОТ Дунав денеска нема сомневање. Веројатно и притисокот на носителите на групата Чернавода во рамките на првите бранови на померување на Индоевропјаните од руските степи предизвикувал селења на аутохтоното население Олтенија во правец на југ, кон Србија и Македонија.42 На тие врски укажуваат и типичните облици на пластиката (статуетите што седат и статуетите со отвор за глава) чија хронологија е во рамките на Чернавода комплексот (Чернавода I и по се нејасна.44 Во смисла на такви врски со Долното Подунавје укажува меѓу останатото и добро познатиот скиптар од Шуплевец.

За жал, контролните ископувања на Шуплевец не можеа да дадат сосема прецизни можности на синхронизмот во врска со тој наод. Од вкупно осум досега познати скиптари на широкото подрачје од кадмичките степи до Македонија,45 со сигурни податоци за датирање располагаме само за три парчиња.46 Примерок од Феделешени најден е во урнатините на една зграда од подоцнешна фаза Кукутени А; примерокот од Салкуца временски може да се направи паралела приближно со Гумелница В, а од друга страна, како што веќе покажавме, во врска со хронолошкиот однос Салкуца--Бубањ, веројатно со фазата Бубањ--Хум І—а или I—b: примерокот од гробот со окер во Казимча кој типолошки е најблизок на нашиот скиптар како што точно забележа В. Думитреску47 може според инвентарот на овој гроб (со ножината и стрелките), најрано да се стави во доцната Гумелница А група, но овој инвентар е особено типичен за Гумелница В. Така доаѓаме до приближно датирање кое, меѓутоа, не ни овозможува сигурно определување на временската положба на скиптарот во рамките на нашите две етапи од групата Шуплевец--Бакарно Гумно. Исто така прашањето е за начинот на кој објектот допрел до Шуплевец се уште е отворено. Неосмнено се работи за знакот на достоинство кој според областите во кои ваквите скиптари се раширени најпрво може да се врзи за народите на степско-кавкаското подрачје и веројатно со Индоевропјаните. Да нивните движења направиле притисок на носителите на групата Чернавода и во крајна линија била причина за померување на носителите на комплексот Бубањ--Хум I—KpusoAoa—Caakyua, спрема југ изгледа многу веројатно. Но дали тука се работи за запленетиот објект или за вистинската интрузија на туѓиот, индоевропски елемент меѓу носителите на споменатиот комплекс во Македонија, што изгледа потешко може да се прифати, невозможно е засега да се реши без поширок контекст на други наоди од туѓата култура. За тоа последен збор ќе можат да дадат, можда други нови ископувања во рамките на групата Шуплевец--Бакарно--Гумно.

Ни останува, најпосле, да посветиме уште неколку зборови за примерокот на керамиката од јадранскиот тип кој е најден во горните слоеви на Шуплевец при контролните ископувања (сл. 8). Во поранешното излагање веќе е укажано на неговата сродност со појавите на групата Лисичиќи — Хвар. Иако директни аналогии не можат да се најдат, најблиски паралели постојат во добро стратифицираниот материјал на наоѓалиштето Обре II во фазата ІІІ.48 Овие наоди Бенац ги свр-ТНА во фазата Винча D1. Времето кое за оваа датација на овој наод го предложил Бенац му одговара на самиот почеток на бубањско-хумската група, та поради стратиграфскиот положај на нашиот фрагмент се премногу рано, до колку, се разбира се претпостави во горниот слој да залутал од некое друго место од подлабоките слоеви што изгледа МСАку веројатно. Појавата на вакви елементи во Пелагонија денеска повеќе не предизвикуваат изненадување кога се имаат предвид наоди од јадрански карактер од познатиот локалитет Уста на Дрим во Струга. До колку овие чинат затворена целина тие би биле постари од нашата етапа II, поради тоа што од тој локалитет се познати и статуетките кои му ги припишавме на нашата стапа I или Т а.50 Не може, меѓутоа, да се протвречи ни возможноста на ретардирајучите појави на

јадранскиот тип во овие краеви, за што конечен збор може да даде

само систематското истражување на некое од ваквите наоѓалишта во Македонија.

Од сето речено се гледа дека контролните ископувања на Шупле-Bell дадоа ориентација за интерна поделба на групата Шуплевец--Бакарно Гумно, која донекаде се виклопува, за жал во многу оскудните податоци на стратиграфијата на Бакарно -- Гумно. Тие дадоа и можност за поблиско приближно датирање во праисторијата на Балканот и овозможија начнување на низа значајни проблеми чие решение го очекуваме од идните истражувања.

