Macedoniae acta archaeologica 24 (2021) · стр. 83–131
Истраженост на бронзеното доба во Пелагонија и Мариово
Содржина
Бронзеното време во Република Македонија, како културно така и економски, претставува важна етапа во развојот на праисторијата на Централниот Балкан, кој со својата географска положба претставува значаен простор. Како и во претходниот период - енеолитот, така и во текот на бронзеното време на спомнатиот поширок простор се присутни интензивни културни надворешни влијанија, кои заедно со автохтоните културни традиции ја сочинуват основата за развојот на бронзеновременските културни групи.1 Овој период е мошне малку истражен во однос на другите праисториски епохи, така што cè уште постојат низа отворени прашања, особено за вреднувањето на ранобронзените културни фази во овој дел од Балканот. Од овие причини, тешко е да се одредат сигурни хронолошки граници меѓу енеолитот и почетокот на бронзената епоха. Сепак, почетокот на бронзеното време на територијата од Македонија може да се поврзе со стабилизацијата на индоевропските групи по нивното продирање и доселување, како и мешањето со автохтоното население. Овие поместувања на индоевропските народи започнале уште во енеолитскиот период, се одвивале во повеќе бранови и се познати како големи индоевропски преселби. Со нив, всушност, започнува долгиот процес на формирање новата етноструктура на Балканот. Оваа етапа од праисторијата претставува мошне значајна алка во етногенезата на старобалканските народи, но и на историските случувања кои ќе следуваат.
Според одредени дефинирани карактеристики, поделбата извршена од W. A. Heurtley на ран, среден и доцен бронзен период во Егејската Област може да се прифати и за територијата на Македонија.2
На просторот од Пелагониската Котлината најраните бронзеновременски белези се доминантно изразени кај движните археолошки наоди пронајдени со истражувањата на населбата на локалитетот Тумба кај селото Карамани. Тоа се наоди кои припаѓаат на II културен стратум, и тоа во двете негови фази - А и В, при што се јавуваат заедно со постарите енеолитски форми.3 Во прилепскиот дел на котлината бронзеновременски белези се присутни кај наодите кои се пронајдени во III културен стратум на локалитетот Бакарно Гумно. Во овој стратум се наоѓаат фрагменти од керамички садови, претежно изработени од прочистена земја, со замазнети или сјајно мазнети површини, во најголемиот број случаи со кафеава или темносива до црна боја на печењето. Од форми застапени се неколку типа и варијанти на чинии, садови и култни предмети. Новина во садовата керамика секако се неколкуте кантаровидни садови со вертикални дршки кои го надвишуваат венецот. Овој материјал претежно е измешан со оној од хоризонтот од енеолитско време.4 Движните наоди од локалитетот Тумба - Карамани, како и од III културен стратум на локалитетот Бакарно Гумно ја поткрепуваат претпоставката за континуитет од енеолитот во раното бронзено време на Пелагонија, односно за заедничко егзистирање на автохтоните енеолитски традиции со новите елементи донесени од страна.5 Бронзеновременски белези се наоѓаат и на керамиката од локалитетите Плевење и Пештера - манастир Св. Илија, и двата кај селото Пештани во прилепскиот дел од регионот Мариово. Од овие локалитети потекнуваат фрагменти од садови - лонци со полутопчеста форма, изработени од непрочистена глина, со грубо мазнети површини и нарецкан венец (Т. IV, 22, T. XV, 3), како и еден капак со една вертикално извлечена полна дршка, кој аналогии наоѓа кај сличен наод од културниот стратум II-B на Карамани (T. XII, 2, 8).6
Некаде околу средината на III милениум пр. н.е. веќе биле воспоставени новите културни вредности на раното бронзено време, кое може да се подели на две последователни хронолошки фази. Во почетокот на овој период поизразени се северните влијанија кои се пренесувале преку Балканско-подунавскиот Регион, односно преку влијанијата на културните групи Чернавода III и Бубањ Хум II. Исто така, влијанијата доаѓале делумно и од југоисточниот дел на Балканот, со кој било остварено широко културно единство, условно кажано тракомакедонски свет на раното бронзено време. Со ова доаѓа до целосен израз формирањето на новиот т.н. Балканско-долноподунавски културен комплекс на раното бронзено време. Неговите вредности во Македонија се негуваат и во текот на средното бронзено време.7 За разлика од претходниот енеолитски период кој е богат со разновидни форми, изразни средства, техники и декорации, во раното бронзено време се сведува на само неколку основни керамички форми.8
Пелагониска (Арменохори) културна група
Во текот на раното бронзено време на просторот од Пелагонија се издвојува регионалната културна група Арменохори, која е со силни локални белези. Оваа манифестација ја издвоил уште W. A. Heurtley, но М. Гарашанин ја дефинирал како културн група Арменохори. Групата е именувана според првоистражената населба кај селото Арменохори во околина на Лерин. Главна одлика на керамиката од оваа група се садовите со две дршки кои го надвишуваат венецот, како и големите садови украсени со пластични ленти со отпечатоци од прсти. Во поново време cè повеќе се користи терминот Пелагониска културна група, која истовремено претставува и продолжување на енеолитскиот развиток, но во сосема нови културноисториски услови.9 Арменохори или т.н. Пелагониска културна група егзистирала на просторот од Северна Грција, Пелагонија и Источна Албанија и заедно со групата Малич IIIa претставува најјужна појава на Подунавско-балканскиот културен комплекс. Со Малич IIIa, всушност, постои особена сличност во основните облици кај керамиката, особено на кантаровидните садови со две или со една дршка, како и во облиците и украсување на грубата керамика.10 Кога станува збор за генезата, потребно е да се истакне и тоа дека како и групата Малич IIIa, и Пелагонската (Арменохори) група нема директни претходници на подрачјето на кое е раширена. Таа спонтано ја заменува енеолитската култура во Пелагонија, која има неверојатно долга и непрекината еволуција, започнувајќи со групата Шуплевец - Бакарно Гумно, преку доцноенеолитската културна група Трештена Стена, cè до почетокот на раното бронзено време.11 Оваа нова културна манифестација се шири кон север и ја зафаќа речиси целата територија на денешна Македонија, како и Врањско-бујановачката Котлина. Карактеристиките на ранобронзената керамика на овој простор упатуваат на влијанија од Бубањ - Хум III од Централното Поморавје, но и од културата Арменохори од Северна Грција, така што оваа регија се дефинира како гранична на двете спомнати култури. Културните влијанија од југот можат да се протолкуваат и како резултат на одредени придвижувања во правец кон север на крајот на раното бронзено време.12