Т. II
Т. II
Т. III
Т. III
Т. IV
Т. IV
Т. V
Т. V
Илустрација, стр. 36
Илустрација, стр. 36
Илустрација, стр. 36
Т. VI
Т. VI
Т. VII
Т. VII
Т. VIII
Т. VIII
Т. IX
Т. IX
Т. X
Т. X

Белешки

  1. B. Aleksova, ArheoloSki pregled 1, 1959, 43 и п. Ha тоа место името на село-ТО погрешно е наведено како Суводол, што е превземено во еден дел од археолошката литература. ↩
  2. B. Kitanoski, Epoque préistorique et protohistorique en Yougoslavie, VIII me Congrés international des sciences préhistoriques et protohistoriques, Beograd 1971, 139 и п. (Бакарно Гумно); M. GaraSanin, ArheoloSki vestnik — Ljubljana, IV, 1953, 75 и п.; 39. Bericht der RGmisch-germanischen Komision, 1958, 118 и п. (Црнобуки); П. Гоцкова-Славска, Остатоци од една праисториска култура на Скопска тврдина Кале, 1955. За општа ориентација за карактерот на групите: М. Гарашанин, Гласник на институтот за национална историја XII, 1968, 158 и п.; М. Гарашанин, B. Санев, A. Симоска, В. Китаноски, Предисториски култури во Македонија, Штип, 1971, 15 и п., 27 и п. (скратено: Култури); Спор. истотака H. Hauptmann, Istanbuler Mitteilungen, 17, 1967; -и п., особено Зи п. ↩
  3. F. Prendi, Studia Albanica III, 1, 1966, 257 и п. ↩
  4. За општ преглед на овие проблеми спореди М. Гарашанин, Праисторија на тлу нр Србије, 1973, 169 и п. (скрат. Гарашанин, Праисторија). На тоа место авторот се уште јасно не ја издвоил групата Шуплевец—Бакарно Гумно. ↩
  5. На некои места теренот беше толку оштетен така да не можеше да се постигне широчина од 3,00 м. ↩
  6. Aleksova, op. cit., 44. ↩
  7. Гарашанин, Праисторија, 171. На наоѓалиштето Охоа Глава градбите со темели од камен се опирале изгледа на бедемот. Спор. на пр. Н. Петков Известил на блгарскиот арх. институт XVII, 1950, 157 и п., на локалитетот Пеклјук истиот автор претпоставува конструкции со камени зидови, Ибид. XXVI, 1963, 178 и п. Конструкција слична на нашата и со поплочена површина со камења постоела изгледа и на Градац кај Злокуќани, како што може да се заклучи на основа, за жал, многу сумарниот опис: Б. Стално, Зборник радова Народног музеја ІІТ, 1962, 71; истата, Градац праисторијско населе, 1972, 12 и nm. ↩
  8. М. Миков, Археология — София, 1969, 1 и п.; Г. Георгиев, Ибид., 4 и п.; В. Георгиев, Ибид. Со обзир на дебелината на слојот Караново VI на истоимеhet наоѓалиште, оваа датација е само широко приближна. Исто така неможеме да се сложиме со интерпретацијата која на овие знаци им ја дадба бугарските истражувачи. ↩
  9. Китаноски, op. cit. 139 и п. Испитаната површина изнесуваше 6,00 × 2,00 m со културен слој дебел 3,10 m. Така е готово сигурно да постоел слој од помлад неолит со материјал кој покажува сродност со појавите на Лариса групата Тесалија и веќе го познава белото слинќаье, на што со право укажал Hauptmann, op. cit., 12 и п., сл. 4. иако нам неговата атрибуција на поедините предмети (напр. сл. 4,5—6) не ни изгледа секогаш сосема сигурна. ↩
  10. Спор. Гарашанин, Праисторија 176 и п., Т. 28,2 и 292. На Бубањ постојат и фрагменти од вакви садови кои изгледа немале држалки. ↩
  11. Ibid., 180. ↩
  12. Култури, Каталог, бр. 165. Т. XXII, 1. ↩
  13. Култури, Karaaor, бр. 165. 8 Култури, 51, 77, каталог бр. 164; Гарашанин, Праисторија, 178, Т. 31,2 (овде е прикажан изузетен облик на сад). Обликот на ногата мегутоа, познат е и инаку во оваа фаза. ↩