Со археолошки истражувања извршени во 70-те години на минатиот век, на просторот од Пелагониската Котлината се добиени извесни податоци за раното бронзено време, ако се земе предвид вообичаената поделба на рано, средно и доцно бронзено време. Денес се познати повеќе наоѓалишта кои можат конкретно да се поврзат со Пелагониската (Арменохори) група: Висок Рид кај селото Букри, Тумба кај селото Кравари, неколку локалитети кај селата Барешани и Црничани, како и културни слоеви во Хераклеја и Црнобуки. Притоа, паѓа во очи дека сите овие наоѓалишта се наоѓаат на десниот брег од Црна Река, единствено се издвојува локалитетот Тумба кај селото Карамани, кој е сместен покрај брегот на реката Драгор. Населбите најчесто биле позиционирани на старите неолитски, односно енеолитски тумби. Со истражувања е потврден овој факт, односно мошне е евидентно кога ќе се погледнат стратиграфиите на населбите во Карамани, Бакарно Гумно и Црнобуки.13 Во овој случај може да се говори за одреден континуитет на живеење, со оглед што ранобронзеновременските хоризонти лежат директно на оние од енеолитски период (три енеолитски фази на Црнобуки, по две на Карамани и на Бакарно Гумно, како и во населбата Малич во Албанија).14 За големината и организацијата на населбите малку се знае. Но најверојатно станува збор за помали населби од збиен тип, кои обично го зафаќале централниот дел од старите енеолитски населби. Константирано е дека на Карамани, Црнобуки, Радобор, Висок Рид и Арменохори се живеело подолго, односно забележани се неколку фази на рушење и обновување на куќите. Самите живеалишта биле со правоаголна форма, подигнати од дрвена граѓа и плет, речиси на ист начин како и куќите во претходниот енеолитски период. Но иако само со неколку случаи, потврдена е и употреба на камен при фундирањето на темелите од дрвената арматура.15 Најдобра илустрација за постарата фаза на раното бронзено време претставуваат наодите од локалитетот Тумба кај селото Карамани. Во рамките на III културен стратум од оваа населба стратиграфски е утврдено постоење две рано бронзеновременски фази. Сродни наоди се пронајдени и на населбата Тумба кај селото Црнобуки, односно во нејзиниот најмлад IV културен стратум. Наодите од Карамани III и Црнобуки IV хронолошки во целост одговараат на истовремените фази на соседните култури: Бубањ Хум II, Хисар II, Малич IIIa Арменохори, Саратсе, Вардаровца, Хагиос Мамас и Гона во Егејска Македонија. Ова особено се однесува за садовите со една или две лентести дршки. Значајни се и паралелите со најстарите слоеви од Тумба Кастанас - Кастанас А (слоеви 28-23), определени како ранобронзеновременски. Врз основа на анализите со C14 оваа фаза завршува околу 2100 год. пр. н.е.16 Наодите од следната фаза Кастанас Б (слоеви 22-21), која се датира од околу 2100 до околу 1700 год. пр. н.е., во најголема мера одговараат на материјалот од помладата ранобронзеновременска фаза во Пелагонија. Помладата фаза на раното бронзено време најдобро ја илустрираат наодите од Висок Рид и од Арменохори, но и наоди од други тумби на кои cè уште не се вршени систематски археолошки истражувања. Главна карактеристика на оваа помлада фаза се длабоките кантаровидни садови со две вертикални дршки коишто благо го надвишуваат работ на венецот, за разлика од претходната фаза во која дршките се издигнуваат доста повисоко.17
За севкупниот развој на бронзеното време на територијата на прилепскиот дел на Пелагонија и Мариово cè уште нема доволно податоци, пред cè, заради слабата истраженост. Имено, истражувања се вршени само на мал број локалитети и cè од помал обем, заради што и не нудат добро стратифицирани наоди и сигурни податоци за овој временски период. Локалитетите на кои се евидентирани брозенодопски хоризонти на живеење, најчесто се повеќеслојни праисториски населби, кои својот живот го продолжиле и во наредните периоди, некои дури и во античкиот. Евидентното нарушување во голема мера на праисториските хоризонти, во одредени случаи дури и нивното целосно уништување, го отежнува поконкретното дефинирање на бронзеновременските слоеви. Од друга страна, одреден број движни наоди од предисториските периоди се без археолошки контекст, односно се добиени по пат на површински рекогносцирања или како подарок од мештаните на населените места. Заради сето ова е мошне тешко попрецизно определување на хронолошката и културолошка припадност на движните наоди кои припаѓаат на предисторијата.
Со археолошки ископувања извршени на одреден број локалитети бронзеновременски слоеви се евидентирани на повеќеслојнате населби: Могила кај селото Сенокос, Ридот кај селото Мажучиште и Трештена Стена кај селото Манастир во Мариово, но на ниту на еден од овие локалитети не се евидентирани затворени целини од бронзеното време, а единствен хронолошки показател се стилско-типолошките особини на пронајдените движни наоди.18 Со археолошки рекогносцирања е констатирано населување во бронзеното време и на следните локалитети: Тумба кај селото Боротино, Тумба кај селото Мало Коњари, Самовилец кај селото Сенокос и Дрми кај селото Горно Село. Во областа Мариово се евидентирани локалитетите Плевење и Црните Тумби, и двата кај селото Манастир и Ковчезите кај селото Крушевица.19 Во литературата се наоѓаат податоци за егзистирање на населби во бронзеното време и на локалитетите: Висои кај селото Бело Поле, Тумба кај селото Воѓани, Тумба - Чаир кај селото Пашино Рувци, како и на локалитетот Кале - Градиште кај селото Кривогаштани.20
Средното бронзено време во Македонија е помалку позната етапа, не само во рамките на бронзеното време, туку се чини и во рамките на целиот праисториски културен развиток. Овој временски период на територијата од Република Македонија го покрива времето од XIX-XVIII век пр. н.е. до воспоставување на новите доцнобронзеновременски културни вредности кон почетокот на XIV век пр. н.е. Влијанието на Пелагониската (Арменохори) културна група се препознава и во културите на средното бронзено време на просторот од Централниот Балкан, со што оваа култура оставила длабока трага во генезата и развојот воопшто на бронзеното време на Баканскиот Полуостров. Континуитетот на оваа култура е констатиран и кај неколку пелагониски тумби: Тумба кај селото Радобор, Тумба кај селото Канино, Тумба кај селото Барешани, Висок Рид, Букри, Анови кај селото Суводол и други, каде е евидентирано продолжено егзистирање на старите ранобронзеновременски форми.21 Овде ќе го нагласиме и тоа дека средното бронзено време се смета за недоволно стабилно време, и тоа, пред cè, за развивање на некои посебни локални културни вредности. Треба да се има предвид и фактот произлезен од низа климатолошки истражувања, кој зборува дека на самиот почеток на овој период настапила последната голема еколошка криза.22
Во битолскиот дел на Пелагонија археолошки истражувања досега се вршени само на неколку локалитети со среднобронзеновременски хоризонти: Тумба кај селото Радобор, Висок Рид, Букри и Анови кај селото Суводол Населбите и во оваа фаза на бронзеното време биле лоцирани на истите места како и во претходниот период, т.е. на вештачки тумби (Радобор, Канино, Висок Рид) или на благи падини (Анови). Нивната големина била различна, но веројатно поголема од оние од претходно.23
На локалитетот Тумба кај селото Радобор, на кој егзистирала населба од крајот на раното и продолжила во текот на средното бронзено време, дебелината на културниот стратум изнесува 3,63 m, при што се евидентирани повеќе хоризонти на престојување, манифестирани со моќни слоеви од печен куќен лепеж. На парчињата лепеж се видливи отпечатоци од обли и цепени дрва, што укажува на тоа дека куќите биле надземни и понатаму се градат од плетер од гранки или дрва, и во двата случаи премачкани со кал и имаат правоаголна основа. На одделни места ѕидовите биле зајакнувани со подебели вертикални дрвени греди, за што зборуваат кружните јами вкопани подлабоко под подното ниво. Самиот под од сиво набиена земја бил оформуван врз супструкција од ситни камења. Во Радобор покрај објектите за живеење се пронајдени и неколку печки за печење керамика од кои една била со поголеми димензии и кружна форма со пречник од 6,0 m. Била оформена од печена земја, а калотата покриена со камени плочи. Во печките се пронајдени стотици различни садови во изворна положба коишто најверојатно биле наменети за потребите на жителите и од околните населби (T. VII-XI).24
Малку се наодите кои со сигурност можат да се препишат на средното бронзено време. Сепак, може да се констатира и натамошно одржување на старите традиционални форми во одделни наоди, барем во оние основните, што значи и дека традиционалните вредности не се целосно напуштени. Нови форми кои се карактеристични само за средното бронзено време претставуваат: длабоките чинии со „Ѕ“ профилација со по две хоризонтални, тунелестоседлести или јазичесто рожести дршки на рамото, длабоките чинии со хоризонтална дршка на рамото, потоа кантаровидните садови со две дршки кои високо го надвишуваат венецот, рожестите двојни апликации и т.н. ламби или светилки со една дршка. Овие наоди дополнително го потврдуваат сознанието дека средното бронзено време во Пелагонија и Мариово се вклучува во зоната на Пелагониската (Арменохори) културната група, односно имаат слични манифестации како оние присутни во Северен Егеј и Јужна Албанија.25
Во прилепскиот дел од Пелагонија археолошки истражувања досега се извршени на мал број локалитети од средното брознено време, и тоа во помал обем, така што и не нудат добро стратифицирани наоди и сигурни податоци за овој временски период. Истражувања се извршени на следните локалитети: Маркови Кули - Слон, Варош, Прилеп и Ридот кај селото Мажучиште. Според одреден број наоди, може да се заклучи дека овие населби го продолжуваат континуитетот на егзистирање од раното бронзено време, а некои својот живот го продолжиле и понатаму во доцното бронзено време, па дури и во античкиот период.26Како во битолскиот така и во прилепскиот дел од Пелагонија одреден број населби за живеење ги користат неолитските, односно енеолитските вештачки оформени тумби (Тумба - Боротино и Тумба - Мало Коњари). Покрај населбите лоцирани на тумби, се среќаваат уште неколку други типови населби, како што се оние распослани на лесно достапни возвишенија. Таква на овие простори е населбата Маркови Кули на потегот Слон, Варош, Прилеп, лоцирана на последните југоисточни падини на ридот, што упатува на извесна стабилност, односно помирен живот. Населбите на локалитетите Ридот, Мажучиште, Градиште, кај селото Манастир и Ковчезите кај селото Крушевица се позиционирани на повисоки и потешко достапни возвишенија.27
Доцното бронзено време во Македонија се манифестира со карактеристични белези на локална материјална продукција, но и увезени предмети евидентирани на малкуте истражувани локалитети. Неговите почетоци би требало да ги поврземе со навлегувањето на првите групи микенски наоди во овој дел од Балканот кое се одвивало во неколку етапи, така што веќе во текот на XIII век пр. н.е. некои микенски традиции биле широко прифатени од локалното население и приспособени на нивните потреби. Сето ова овозможило во одредени региони, како што се територијата на Југоисточна Албанија или, пак, територијата по долината на реката Вардар, да се создадат специфични локални групи во кои заедничка манифестација претставуваат контактите, односно влијанијата од егејското доцнобронзено време.28 Во овој временски период по долината на реката Вардар се формира една локална култура која во научната јавност е афирмирана како Повардарска или културна група Уланци на доцното бронзено време, според најекспонираните наоѓалишта Димов Гроб и Столот во близина на селото Уланци, кај Градско. Територијалното простирање на групата во најголема мера е поврзано за долината на Вардар и нејзините притоки. Наоѓалиштата со карактеристични наоди за оваа група се распространети од југ (Кастанас, Вардаровца, Вардино) па кон север cè до Скопската Котлина (Долно Соње, Говрлево, Варвара, Скопско Кале) и Кумановско како најсеверна област (Стрновац). Наоди каракатеристични за оваа група се пронајдени и на повеќе наоѓалишта по долината на Брегалница и кон исток, cè до долината на Струма. На запад од територијата на денешна Македонија засега како наоди со белези карактеристични за Повардарската или Уланци културна група се оние од познатото керамичко депо од Варош, Прилеп.29 Формирањето на Повардарската или групата Уланци се случило кон крајот на XIV век пр. н.е. при првите навлегувања на микенските етнички заедници по долината на Вардар и непречено се развивала во текот на XIII и XII век пр. н.е. Нејзиниот развој бил прекинат кон крајот на XII или на самиот почеток на XI век пр. н.е., што е посведочено со влијанието на неколкуте последователни бранови на миграции од север кон југ и всушност претставувале главна причина за нејзиниот крај. Тоа се немирни времиња со навлегувања на заедници од Северен и Централен Балкан кон југ по Моравско-вардарската Долина. Овие навлегувања биле долготрајни и проследени со постојани деструкции, најдобро документирани во неколку последователно запалени слоеви во долноповардарските населби Кастанас, Вардаровца и Вардино. Во основа на Повардарската (Уланци) група се сместени традиционалните вредности од крајот на бронзеното време, при што го обележуваат како еден комплексен период во кој се забележуваат јасни економски културни, па дури и етнички промени. Особено овие промени се манифестирани во начинот на погребувањето. Најзначајни карактеристични нови појави претставуваат мат сликаната керамика, потоа локалните копии на микенски форми на садови и погребувањето со згрчена инхумација во гробови - цисти.30
Наспроти Повардарската (Уланци) група на доцното бронзено време, заедниците во Пелагонија и Мариово во овој временски период, главно, продолжиле и понатаму да ги негуваат традиционалните локални вредности од претходните фази на бронзеното време, без некои позабележителни влијанија или позначајни контакти со егејската култура на доцното бронзено време. Така што, во овие региони е многу појасно изразен културниот континуитет од раното и средното бронзено време. Исто така, во Пелагонија и Мариово нема некои позначајни наоди со карактеристични културни белези кои би упатиле на одреден локален развој во текот на доцното бронзено време. Сепак, поединечни наоди од оваа последна фаза на бронзеното време на нашите простори се пронајдени на локалитетите: Ридот, Мажучиште, Самовилец, Сенокос и просторот на манастирот Св. Преображение кај селото Зрзе.
Населбите од доцното бронзено време се мали по површина, од градински тип, организирани на доминантни возвишенија, со истакната геостратегиска позиција, вообичаено заштитени со бедем од сувоѕид. Со својата позиционираност над Црна Река населбите Градиште и Лаштигер кај селото Манастир, Мариово, ја контролирале познатата праисториска трансверзала која се движела по коритото на оваа река и која била единствена врска на затворената област со надворешниот свет. Локалитетот Лаштигер е лоциран на поголема каменеста тераса со купеста форма и со засечена и зарамнета горна површина со приближно овална форма. Од југозападната страна на платото се гледаат остатоци од одбранбен ѕид од аморфен камен, додека од северната и југоисточната страна се евидентирани скалесто оформени влезови. Од Мариово ќе го спомнеме уште и локалитетот Момирица кај селото Кален, сместен на високо (965 m н.в.) и потешко достапно возвишение.
Што се однесува до куќите за живеење во доцното бронзено време, тоа биле широки објекти, ѕидани од непечена тула врз темелна основа од кршени камења.31 Скромни остатоци од објект за живеење на нашите простори е откриен на локалитетот Ридот, Мажучиште. Податоци за него се добиени со заштитните археолошки истражувања изведени 2004 година.32 Во просторот на јужната четвртина од сондата I, како и во делот на јужниот анекс, односно во делот на просторијата 2 од античката градба, евидентирани се делови од постара градба која врз основа на движниот археолошки материјал егзистирала во бронзеното време. Приближно во средината на градбата се откриени две јами за колци, попречно поставени и издлабени во карпа, што укажува на фактот дека во овој дел од градбата се наоѓал некаков преграден ѕид кој ја расчленувал на две простории. Градбата најверојатно имала и други простории кои се протегале во правец кон север, а потврда за ова се неколкуте јами за колци вдлабени во карпата, кои се наоѓаат во делот на просторијата 1 од подоцнежната античка градба. Овие јами се во продолжение на претходно споменатите и во линија со нив, односно во ист правец север - југ. Уште една потврда за постоење повеќе простории од бронзенодовременска градба е и сознанието што северниот и источниот ѕид од северната просторија