  14. Hauptmann, ор. си. 15 u ц. са. 6, 4; спор. и култури, 51, 77, Каталог бр. 166 4 (паница со задеблен обод, сликана од внатрешната страна). ↩
  15. Tbid., Каталог бр. 169—170; Hauptmann, op. cit., 15 и m., ca. 6, 7—10. ↩
  16. ЈБјА., 180. ↩
  17. M. Гарашанин, 39 Bericht der R6misch-germanischen Kommission 1958. T. 10, 1; Гарашанин, Праисторија, 180 ↩
  18. Tbid., 195. За оставата од Гладница, Ибид., 196 и п. са. 4, I—II. ↩
  19. Tbid., 190 и п., особено 192 и п. За Salcutza групата спор. D. Berciu, Contributii la problemele neoliticului in Rominia in lumina noilor cercetari, 1961, 252 и п. ↩
  20. Гарашанин, Праисторија, лос. cit. Не можеме Аа се сложеме со мислењето на оние југословенски автори који со фазата Бубањ--Хум I прават паралела со Salcutza IV. Како што јасно покажавме на наведеното место, Salcutza IV7 во која се губи потполно сликањето со графит и пастелното боење а настапуваат елементи од типот Cotzofeni, може да се поврзи само со периодот Бубањ--Хум II. ↩
  21. Фаза I, а, b, по Китаноски, ор. cit., 139 и п. се врзува по Hauptmann за доцнанеолитската култура слична на Лариса, констатирана на Шуплевец, Hauptmann, ор. си., 13, по Китаноски меѓутоа, (спор. лос. cit.) са наоѓат веке во фазата 1 чинии со вовлечен обод и паници со задебелен обод, што не ни изгледа можно со обзир на карактерот Лариса група. Од друга страна појавата на белото сликање во фазата Ib по Китаноски би можела да се доведи во врска со доцнонео-АНТСКОТО сликање со бела боја во Македонија, спор. приближно: W. A. Heurtley, Prehistoric Macedonia, 1939, 70 и п. (и соодветни слики). ↩
  22. V. Milojčić, Germania 33, 1955 и п., сл. 1 (Hagia Marina); H. Goldman, Excavations at Eutresis, 1931, 123; V. Milojéi¢, Archéologischer Anzeiger 1956, ст. 157 и п., сл. 13 и Истиот, Jahrbuch des rémisch-germanischen Zentralmuseums 6, 1959, 27 и ca, 21, 1—2 (Argissa); Heurtley, op. cit., 172, ca. 46a (Hagios Mamas) Овој материјал ro c обрада и E. Hanschmann во својата дисертација: Die Funde der friihen und mittleren Bronzezeit auf der Argissa Magoula (Heidelberg). За увидот во оваа дисертац=> му заблагодаруваме на афторот и проф. В. Милојчиħ. ↩
  23. Hanschman, ор. си. и податоци од проф. Muaojyuh. ↩
  24. L. Rey, Observations sur les premiers habitats de la Macédoine II, 1921, ↩
  25. Ibid., 191 и п., сл. 74-77. ↩
  26. Ibid. II, T. XXII; XXIII, 1—5; спор. — Heurtley, op. cit., 22 и п. (листа и карта на наоѓалиштата; сл. 22 (фрагменти со пастела-crusted декорација). ↩
  27. Г. Георгиев, Н. J. Мерперт, Известия на бѣлг. Арх. Инст. (Езеро—Дипсис); за опита ориентација спор. Merpert, Actes du I Congrés international des études balkaniques et du Sud-est européen, Sofija 1966 (1969) 246 и п.; В. Миков, Расколки и проучавания I, 1948, (Михалич). ↩
  28. За опит осврт на врвчестата керамика во југоисточна Европа и посебно во Румунија спор. P. Roman, Jahresschrift für mitteldeutsche Vorgeschichtee 58, 1974, 157 и п. ↩
  29. Спор. на пр. H. Schmidt, Cucuteni, 1931, T. 22, 1; 24, 3; N. Zaharia, M. Peterscu-Dimbovitza, Em. Zaharia, Asezarile din Moldova de la paleoliticului pina in secolul XVIII-ea, T. CXLIV, 10 (Vinatori). ↩
  30. I. Nestor, E. Zaharia, Dacia N. S. XII, 1968, 20, сл. 2, 1. Обликот на садот меѓутоа се разликува од типичните форми на нашата Шнур керамика. ↩