на античката градба лежат на остатоци на ѕидови од постара градба. Траги од постар ѕид се евидентирани и под западниот ѕид од просторијата 2 од античката градба. Во југозападниот дел од јужниот анекс, односно во западната половина на праисториската градбата се пронајдени остатоци од огниште (Пл. 1). Неговата супструкција е изведена од еден или два реда хоризонтално поставени фрагменти од керамички садови кои лежат директно на стерилен слој од песок со жолтеникава боја (дебелина од 0,06 m). Најверојатно овој слој служел за нивелирање на просторот за живеење, додека карпата врз која бил нанесен во случајов ја претставувала здравицата. Над нивото од кршена садова керамика беше евидентиран слој од набиена глина (дебелина 1,0 cm), убаво мазнета од горната страна и со интензивна црвена боја. Слоевите од камен, глина и кршена садова керамика беа помешани со јагленисани остатоци и пепел, низ кој се наоѓаа животински коски и достигнуваа вкупна дебелина од 0,17 до 0,45 m. Ова упатува на претпоставката дека праисториската градба била опожарена. Огништето ја определува просторијата во која е откриено како простор кој служел за приготвување храна и за одвивање на секојдневниот живот. Во следна фаза над огништето е вкопан складишен сад - питос, што укажува на тоа дека и во подоцнежниот антички период овој дел од градбата бил користен како помошен простор за складирање храна. Што се однесува до пронајдениот движен материјал во рамките на праисториската градба, неговиот карактер ја потврдува датацијата во доцното бронзено време. Но одредени наоди упатуваат и на нејзино порано користење во раното и средното бронзено време. Праисториската садова керамиката е работена на рака, a од облиците се јавуваат неколку типови и варијанти на чинии и садови со различни облици и намена: чинии во форма на прав конус, длабоки чинии со полутопчеста форма, чинии со „Ѕ“ профилација, длабоки чинии со топчесто тело, длабоки чинии со кус цилиндричен врат, длабоки чинии со биконусна форма, садови со кантаровидна форма, грнци, лонци, складишни садови - питоси и др.33Слични доцнобронзеоновременски објекти за живеење како опишаната градба на Ридот, Мажучиште се откриени и на локалитетите: Кофилак (Богородички Рид) кај селото Богородица, Столот кај селото Уланци и Бежанија - Криви Дол кај Штип.34
Со мошне специфични архитектонски појави се издвојува локалитетот Мал Сурун (Орлов Камен) кај селото Дупјачани. Сместен е на потешко достапно, доминантно карпесто возвишение. На поголем број карпи се забележуваат интервенции направени со вдлабувања и делкања. Според првичните анализи, со оглед на тоа што не се констатирани праисториски населбински слоеви, а се откриени неколку специфични појави кои наведуваат на култна намена, постои голема веројатност просторот во праисторијата, пред cè, да бил сакрално користен. Така, во делот на централното плато се пронајдени неколку релативно плитки јами издлабени во карпата. Јамите имаат овална или кружна форма, некои од нив се поврзани меѓу себе со каналчиња, а во две од нив се констатирани силни траги од горење. Од движни наоди во овие јами се пронајдени неколку фрагменти од праисториски керамички садови изработени од непрочистена глина. Бојата на печењето е кафеава или се двобојни, со сива од надворешната и кафеава боја од внатрешната страна. Садовите имаат кус конусен врат, заоблен или засечен венец, под кој кај еден наод се наоѓа поголема брадавичеста апликација. Постои можност садовите чии фрагменти се пронајдени да биле положени во јамите како вотивни дарови, поврзани со одредени ритуални дејства. Според нивната поставеност на изолирана, односно издвоена карпа со поголема рамна површина, а на доминантно место од централното плато, за опишаните јами може да се размислува во насока на тоа дека биле дел од одреден култен систем во праисторијата. Ваква слична појава е откриена и на локалитетот Градиште во секторот Две Могили кај селото Пелинце, и тоа во зоната I.35 Помал број фрагменти од праисториска керамика на локалитетот Мал Сурун се пронајдени и на просторот од јужното плато, каде што е отворена и истражена сондата II.36
Во рамките на истражувањата на локалитетот истражувано е и околу една карпа со видливи мошне специфични обработувања со делкање и вдлабнување. Позициционирана е веднаш под самиот западен раб на акрополот и има издолжена форма. На горната површина на карпата се евидентирани три вдлабнувања: во средината е издлабено корито со правоаголна форма, северно од него се наоѓа вдлабнатина во облик на буквата „Т“ со неправилна форма, а додека покрај јужниот раб на карпата вдлабнувањето има кружна форма. Во слободниот простор меѓу оваа и соседната карпа кон југ е подигнат низок преграден ѕид од делумно делкани камења врзувани со кал.37 Според првичните размислувања на раководителот на истражувањето, најверојатно издлабувањата на карпата се претстави на машки и женски атрибути кои заедно со коритото прават една целина. Се претпоставува дека опишаните издлабени форми имале култна намена, односно дека на определниот простор се изведувале обреди кои можат да се поврзат со култот на плодноста. Малиот обем на ископување не понуди показатели за тоа дали карпата, односно просторот околу неа бил вклопен во некаква градба. Во земјениот слој зад карпата кон исток, односно меѓу неа и соседната висока карпа која е вертикално рамно засечена, е пронајден движен археолошки материјал значаен за хронолошка идентификација на истражуваниот простор. Дефинирани се два културни хоризонти. Помладиот хронолошки се вклопува во хеленистичкиот период, додека постариот културен хоризонт припаѓа на предисториските периоди, доцниот енеолит и бронзеното време.
Во крајниот јужен дел, на нивото од предисторискиот хоризонт, откриена е мала конструкција со правоаголна форма оформена од делумно делкани камења отворена кон југ, додека во северната половина од просторот се евидентирани две специфични позиции. На првата позиција е евидентиран фрагментиран керамички сад во кој се пронајдени коски од некое поголемо животно, додека на втората антропоморфни остеолошки остатоци, најверојатно од дете: фрагментиран череп, делови од вилицата и коски од раце.38
Истражен е и дел од фронталниот простор пред карпата со вдлабнувања. При тоа, откриени се поголем број на масивни, грубо делкани камења, а на одредено ниво, помали плочести камења кои би можеле да биле дел од подното ниво. И во овој простор пред карпата се евидентирани наоди од фрагментирана садова керамика од трите наведени периоди, енеолитскиот, бронзеното време и хеленистичкиот период. Речиси сите фрагменти од предисториските периоди се изработени од непрочистена глина, со примеси на лискун и ситни камчиња, со исклучок на неколку примероци кои се изработени од прочистена глина. Наодите од бронзеновременскиот период доминираат во однос на оние од енеолитот.39
Движни наоди
Најголем дел од движните наоди кои се разгледани погоре се добиени по пат на археолошки рекогносцирања, така што е многу тешко да се извлечат некои посебни заклучоци за хронолошката, како и културолошката припадност на локалитетите од каде што потекнуваат. Заради тоа, во овој труд се изведуваат општи заклучоци, од кои некои од нив, секако со време, а врз основа на евентуални идни археолошки истражувања, можно е да претрпат измени во толкувањата. Во садовата керамика преовладуваат фрагменти со средна или лоша фактура, со примеси на лискун и ситни камчиња. Садовите изработени од прочистена глина се поретко застапени и најчесто се со мазнети, понекогаш и со сјајно мазнети површини од едната или од двете страни. Бојата на печењето е кафеава во повеќе нијанси или сива, но присутни се и двобојните садови со кафеава од надворешната и сива од внатрешната страна или обратно. Од формите застапени се неколку типови и варијанти на чинии и садови со различни облици и намена.