  31. S. Morintz, P. Roman, Dacia N. S. XII, 1968, 59, сл. 9, 10, г. за кусите вдла-бени мотиви спор. на пр. Ибид., 57, сл. 8, 1—26. Примерок сл. 8, 15 можда меѓута меже да се направи паралела со Шнур керамиката од Шуплевец. ↩
  32. Ibid., 69 и сл. 11, 1, 4—6, 8, 9; 11, 12, 9. ↩
  33. Ibid., 72 и са. 20, 1С-21, 9). Спор. исто така системот на орнаментика од скопови со хоризонтални, вертикални и коси траки кои меѓутоа, се изведени изгледа со права врпца: Ibid., 20, 11(—21, 13). ↩
  34. Nestor, Zaharia, op. cit., 28, ca. 5, 2. ↩
  35. M. Dinu, Materiale si cercetari arheologice VI, 1959, 213 и п., особено 217 и п., CA. 5; Истиот, Arheologia Moldoviei I, 1961, 46, ca. 1. Спор. истотака 55, ca. 8 (Piatra Neamtz). Добри илустрации kaj V. Dumitrescu, Arte preistorica in Romania, 1972, T. 32, 3, 4, 7 (сите од Dolhe&ti Mare). ↩
  36. Mortintz-Roman, ор. cit., 47 и п. (Чернавода I група), особено 119 и п.: Истиот, Dacia X. 5. ХИТ, 1969, 62 и п. (со хронолошка табела). Спор. истотака У. Dumitrescu, Apulum VIII, 1968, 35 и п., особено 41, каде релативно хронолошките односи се јасно прикажани. Не можеме да се сложиме со мислењето на Morintz и Roman, Dacia, N. S. XIII, 63 и на пр. 6, по кого почеткот на бубањско-хумската група би требало да се направи паралела со Salcutza III. Спор. горе стр. 20 и напр. 17, 22. ↩
  37. Dumitrescu, op. cit., 40. ↩
  38. Tbid., 41 (»Gumelnitza B1 final«). ↩
  39. Dinu, Arheologia Moldoviei I, 219. ↩
  40. M. GaraSanin, Acta of the II International Colloquium on Aegean Prehistory, 1972, 175 и п., каде меѓутоа, наодите на шнур керамиката како ни резултатите од контролните ископувања на Шуплевец се уште не се вреднувани. ↩
  41. Спор. Morintz-Roman, Dacia N. 5. XII, 47 и п. 50. Статуетите се најдени во горниот дел на слојот на наогалиштето Černavoda, Dealul Sofia, та неможат сигурно да се врзат на Чернавода 1. Наодите на статуети со отвор за глава во рамките на Gumelnitza група, Dumitrescu ја датирал во Gumelnitza В. Спор. Studii si cercetari de istorie veche XIII, 1962, 95 и п.; Истиот, Zbornik narodniho muzea y Praze XX, 1—2, 1966, 29 и п., особено 32. ↩
  42. да овие наоди од обемната литература што постои а во врска со распространетоста на скиптарот и можностите за датирање ги наведуваме само: V. Dumitrescu, Studii si cercetari de istorie veche VI, 3--4, 1955, 925 и п.; H. J. Мерперт, Краткие3 сообчениа 105, 1965, 10 и п., особено 15—16. Добри илустрации од романските примероци kaj Dumitresku, Arte preistorica in Romania, T. 60, 2—4. ↩
  43. Dumutrescu, Studii si cercetari de istorie veche VI, 930 u п. ↩
  44. Tbid., 925. Спрема податокот кој ro наведува M. Gimbutas Indoeuropean and Indoeuropeaens, 1970, 195 и напр. 6 примерокот од Березовскаје на Буг, најден е во населбата со материјалот од типот Tpunome ВІ, што одговара на Cucuteni A. ↩
  45. A. Benac, Obre II, Glasnik Zemaljskog muzeja — Sarajevo, N. S. XXVI, 1971, 136 и 137. Спор. нарочно сличната техника на орнамент на примерокот Ибид., Т. LVII, 4. Извесна директна сличност покажува и еден примерок од Грапчева Шпима, кој е мегутоа, спрема податокот на Г. Новак најден во најниските слоеви на овој локалитет: Prethistorijski Hvar, 1955, 195, 199 и T. CXXI, 6. ↩
  46. з8 Култури, 14 u п.; 26 и п., Каталог бр. 121-157. ↩
  47. Ibid., каталог бр. 129; 154. ↩
  48. Илустрациите ги изработил: Спиро Џајков, геодетско снимање на теренот извршил Илија Илиевски, геометар. ↩