I - Чинии во форма на прав конус - обично се со лоша фактура, со примеси на лискун и ситни камчиња и со мазнети или грубо замазнети површини и само во еден случај со убаво мазнети површини од внатрешната страна (Тумба, Мало Коњари). Бојата на печењето е кафеава или сива или, пак, се двобојни, со кафеава боја од надворешната исо сива од внатрешната страна. Се издвојува еден фрагмент од Мало Коњари кој има кафеава боја на надворешната страна, додека внатрешната во горниот дел е со кафеава а во долниот со темносива боја (blacke topped) (T. I, 1, 3, 4, 7). Чиниите најчесто имаат заоблен венец, во еден случај украсен со кратки зарешки (Мал Сурун), а во друг со попречни и паралелни отпечатоци од прсти (Ридот). Евидентиран е и косо засечен венец навнатре (Плевење, Тумба - Мало Коњари, Дрми, Кукул - Горни Чаир, Ѓумушица,Трештена Стена и Тумба - Радобор). Кај неколку вакви чинии од Тумба - Радобор на венецот се наоѓаат по три пара двојни пластични продолжетоци и по една хоризонтална дршка косо поставена (T. I, 4, 6, 7, T. VII, 1, Т. IX, 7, 10).40 Како варијаната се јавува чинијата со задебелен венец од внатрешната страна, во еден случај и зарамнет од горната страна (T. I, 6). Еден фрагмент со поголеми димензии од Ридот Мажучиште, е со убава фактура, има заоблен и задебелен венец од внатрешната страна и кафеава боја на печењето од внатрешната и сивокафеава од надворешната страна.41 Чинијата со задебелен венец од внатрешната страна е типична за доцнонеолитските и енеолитските населби на централните области на Балканскиот Полуостров.42 Но застапени се и во наредното бронзено и железното време.43 Во Кастанас овие форми на чинии се јавуваат повремено во слоевите 22б и 22а, а исти такви се наоѓаат и на локалитетот Тумба кај село Радобор.44 Кај еден фрагмент од чинија во форма на прав конус од Ридот на венецот се наоѓа мал пластичен продолжеток со триаголна форма кој го надвишува. Еден друг од локалитетот Могила,- Сенокос кој е изработен од непрочистена земја и е со сива боја на печењето, има една вертикална лентеста дршка која поаѓа од работ на венецот, при што на краевите од двете страна на дршката се наоѓаат пластични рожести продолжетоци кои го надвишуваат венецот. На просторот меѓу продолжетоците венецот е вдлабен, и во тој дел се наоѓаат два реда од по три плитко врежани вдлабнатинки кои се симетрично распоредени. Едниот ред се наоѓа од внатрешната страна на чинијата, под работ на венецот (T. I, 8, 8a, T. XV, 4). Вакви чинии се пронајдени во групата на керамика на локалитетот Татиќев Камен, Кокино, потоа во зоната III на Пелинце, Две Могили и во Бубањ кај Ново Село, Ниш и се карактеристични за раното и средното бронзено време.45 На просторот на Пелагонија и Мариово пластични продолжетоци се јавуваат уште во енеолитскиот период, и тоа кај чиниите во форма на прав конус, по четири на број, при што го надвишуваат работ на венецот. Застапени се на локалитетите Карамани, Црнобуки, Бакарно Гумно и Ѓерамиди.46 Еден друг фрагмент од Ридот е со триаглесто нагласен внатрешен дел на венецот (T. I, 2). Вакви чинии се евидентирани и во зоната III во Пелинце, Две Могили во Радобор, Кастанас во слојот 25-24, 22b - 22а, Kritsana, Axiochori и Hagios Mamas.47 Два фрагменти од Плевење се украсени со пластично ребро, при што во првиот случај тоа е поставено под работ на венецот и е украсено со вдлабнатинки од прсти, додека во вториот на најширокиот дел и е неукрасено. Kaj трет фрагмент од Трештена Стена под работ на венецот се наоѓа мала тунелеста седлеста дршка (T. I, 3).48
II - Конусни чинии со вовлечен венец - застапени се со мал број фрагменти кои потекнуваат од локалитетите Самовилец кај селото Сенокос, Мал Сурун кај селото Дупјачани, Дрми кај селотоГорноСелоиЃерамидикајселотоЧаниште,Мариово.49ЧинијатаодСамовилецимаблаго вовлечен венец и хоризонтална дршка со кружен пресек, поставена приближно на средината, при што од двете страни на коренот на дршката вертикално нагоре поаѓаат пластични ребра и завршуваат на работ од венецот (T. I, 14, T. XVII, 2). Во Малич вакви дршки се наоѓат во слоевите IIIa и IIIc и кај чиниите со полутопчеста форма.50 Фрагментот од локалитететот Ѓерамиди е со лоша фактура и кафеава боја од внатрешната и сива од надворешната страна, при што од венецот поаѓа поголем пластичен продолжеток со триаголана форма, кој е косо поставен и го надвишува (T. I, 11). Слична ваква чинија е пронајдена и во Тумба кај селото Црнобуки, која потекнува од IV културен стратум.51 Еден фрагмент од ваква чинија од Мал Сурун има повеќе вовлечен венец на кој се наоѓа пластичен продолжеток со правоаголна форма (T.I, 10, T. XV, 7). Кај друг фрагмент од ваква чинија од истиот локалитет, под работ на венецот се наоѓа јазичеста апликација со издолжена форма (T. I, 13). И двата наода се изработени од прочистена глина, имаат мазнети површини. Кај едниот бојата на печење е темносива, додека кај другиот надворешната страна е со кафеава а внатрешната е со сива боја.52 Кај еден фрагмент од Дрми, Горно Село, на венецот од чинијата се наоѓа пластичен продолжеток со триаголна форма и го надвишува венецот, додека под преминот се наоѓа корен од вертикална дршка со овален пресек (T. I, 12, T. XV, 5). Идентична чинија пронајдена е и во сондата 1 на локалитетот Тумба кај селото Црнобуки. Овој тип чинии се присутни и во Кастанас во слоевите 23а и 22b (Axiochori, Kritsana, Hagios Mamas), како и во Малич IIIa.53 Пластични продолжетоци на венецот се еден од најзастапените начини на украсување на садовите во Пелинце, Две Могили и се наоѓаат кај полутопчестите чинии со вовлечен венец, а присутни се во зоната II и, главно, се со правоаголен облик. Во зоната III се јавуваат лепезести, полукружни триаголни и рожести продолжетоци, а евидентиран е и трапезест продолжеток со конкавна горна страна.54 Пластични продолжетоци на венецот се наоѓаат и кај повеќе чинии со полутопчеста или конусна форма пронајдени во групите керамика на Кокино, Татиќев Камен, а можат да бидат со полукружен, триаголен или правоаголен облик. На овој локалитет повеќе се застапени пластичните продолжетоци со рожест или полукружен облик, исто како и во зоната III во Пелинце. Чиниите со слична профилација, но со коленесто свиткани дршки, често во комбинации со правоаголни пластични продолжетоци на венецот, се јавуваат во групите керамика во зоната II во Пелинце, Две Могили, како и во најстарите јами, односно групи на керамика во Кокино, Татиќев камен.55 Полукружните или триаголните пластични продолжетоци на некои примероци се јавуваат во пар и се наоѓаат непосредно под венецот или на венецот, од двете страни на дршката. Лепезаст пластичен продолжеток со еден примерок застапен е во зоната III во Пелинце, Две Могили. Во Бубањ и Хум, пластичните продолжетоци на венецот се со рожест или полукружен облик. Двојни продолжетоци се наоѓаат и кај наодите од локалитетите Висок Рид, Трештена Стена и од Радоборска Тумба.56 Пластичните продолжетоци поставени на венците од садовите најверојатно се присутни и во текот на средното бронзено време, особено двојните полукружни, со оглед што наоди од овој тип се евидентирани на локалитетите од почетокот на средното бронзено време во Источна Србија.57
Според дистрибуцијата на правоаголните пластични продолжетоци на централниот Балкан, се чини дека потекнуват од западниот дел на областа на Долно Подунавје и дека се постари од продолжетоците со триаголна (Дрми), лепезеста или рожеста форма, кои се карактеристични за наоѓалиштата од раното бронзено време на оваа територија (Axiochori, Kritsana, Hagios Mamas).58 Нивната појава датира од фазите на културните групи Бубањ - Хум II и Глина IV, но тогаш биле богато украсени со врежани орнаменти во вид на ситна мрежа. Рожести, полукружни и триаголни продолжетоци, од друга страна, се карактеристични за населбите во Поморавјето и долината на Тимок и Пчиња. Лепезестите продолжетоци, освен во зоната III во Пелинце - Две Могили, се евидентирани и на Кокино - Татиќев Камен и по долината на Тимок (Потоци, Звездан) со наоди на керамика, која според авторите припаѓа на средното бронзено време.59