Zusammenfassung

Die Kontrollgrabung in Šuplevec und einige Fragen der Šuplevec-Bakarno Gumno Gruppe

FRAGEN DER SUPLEVEC—BAKARNO GUMNO GRUPPE

Milutin Garašanin — Dragica Simoska

Im Jahre 1971 unternahmen die Verfasser eine Kontrollgrabung in der bekannten Siedlung von Supljevec beim Dorfe Donje Oreovo (in der Faschliteratur gelegentlich falsch: Suvodol), am Ostrand der Pelagonischen Ebene. Die Siedlung gehért einer Sondergruppe des Bubanj—Hum I—Krivodol—Salcutza Komplexes, die mit dem Namen Supljevec—Bakarno Gumno in die Fachliteratur eingefithrt wurde und auch in Bakarno Gumno und z. T. im Material von Crnobuki und dem Kale (Burg) von Skopje vertreten ist2 (2). Aus dieser Siedlung stammt auch der in den Fachkreisen schon allgemein bekannte Steinszepter. Die Gruppe weist auch vicle Zusammenhinge mit der aus Albanicn bekannten Gruppe Маца Ila—b3 (3). Die Siedlung selbst umfasste urspriinglich einen vorspringenden von drei Seiten schwer zuganglichen Bergriff und unterscheidet sich damit klar von den in Pelagonien im Neolithikum jedoch auch in den spateren Perioden tiblichen Tell-Siedlungen (»Tumbe«). Dragegen sind entsprechungen im Rahmen des Bubanj—Hum I— Krivodol—Salcutza Komplexes gut bekannt (so beispielsweise: Velika humska сика bei Nis, Gradac bei Zlokucani—Leskovac, Skopsko Kale in Makedonien, Pekljuk in Bulgarien)4 (4). Leider He! der grésste Teil der Siedlung der Tatigkeit eines Steinbruches zu Opfer. Zu dieser Zeit wurde das stratigraphisch nicht niher bestimmbare Material gesammelt, und auch eine bescheidene Notgrabung vorgenommen (Funde im Museum Bitola). Zur Zeit der Kontrollgrabung war nur noch деВ 6stliche Rand der Siedlung erhalten in einer kaum 5 m erreichenden Breite. Auf diesem Teil wurden fiinf je 3 X 3 m messende Quadrate (A, Al, B1 und C) und ein zwischen Al und B! liegender 5.05 m < 1 т messende und mit M bezeichnete Schnitt untersucht. Auch wurden die Quadrate B und B! im Osten bis an den Rand des Felsenriffes verbreitet (vrgl. Plan 1).

Die derart vorgenommene Grabung ergab folgende stratigraphische Beobachtungen (Plan II: Quadrat C, West- und Nord-profil): die unmittelbar and der Oberflache liegende aus brauner loser Erde bestehende Schicht 1 war nur im Nordteil des Grabungsgelandes erhalten. Sie iiberlagerte die im Durchschnit etwa 20 cm miichtige Schicht 2 die auch Spuren von zerfallenem Hiittenlehm enthielt. Es folgt nun die im Norden _ bis 0.60 m michtige kohlenschichte 3 die unmittelbar vom Wohnniveau I, mit Resten von Steinbauten in den Quadraten B—C und Spuren derartigen Bauten in A und Al unterlagert war. Auch Reste einer Pflasterung ausserhalb des in Quadrat B—C liegenden Baues konten beobachtet werden. Wie dies im Westprofil des Quadrates C zu vermerken ist, war dieser Bau bis 30 cm unterhalb der Wohnniveauflache I eingetieft. Die Fiillung bestand aus grauer etwas aschiger Erde. Die darauf folgende, in Quadrat C 10—30 cm таchtige, Schicht 4 bestand aus gelber, sandhaltiger Erde. Es folgt dann cin weiteres Wohnniveau II mit in Quadrat C erhaltenen Bauresten die durch die Anlage von Wohnniveau I in ihrem westlichen Teil vernichtet wurde. Die zum Wohnniveau gehérende Schicht 5 war unmittelbar in Verbindung mit den Baueresten, und in den Unebenheiten des Felsens erhalten. In den iibrigen Quadraten und dem Schnitt M erreichte schon die Schicht 4 den Felsen.

Die vorgelegten stratigraphischen Beobachtungen erlauben es demnach ст jiingeres Wohnniveau I mit den dazugehGrigen Schichten 2 und 3 (Ruinen- und Brandschicht; Schicht 1 konnte in der untersuchten Grabungsflache nicht naher bestimmt werden) von cinem alteren Wohnniveau II mit der entsprechenden Schicht zu irennen. Schicht 4 ist als Ubergangsschicht wohl am wahrscheinlichsten als Aufschiittung bei der Anlage von Wohnniveau I, in welcher demnach eine Mischung von Funden beider Perioden zu erwarten ist, zu werten.

Die Baureste beider Wohnniveaus bestanden aus leider vollig zerst6rten, aus unbearbeiteten Steinen verschiedener Grdsse errichteten Mauern, deren Verlauf trotz aller genauen Beobachtungen nicht sicher ermittelt werden konnte. Immerhin scheint es sich auf Grund der im Norden teilweise erhaltenen Reste und der Verteilung des Schuttes, beim Bau des Wohnniveaus I um eine halbkreisf6rmige Mauer zu handeln die sich im Westen auf den natiirlichen Felsen stiitzte. Dagegen weisen die Beobachtungen aus Wohnniveau II auf einen Eckbau der jedoch durch die spatere Anlage des nichsten Wohnniveaus zum grésstenteil bescitigt worden ist. Ahnliche Steinbauten, schienen auch gelegentlich der Notgrabung beobachtet worden zu sein (6). Gewisse Ensprechungen sind auch in den Bubanj—Hum I Schichten von Gradac bei Zlokuéane und in bulgarischen Siedlungen (Okol Glava, Pekljuk) zu vermerken (7).