III - Длабоки чинии со полутопчеста форма - обично се со средна или лоша фактура, со примеси на лискун и ситни камчиња, имаат мазнети или грубо замазнети површини и се со кафеава или сива боја на печењето. Ваквите чинии обично имаат заоблен или косо засечен венец навнатре, при што кај една ваква чинија од Ридот на венецот се наоѓа мала издолжена брадавичеста апликација која го надвишува, а кај друг фрагмент од Трештена Стена на венецот се наоѓа пластичен продолжеток со триаголна форма. Кај една чинија од овој тип на Ридот, која е со поголеми димензии и многу кус врат, на рамото се наоѓа мала перфорација (T. I, 9, 15, 16, T. V. 18, 19, T. XIII, 10, 10a, 11).60 Неколку чинии од Радоборска Тумба имаат профилиран венец во облик на буквата „Т“ (Т. VII, 3). Тој е карактеристичен за културниот слој Бубањ - Хум II на Бубањ, потоа на локалитетите од раното бронзено време во Западна Бугарија, а повремено се појвуваат и меѓу керамиката од зоната I на секторот Две Могили во Пелинце. Вака профилираниот венец се наоѓа и на многу локалитети од раното бронзено време во поширокиот регион, во слојот 27 во Кастанас, во Хагиос Мамас, во хоризонтот IIIa во Малич и др.61 Два фрагменти од Тумба - Мало Коњари кои се со средна фактура и со сива, односно надвор со сива а внатре со кафеава боја, имаат прстенесто задебелен венец од надворешната страна (T. I, 5). Ваква варијанта е евидентирана во Кастанас (Kritsana, Hagios Mamas), како и во зоната II во Пелинце. Тие продолжуваат да се употребуваат и во преодниот период и во железното време.62 Кај два фрагменти од вакви чинии на локалитетот Трештена Стена, од кои едниот е со многу грубо замазнета површина, под работ на венецот се наоѓа по еден хоризонтален ред од мали кружни перфорации (T. I, 17). Ваква декорација се наоѓа и кај поголем број наоди од Арменохори, Kastanas, Axiochori, Kritsana, Hagios Mamas и Perivolaki на населбата Езеро во Таракија, и тоа во постарата фаза А, при што постоењето на овие појави во групата Глина III - Шнекенберг, која временски одговара на Бубањ - Хум III, потврдува дека тие се задржале и подоцна во текот на раното бронзено време.63 Еден фрагмент од ваква чинија од Ридот, изработен од прочистена глина и со сива боја на печењето, тенки ѕидови, сјајно мазнети површини и рамно засечен венец, е украсена со два реда висечки шрафирани триаголници, изведени со врежување и исполнети со бела инкрустација (T. I, 18, T. XV, 1).64 Декорацијата со инкрустација претставува техника за вметнување варова боја (бела) во претходно врежана декорација. Оваа техника е присутна во керамографијата уште длабоко во праисторијата, поточно, во неолитскиот и енеолитскиот период. Во неолитското наоѓалиште Али Чаир - Прилеп кај неколку наоди горниот конус е украсен со хоризонтални редови од ситни кружни убоди, најчесто исполнети со бела инктустација. Белата инкрустација се наоѓа и кај култните предмети од неолитскиот хоризонт II на локалитетот Страната, село Ангелци, во Анзабегово IVb и во Рештани. Во енеолитско време оваа техника е застапена и во фазата II на Бубањ - Хум.65 Подоцна нејзината употреба се следи и во бронзеното време, особено со масовна продукција во доцната негова фаза, и тоа најчесто на кантаровидните садови и бокалите. Украсувањето во техника на инкрустација е честа појава кон крајот на овој период, а под влијание на продорот на доцнобронзеновременски елементи од средното течение на реката Дунав, меѓу устијата на реките Тиса, Драва, Жиул, Огоста и преку Скопскокумановскиот Регион во Повардарјето. Во стручната литература е внесена т.н. култура на инкрустирана керамика, конкретно датирана во втората половина на II милениум пр. н.е. (15 - 12 век пр. н.е.).66 Наоди на инкрустрирана садова керамика се чести во некрополите со спалени покојници, како што е некрополата Хиподром - Клучка кај Скопје, но и во рамките на долновардарските населби од ова доцно бронзено време. Садовите со инкрустација на населбата Кастанас се застапени во слоевите од 17 до 14а.67
IV - Чинии со „S“ профилација - најчесто се со средна фактура, со примеси на лискун и ситни камчиња и со грубо замазнети надворешни површини. Се наоѓаат и фрагменти кои се изработени од прочистена глина со мазнети, во еден случај и со сјајно мазнети површини. Кај еден фрагмент мазнети се и внатрешните површини. Венецот е пократок или подолг, благо или поостро извлечен нанадвор и косо засечен навнатре.68 Бојата на печењето е сива или кафеава во неколку нијансни или, пак, чиниите се двобојни со кафеава од надворешната и сива од внатрешната страна или обратно. Ваквите чинии потекнуваат од неколку локалитети: Маркови Кули - Слон, Варош, Прилеп, Мал Сурун, Тумба - Мало Коњари и Ридот - Мажучиште, како и од атарот на селото Бело Поле - Тумба, Канино, Тумба - Радобор и од наоѓалиштата во Мариово: Плевење и Црните Тумби (T. II, 1-11, T. V, 14).69 Кај две вакви чинии од Ридот - Мажучиште на рамото се наоѓа по една мала перфорација, а кај трет фрагмент од истиот локалитет на најширокиот дел се наоѓа хоризонтално пластично ребро украсено со отпечатоци од прсти. Еден наод од Тумба - Мало Коњари, кој е со средна фактура и кафеава боја на печењето е украсен со хоризонтален ред од кружни вдлабнатинки изведени со прст (T. II, 1). Ваквата декорација се наоѓа и кај неколку чинии од оваа варијанта од Тумба - Карамани, Радоборска Тумба и Цареви Кули - Струмица. Во Кастанас оваа орнаментика е присутна кај повеќе типови садови.70 Еден фрагмент од Дрми кај Горно Село е украсен со две паралелни, косо врежани зарешки во вид на „житен клас“. Фрагмент со ваква орнаментика е пронајден и во Карамани. Во Кастанас ваквиот начин на украсување се наоѓа во слоевите 23a-22b и 22a, како и во Kritsana и Perivolaki.71 Одреден број примероци на венецот имаат косо поставен, мал пластичен продолжеток, кој го надвишува и може да биде со триаголна или правоаголна форма (Тумба - Мало Коњари, Ридот - с. Бело Поле, Варош - Прилеп). Кај неколку вакви чинии од Висок Рид и Тумба - Радобор на венецот се наоѓаат единечни или двојни пластични продолжетоци и помали вертикални лентести дршки кои го надвишуваат венецот или се поставени на рамото од чинијата и се во комбинација со пластично извлечени јазичести дршки (T. II, 7, 8, T. VII, 7, T. IX, 5, 6, T. XVI, 4).72 Кај неколку вакви чинии од локалитетите Ридот - Мажучиште, Маркови Кули - Слон, Мал Сурун и Тумба - Мало Коњари на најширокиот дел се наоѓа поголема или помала хоризонтално продупчена тунелестоседлеста дршка (T. II, 10-11, T. XVI, 7). Тунелестите дршки се конкавно профилирани и со коси, понекогаш прстенесто нагласени странични површини.73 На локалитетот Маркови Кули - Слон е пронајден еден фрагмент со тунелеста двојно рожеста дршка, хоризонтално продупчена. Аналоген примерок е пронајден на локалитетот Цареви Кули, Струмица, како и на локалитетот Крицана во Егејска Македонија, каде се датирани во фазите на раното бронзено време. Тунелестите и двојните рожести дршки релативно често се појавуваат во репертоарот на керамиката од слоевите 22а - 19 на локалитетот Кастанас, кои рамковно се сместени во периодот од 1900 до 1600 год. пр. н.е. Нивната појава, главно, се поврзува со биконусните и садовите со „Ѕ“ профилација. Обично се поставени хоризонтално на телото на садот, и тоа секогаш на местото каде телото на садот се прекршува.74 Кај еден фрагмент од манастирот Св. Преображение кај селото Зрзе, на најширокиот дел се наоѓа брадавичеста апликација, а кај друг од Плевење слаби траги од ваква аплкација или од некаква дршка (T. II, 3, 9).
Формата на полутопчестата или топчестата чинија со пократок или подолг, поблаго или поостро извлечен венец нанадвор е позната уште од раното бронзено време во Кастанас, а во Албанија во Малич во слоевите IIIa, IIIб и IIIc.75 Длабоките чиниии со „S“ профилација и со две хоризонтални, тунелести - седлести или јазичесто роглести дршки на рамото, заедно со керамичките светилки, длабоките чинии со хоризонтални дршки на рамото, се нови форми карактеристични само за средното бронзено време. Тие со поголем број примероци се пронајдени на повеќе локалитети: Прибовце кај селото Лопате, Градина - Демир Капија и Тумба кај селото Карамани.76 На локалитетот Кокино чинии со „Ѕ“ профилација, косо моделиран венец и брадавичести или полумесечести дршки на стомакот се застапени со поголем број примероци во раното бронзено време. Тие се карактеристични за културните групи на раното бронзено време во Подунавје и Потисје.77 Вакви форми се јавуваат и на локалитетот Висок Рид кај селото Букри, една од најекспонираните населби во Пелагониската (Арменохори) културна група на раното бронзено време. Ова треба да се земе како потврда за продолжениот развиток нa оваа група и низ вековите на средното бронзено време, што е уште посилно изразено кај наодите од локалитетот Тумба кај селото Радобор.78
V - Длабоки чинии со топчесто тело - имаат благо или остро, нанадвор извлечен, во повеќе случаи и косо засечен венец навнатре. Обично се со средна фактура, со примеси на лискун и ситни камчиња, замазнети површини и кафеава боја на печењето или, пак, се двобојни со кафеава од надворешната и сива од внатрешната страна (Ридот - Горни Чаир, Тумба - Мало Коњари, Плевење, Ковчезите, Тумба - Радобор, Мал Сурун, Самовилец) (T. II, 12-14, 17, T. VII, 5, 6).79 Неколку вакви чинии од Ридот - Горни Чаир и Ковчезите се со тенки ѕидови и мазнети или грубо замазнети површини, кус врат, заоблен и благо извлечен венец нанадвор и со кафеава боја од надворешната и сива од внатрешната страна, а кај друга од Тумба - Канино на најширокиот дел се наоѓа вертикална дршка (T. II, 15, 16).80 Овде ќе ги спомнеме и неколкуте вакви чинии со помали димензии и со благо или остро нанадвор извлечен венец. Тие се со средна фактура и со кафеава боја или со кафеава боја од надворешната и со сива од внатрешната страна (Ковчезите, Мало Коњари, Рид) (Т. III, 2, Т. V, 11, 12 ).