Eine Durchmusterung des beinahe ausschliesslich aus keramischen Resten Беstehenden Fundstoffes (vergl dazu die stratigraphische Verteilung einzelner Gefassund Verzierungstypen S. und Abb. 1—33), erbringt vor allem die Festellung, dass und eines Vergleiches mit dem von friiher bekannten Material, sind fiir die Supljevec—Bakarno Gumno Gruppe in der Siedlung von Supljevec zwei Hauptstufen anzunehmen, wobei allerdings nicht die Méglichkeit auszuschalten ist, dass im Zentre-Jen Teil der Siedlung auch andere Schichten vorliegen konnten. So scheint es mindestens, dass mit einer spatneolithischen, mit Larissa verwandten Periode zu rechnen ist, die H. Hauptmann typologisch auszusondern versuchte (9a).

Beiden Stufen der Supljevec—Bakarno gumno Gruppe (Stufe I: Wohnniveau II und Schicht 5; Stufe II: Wohnniveau I und Schichten 1—3) sind folgende Merkmale gemeinsam:

in den Gefassformen: der Napf ти eingezogenem Rand, weiterhin auch andere Napfformen so der doppelkonische, der konische, der Napf mit samft abgerundeter Profilierung, wohl auch der Napf mit konischer Halsbildung und abgerundeter Schulter (10); der Teller mit verdicktem Rand, das doppelhenkelige amphorenformige Gefass und der zweihenkelige Becher. Weterhin auch Gefasse mit auslandem und solche mit schrig abgeschnittenem Rand, konische Deckel und Siebgefasse.

Unter4 den Henkeln: die Stab- und Bandhenkel, die lappenférmigen8 Henkelansitze und der in der Stufe II und Schicht 4 belegte, jedoch in der Bubanj—Hum Gruppe ausschliesslich fiir Bubanj—Hum Ia kennzeichnede Wish-bone Henkel (19). Lediglich diirften die mit einem zur Befestigung an die Gefassbauchung dienendem Zapfen versehenen Henkel nur fiir die Stufe II kennzeichnend scin auch auf Grund der stratigraphischen Beobachtungen im Rahmen der Bubanj—Hum Gruppe.

In der Verzierung: Die Rillung und Riefelung, die eingetieften Muster, die fiir Supljevec—Bakarno Gumno bezeichnende weisse Bemalung die als Gegenstiick zur Graphitbemalung der Bubanj—Hum I—Krivodol—Salcutza Gruppe zu betrachten ist, auch die Schnurverzierung. Auf Grund ihres Erscheinens in der Stufe Bubanj— Hum Ia ist die Besenstrichverzierung die in der Kontrollgrabung nur in Periode П angetroffen wurde, auch als kennzeichnendes Merkmal der Periode I zu betrachten.

In beiden Perioden sind kreisf6rmige am Rand durchlochte Tonplatten zu beachten. Dagegen stammt die mit eingeritzten Zeichen versehende Tonplatte aus der Schicht 5 und ist daher der Periode I zuzuweisen (8).

Auch der korbf6rmige massive und hohe Deckel ist auf Grund seines Auftauchens in Schicht 5 nur der Periode I zuzuweisen.

Dazu ist noch ausdriicklich zu betonen, dass unter den friiheren Lese- und aus der Notgrabung stammenden Funden auch Erscheinungen zu vermerken sind die in der Kontrollgrabung nicht angetroffen wurden. Es sind dies:

der hohle konische Gefassfuss (13), der konische, korbf6rmige Deckel (12), die halbmondformigen ап den Spitzen durchbohrten Gegenstande, die typischen sitzenden und »Rakhmani« — Idole (15) und das Tiergefass (16). Dazu ist auch die eigentliche pastose Bemalung zu erwahnen da die mit Spuren pastoser Farbung versehenen Scherben aus Schicht 1—2 und 3, keine eigentlichen Reste aufgemalter Muster aufweisen. Das Fehlen dieser Erscheinungen kénnte auf die recht beschrankte Flache des Wohnniveaus II und der Schicht 5 zuriickzufiihren sein. Es kann jedoch auch nicht ausgeschlossen werden, dass der Stufe I Schichten mit reicherem Inventar vorangingen, in welchem Fall in unserer Stufe I zwei Unterstufen zu unterscheiden waren Ia und Ib; wobci Ib durch die Funde von Niveau II und Schicht 5 vertreten wire.

Im relativchronologischen Sinne sind die Funde beider in der Kontrollgrabung festgestellten Perioden am bessten mit Bubanj—Hum Ib zu vergleichen. In diesem Sinne weist die verhaltnissmassig schlechte Machart der Tonware, das Fehien der pastos aufgemalten Muster, die Form der doppelhenkeligen Becher2 die in der Regel unverziert bleiben, schliesslich auch die in beiden Perioden festgestellte Erscheinung von Badener Elementen17 (17). Anderseits befremdet einiger Maasen die Erscheinung auch in Periode П einzelner2 zum Teil ausschliesslich fiir Bubanj—Hum Ia typischer Merkmale, so des schon erwihnten Besenstriches und des wishbone Henkels18 (18), und des aus Schicht 4 belegten eingeschnittenen Spiralmusters19 (19). Die Frage einer vielleicht vor Ende von Bubanj—Hum Ia einscitzenden Beriihrung mit der Badener Gruppe ist schon im Zusammenhang mit dem Gefassfund von Gladnice in Kosovo und den Funden von Gradac bei Zlokucani gestellt worden20 (20). Mit aller Vorsicht mé6chten wir daher fiir beide Perioden eine Datierung an die Grenze von Bubanj— Hum Ia und Ib vorschlagen die lediglich auch im Falle des Bestehens einer Unterstufe Ia in Supljevec mit ihrem Beginn in eine weitere Vergangenheit versetzt werden konnte.

Aus einer derartigen Datierung ergibt sich daher die Gleichsetzung mit Salcutza IIc—III, beziehungsweise bei der Voraussetzung einer Stufe Ia von Šupljevec—Bubanj—Hum Ia mit dem Ende von Salcutza Ila und dem Beginn von IIb (2i—22). Auf Grund der stratigraphischen, leider auf recht beschrankter Flache (6 x 2 m) gemachten Beobachtungen von Bakarno Gumno, scheint eine Gleichsetzung Supljevec I—II/Bakarno Gumno П annehmbar zu sein (23).

Im Zusammenhang mit den in der Kontrollgrabung gemachten Beobachtungen seien hier noch einige Probleme kurz angeschnitten.