VI - Длабоки чинии со кус цилиндричен врат - обично се со средна фактура, со примеси на лискун и ситни камчиња. Бојата на печењето е кафеава или кафеава од надворешната и сива од внатрешната страна. Најчесто имаат кус врат од кој поаѓа поширока вертикална лентеста дршка која го надвишува венецот (Мал Сурун, керамичкото депо Варош, Прилеп, Ридот, Варош, Прилеп, Маркови Кули - Слон, Тумба - Мало Коњари (Т. III, 5-10, T. XV, 10). Еден фрагмент од Ридот е со убава фактура, сјајно мазнети површини и заоблен венец, а бојата на печењето е кафеава од надворешната и темносива од внатрешната страна (Т. III, 7, T. XVII, 5).81 Еден наод од керамичкото депо Варош - Прилеп е со повисок цилиндричен врат, средна фактура, сјајно мазнети површини и сивокафеава боја (Т. III, 6, T. XIV, 5). Два фрагменти од вакви чинии од локалитетите Тумба кај селото Мало Коњари и Мал Сурун кај селото Дупјачани, кои се со лоша фактура, во горниот дел имаат благо вовлечен, задебелен и косо навнатре засечен венец и од него продолжува широка вертикална лентеста дршка која го надвишува (Т. III, 5, 10). Идентични вакви чинии се наоѓаат и на локалитетот Тумба - Радобор.82 Длабоките чинии со слична профилација, но со тунелести дршки кои непосредно го надминуваат венецот, карактеристични се за локалитетите од Северен Егеј (слоеви 22-
23b) во Кастанас, Axiochori, Kritsana и Hagios Mamas.83
VII - Длабоки чинии со биконусна форма - имаат широко отворено устие и две вертикални лентести дршки кои го надвишуваат венецот. Застапени се со неколку примероци кои потекнуваат од локалитетот Мал Сурун (T. XV, 12). Обично се со средна фактура, замазнети површини и темносина боја или кафеава од надворешната и сивокафеава од внатрешната страна (T. III, 11). Карактеристични се за крајот на бронзеното време и досега на територијата од Република Македонија, главно, се откривани како гробен прилог во некрополите, најчесто поставувани врз покривните плочи од гробните конструкции, што упатува на нивна одредена улога во погребните обичаи.84 Длабоки чинии со биконусна форма и кус цилиндричен врат се пронајдени и во керамичкото депо од Варош - Прилеп, исто така со средна фактура, сјајно мазнети површини и сивокафеава боја на печењето (T. III, 4, T. XIV, 7).
VIII - Кантаровидни садови - се застапени со помал број примероци. Тие имаат цилиндричен врат, топчесто тело и заоблен венец, од кој поаѓаат две вертикални ленетести дршки и го надвишуваат (Бакарно Гумно, Могила - Сенокос, керамичко депо - Варош, Прилеп, Кутлине кај селото Ракле, Лаштигер, Мало Коњари, Манастир Св. Преображение кај селото Зрзе, Ридот - Самовилец, Трештена Стена, Црните Тумби, Момирица) (T. V, 26). Најчесто се со средна фактура, со примеси на лискун и ситни камчиња, освен еден фрагмент од Ридот, кој е со убава фактура и тенки ѕидови, сјајно мазнети површини, заоблен венец и дел од лентеста дршка што делумно го надвишува венецот.85 Кај неколку фрагменти од Могила - Сенокс и Кутлине - Ракле лентестите дршки поаѓаат од работ на венецот, при што од нивниот корен поаѓа косо поставени, пластичен продолжеток, со полукружна, триаголна или издолжена форма (T. IV, 11-13). Во два случаи, во коренот на продолжетокот се наоѓа мала вдлабнатина изведена со врв од прст.86 Од локалитетот Бакарно Гумно потекнуваат два целосно зачувани кантаровидни садови со помали димензии, мазнети површини, цилиндричен врат, заоблен венец и кружно и рамно дно. Две лентести дршки го надвишуваат венецот и го спојуваат со рамото. Фактурата е убава, а бојата на печење црвенокафеавкаста. Тие се откупени од мештани од селото Чепигово 1955 година и според Б. Китаноски се датираат кон крајот на раното бронзено време (T. IV, 8, 9, T. XIV, 1, 2).87 Овде ќе го спомнеме и кантаровидениот керамички сад со помали димензии пронајден во еден од куповите на т.н. крамичкото депо - Варош, Прилеп, кој има цилиндричен врат и благо нагласено рамо, тенки ѕидови и две вертикални седлести дршки (T. XIV, 3). Два вакви фрагменти се пронајдени и на локалитетот Трештена Стена (T. IV, 1, 4, 5).88 Еден фрагмент од ваков тип сад од истиот локалитет, изработен од прочистена глина и со црна боја на печењето, има валчест пластичен продолжеток на врвот на дршката (T. IV, 10, T. XVII, 8, 8a). Сличен наод е пронајден и на локалитетот Цареви Кули кај Струмица. На Велика Хумска Чука кај Ниш и на локалитетот Медијана кај Ниш опишаниот тип дршки се јавуваат кај кантаровидни садови со лепезесто моделиран венец и се карактеристични за средното бронзено време.89 На локалитетот Тумба - Радобор кантаровидните садови се застапени во повеќе варијанти, од кои покарактеристични се примероците со кус врат и вертикални лентести седлести дршки, чиј долен крај завршува на топчестиот стомак. Друга варијанта има повисок врат и помал долен топчест дел, додека кај некои примероци обликот на телото е речиси цилиндричен. Евидентирани се и дршки кои со долниот крај допираат до самото дно на садот. Овие облици на садови во споредба со оние од претходниот период (Карамани) се поразвиени и посовршени (T. VII, 14 - 18). Некои од нив укрсени се со врежана орнаментика, при што неколку хоризонтални и вертикални линии формираат ленти, во одредени случаи во комбинација со висечки триаголници, речиси редовно исполнети со ситни кружни убоди. Присутна е и декоратиција изведена со снопови од кратки врежани цик-цак линии, кои во аглите завршуваат со мали кружни врежувања и со точка во средината на нивниот горен дел, додека во долниот со кратки врежани линии, косо поставени, при што се спојуваат под агол. Со ваква декорација се украсени и дршките на некои кантаровидни садови. Оваа декорација понекогаш може да биде исполнета со бела инкрустација. Кај еден ваков сад на рамото се наоѓа полукружна апликација (T. VIII, 13, 16, 16a, 18).90 И некои форми на кантаровидни садови од Татиќев Камен - Кокино се украсени со врежување и убоди, а во ретки случаи се користи и бела инкрустација. Орнаменталните мотиви се висечки впишани триаголници, брановидни и цик-цак линии, соларни мотиви, висечки триаголници исполнети со убоди, ленти со врежани линии исполнети со убоди, мотив на рибина коска, низи од убоди и др. Сличен избор на мотиви е евидентиран на Бубањ, во зоната II во Пелинце, на Хисар кај Лесковац во Хагиос Мамас (јама D32), како и во Тракија, Западна Бугарија и Албанија (Малич IIIa).91 Неколку фрагменти од кантаровидни садови пронајдени во трите купови од керамичкото депо во Варош - Прилеп се украсени со мат декорација Тоа се садови моделирани на рака, од квалитетно печена, добро пречистена глина, со окер до портокалова боја и мазнета површина. Сликаната мат декорација е изведена со темноцрвена до темнокафена боја. Како форма е застапен кантаровидниот сад со две вертикални дршки со јазичести додатоци што го надвишуваат венецот и косо паѓаат од највисоката точка на лакот кон отворот на садот. Кај еден фрагмент, во делот каде што дршката се спојува со устието, се наоѓа мало кружно вдлабнување. Две од дршките се украсени со мали коси ленти поставени на нивните краеви, а една со надолжни и попречни ленти, изведени со темнокафена боја во мат сликање. Еден друг фрагмент од среден дел од сад од ова депо, со дел од мала хоризонтална дршка, најверојатно е од сад алабастрон. Украсен е со хоризонтални, паралелни ленти, на кои се надоврзува една вертикална лента. Декорацијата