Vor allem jenes der Schnurkeramik. Ausser den vier stratigraphisch belegten Scherben (Abb. 7, Schicht 1—2; Abb. 24—25 Schicht 4; Abb. 30, Nirean 11) der Kontrolgrabung, sin von Supljevec noch zwei weitere als Streufunde aufgelesene Scherben bekannt (Abb. 32—33) deren nur eine ver6ffentlicht wurde (24). Mit Ausnahme eines Stiickes aus Schicht 4 sind alle iibrigen Scherben in der Technik der Wickelschnur verziert worden. In de Regel handelt se sich um Systeme von parallel verlaufender senkechter, wagerechter oder schrager Wickelschnurbander. Eine Scherbe aus Schicht fiinf und das aus der friiheren Untersuchung stammende Stiick (vrg. Anm. 24) sind durch halbkreisf6rmige konzentrische Muster verziert. Ein Vergleich mit den wenigen aus Griecheland bekannten schnurkeramischen Scherben (Hagia Marina-unstratifiziert; Eutresis friithhelladisch III; Argissa-friihessalisch I, Kritsana-unstratifiziert, Hagios Mamas, nach E. Hanschmann Zeit Kritisana 3, уго!. Anm. 25), zeigt in den Formen und auch dem auf4 dreieckigen Mustern beruhendem Verzierungprinzip einen véllig verschiedenen Charakter. Lediglich eine Ausnahme bilden zwei, leider unstratifizierte Scherben der Pevkakia Magoula (26), und ganz besonders, das noch vor mehr als fiinfzig Jahren veréffentlichte, in der Fachliteratur jedoch iibersehene Stiick von Kapudjilar (Kaputzedes) (27). Ubrigens ist diese Ansiedlung in der Anlage (28), wieauch auf Grund der wenigen veréffentlichten Funde mit Supljevec—Bakarno—Gumno I (a?) aufs engste zu verbinden (29) und stellt demnach den siidlichsten Fundort unserer Gruppe dar. Auch die bulgarischen Funde (Make, Ezero Dipsis, ab Schicht IX und ganz besonders Schicht VI—V) sind von den makedonischen Scherben klar zu unterscheiden (30). In Rumanien erscheinen die friihesten Schnurkeramischen Scherben (von allem Wickelsshnur) im Rahmen der Cucuteni C Keramik zur Zeit von Cucuteni A—B 3 und B, und in der Cernavoda I Gruppe (31). Bei den Cucuteni Scherben sind vor allem kurze Wickelschnurabdriicke im Zusammenhang mit gestrischelter2 Verzierung besonders kennzeichnend (32), wobei allerdings auf eine mit parallelen senkrechten Wickelschnurbadern und einem Wellenmuster verzierte Scherbe der Periode Cucuteni B aus Sarata Monteoru hinzuweisen ist (33). In Cernavoda I kommen ausser den kurzen Abdriiken, die in Supljevec nur auf einer als Streufund gefundenen Scherbe als ein Element der Verzierung auftauchen, auch Systeme von parallelen Bandern vor (Chirnogi, Ulmeni—Tausanca, Cascioarele, vrgl. Апт. 34—36). Eine spatere Parallele wird durch ein Stiick der Stufe Foltesti I aus Foltesti dargestellt (37). Zu den beiden mit halbreisf6rmigen Mustern verzierten Scherben sind Stiicke aus der rumanischen Kugelamphorenkultur als Vergleichserscheingen anzuftihren (38). Wennauch alle angefuhrten Erscheinungen keine unmittelbare Entsprechungen darstellen, handelt es sich wohl doch um ein verwandtes Verzierungsprinzip. Vom chronologischen Standpunkt aus ist39 die Cernavoda I Gruppe mit Cucuteni B und mindestens einem Teil von Cucuteni A—B gleichzusetzen,40 wobei auch ете Beriihrung mit Horodistea—Foltesti I anzunehmen ist41 (39). Auf Grund der Beobachtungen in Gumelnitza und Ca5- cioarele ist nun Cucuteni A3 mit dem beginnenden Gumelnitza B1 gleichzusetzen (40) was auch einen Synchronismus der weiteren Cucuteni Entwicklung mit Gumelnitza B sichert. Da nun der Beginn von Salcutza in dieselbe Zeit anzusetzen ist (41), und Bubanj—Hum Ia wohl mit dem Ubergang Salcutza Ila—b zecitlich gleichsteht, ist auch die chronologische Verbindung von Supljevec—Bakarno Gumno mit den betreffenden Cucuteni Stufen und mit Cernavoda I gesichert. Inbezug auf die Kugelamphorenkultur ist festzustellen, dass diese auf Grund der stratigraphischen Beobachtungen in Dolhesti Mare der HorodiStea—Foltesti (Gorodosk—Usatovo) Gruppe vorangeht42 (42). Die Verwandschaft der makedonischen Funde mit den angefulhrten rumanischen Erscheinungen ist wohl auf vorlaufig nicht naéher fassbare Verbindungen zuriickzufiihren. Es scheint recht wahrscheinlich, dass der Vorstoss der Salcutza lEemente nach Siiden (Bubanj—Hum I, Supljevec—Bakarno Gumno), auf den Druck der Cernavoda—Gruppe zuriickzuftihren ist, wohl im Zusammenhang mit den ersten Bewegungen der indoeuropidischen Steppenvélker43 (43). Auch die Verwandschaft der makedonischen Idole mit jenen von Cernavoda, deren zeitliche Stellung leider nicht vollig gesichet ist44 (44), scheint in dieser Richtung zu sprechen.

Im Zusammenhang mit dem Steinzepter von Supljevec ist vor allem festzustellen, dass von den acht bisweilen bekannten Stiicken nur drei aus gesichertem Schichtenverband stammen: Fedeleseni, aus einer Cucuteni A—Siedlung; Salcutza aus der Siedlung derselben Kultur; Casimcea, aus einem Ockergrab, das nach V. Diimistrescu vielleich schon Gumelnitza A2 — zeitig, jedoch wahrsheinlicher in die Zeit Gumelnitza B anzusetzen ware45 (45—47). Wie nun das Stiick, das urspriinglich auch mit der Steppenvélkern in Zusammenhang zu bringen ist, bis nach Makedonien gelangte ist bei unseren heutigen Kenntnissen nicht naher zu ermitteln.

Zuletzt sei noch auf eine aus Schicht 1—2 stammende Scherbe hinzuweisen die wohl mit der adriatischen Kultur, etwa von der Art Lisi¢i¢éi—Hvar in Zusammenhang zu bringen ist. Nach den Beobachtungen von A. Benac in Obre П ist die jiingste Stufe von Lisi¢i¢éi—Hvar mit Vintéa D1 (= Vinéa—Ploénik Па) gleichzusetzen, wo iibrigens verwandte Funde vorhanden sind48 (48), Dies ist allerdings fiir Supljevec— Bakarno Gumno II ein etwas zu hoher Ansatz. Eine Beriihrung mit dem Beraich