продолжува и на дршката (T. IV, 2, 3, 6, 7, T. XIV, 6, T. XVI, 1, 8, 9).92 Ваков сад е пронајден и во гробот 4 од тумулот на локалитетот Сламите кај селото Вепрчани, но заради лошата зачуваност тешко е да се утврди дали и тој бил украсен со мат декорација. Од истиот локалитет потекнуваат уште два керамички сада украсени со мат декорација. Првиот наод е од помал сад со цилиндрична форма, тенки ѕидови и мазнети површини, окереста боја и траги од темноцрвена мат декорација, пронајден во гробот 1. Погребувањето во овој гроб било извршено со кремација, а е позициониран јужно од тумулот. Во случајов станува збор за вообичаен доцномикенски начин на боење со расчленување на садот со хоризонтални ленти. Во вториот случај се работи за фрагмент пронајден во насипот на тумулот, а припаѓал на чинија со „Ѕ“ профилација. Мат сликани садови се наоѓаат и меѓу движните наоди од тумулот на Висои кај село Беранци.93 Овде ќе го спомнеме и малиот фрагмент од тумулот на локалитетот Страгата кај селото Крушевица, кој е изработен од прочистена, добро печена глина, со окереста боја, има мазнети површини и декорација изведена со подебели линии со темноцрвена боја во техника на мат сликање. Најверојатно тој припаѓал на кантаровиден сад со биконусно тело.94
Локалната мат боена керамика претставува главна карактеристика и израз на доцното бронзено време по долината на реката Вардар и е често присутна во повеќеслојните населби од Долното Повардарје. Посебно е карактеристична и за истражуваните некрополи од Средното Повардарје, така што наодите од некрополите Водоврати, Уланци, Стоби и Бежанија - Криви Дол претставуваат новини кои битно ги прошируваат постоечките територијални, па и хронолошки рамки на тој простор. Најголем процут мат боената керамика доживува во раното железно време, додека во постарата фаза на полното железно време таа го продолжува својот живот, главно, во Јужна Пелагонија.95
Од локалитетот Самовилец - Сенокос ќе го спомнеме фрагментот од кантаровиден сад со две вертикални лентести дршки, кои на највисокиот дел имаат извлечен јазичест додаток, профилиран во вид на две рокчиња и имаат мало кружно вдлабнување во средината (T. III, 12, T. XVI, 10). Идентичен фрагмент од ваква дршка е пронајден и на локалитетот Големи Камен кај селото Лопатица. На ваков начин се оформени и дршките од садот од гробот 1 од тумулот на локалитетот Сламите кај селото Вепрчани. Интересно е тоа што кај наодите од овој локалитет од горната страна се украсени со врежани брановидни линии.96 Во оваа категорија садови спаѓа и фрагментот од кантаровиден сад со лентеста дршка и извлечен јазичест додаток на највисокиот дел со потекло од тумулот на локалитетот Страгата кај селото Крушевица. Тој, заедно со уште еден фрагмент украсен со мат декорација, се пронајдени во насипот, односно во западниот дел од тумулот а во близина на гробовите 10 и 11, од каде што и веројатно потекнуваат.97 Овој тип садови спаѓаат во групата на монохромна керамика со темнокафеава боја, најчесто изработени од добро печена, прочистена глина и со механички мазнети површини. Оваа форма на нашата територија ја среќаваме како гробен прилог во доцнобронзеновременската некропола Димов Гроб кај селото Уланци.98 Од локалитетот Лаштигер потекнуваат две фрагментирани дршки изработени од непрочистена глина и со замазнети површини. Едната припаѓала на мал кантарос со две вертикални лентести дршки, со нанадвор извлечен јазичест додаток на нивниот највисок дел (T.XIII, 6, 8). Оваа форма на сад на нашата територија ја среќаваме како гробен прилог во доцнобронзеновременската некропола Димов Гроб. Втората дршка е со триаголен пресек и е зашилена во горниот дел, при што претставува типичен примерок на кантаровиден сад со ваков тип дршки, кој мошне често се среќава меѓу гробните прилози во погребувањата од доцното бронзено време.99 Ќе го спомнеме и фрагментот од дршка со триаголен пресек од кантаровиден сад од локалитетот Момирица кај село Кален. Изработена е од добро печена, непрочистена глина и е украсена со врежан триаголник, исполнет со растер од мрежа во која се наоѓаат слаби траги од бела инкрустација. Дршка со слична орнаментика е пронајдена во насипот на тумулот на локалитетот Сламите кај село Вепрчани.100
Формата на кантаровиден сад со две вертикални лентести дршки, со поголем број примероци застапена е на овие простотори уште од енеолитскиот период, па продолжува во раното бронзено време, т.е. во културата Арменохори и е присутна е низ целото бронзено време. Својот живот со извесни типолошки промени го продолжува и во преодниот период и низ целото железно време. Во текот на доцното бронзено време садот добива карактеристична профилација и дршки најчесто со потенциран држач на највисокиот дел, во форма на јазичесто или копчесто проширување.101
IX - Пехарите можат да бидат на полна или на ниска шуплива нога (Градиште, Манастир, Варош, Тумба, Радобор) (T. V, 25). Пехарите од Тумба, Радобор се на висока шуплива нога, при што во еден случај во овој дел се наоѓаат поголеми перфорации со овална форма, а на венецот четири пара на двојни пластични продолжетоци. Овие садови најчесто имаат добра фактура, мазнети површини и кафеава боја на печењето. Венецот е заоблен и на него во одредени случаи се наоѓа една вертикална лентеста дршка која малку и го надвишува или две дршки кои се поставени под работ на венецот. Еден пехар на полна нога, со помали димензии од истиот локалитет, исто така има една вертикална дршка која го надвишува венецот (T. VIII, 17, 19, 20, 22).102 Пехарите од зоната II од Пелинце се украсени со врежана орнаментика, а од Татиќев Камен - Кокино имаат по една широка вертикална дршка која го навишува венецот на садот.103
X - Бокалите се застапени со помал број на примероци кои најчесто се со помали димензии (Тумба, Радобор, Тумба, Канино) (Т. VIII, 12, 14, 15, T. X. 9, 10). Обично имаат пократок и поширок или повисок и потесен цилиндричен врат, заоблен и во еден случај благо нанадвор извлечен венец, биконусно или топчесто тело и една широка вертикална дршка која го поврзува вратот и рамото или рамото и венецот на садот при што таа и малку го надвисува. Некои од нив се укрсени со врежана орнаментика, хоризонтални и цик-цак ленти редовно исполнети со ситни кружни убоди. Овие декоративни мотиви обично се исполнети со бела инкрустација. Еден бокалот од Тумба - Канино е изработен од прочистена глина и има сива боја на печењето и една лентеста дршка која поаѓа од работ на венецот и малку го надвишува и завршува на стомакот, како и клунесто извлечен венец за излевање течност. Слични бокали се пронајдени и во Kastanas, Hagios Mamas, Perivolaki, како и во хоризонтот III во Малич, Албанија.104
XI - Чаши - се застапени со повеќе примероци кои се со помали и поголеми димензии. Имаат една хоризонтална или вертикална лентеста дршка која го надвишува венецот, кој може да биде заоблен, зарамнет или благо извлечен нанадвор и косо засечен навнатре. Кај еден фрагмент од чаша од Црните Тумби лентестата дршка во долниот дел продолжува во мало пластично ребро (T. IV, 15). Телото е конусно или полутопчесто, а во неколку случаи со кус конусен врат. Најчесто имаат средна фактура со примеси на лискун и ситни камчиња, а многу ретко се изработени од прочистена глина со замазнети или сајајно мазнети површини, во еден случај и од двете страни. Бојата на печењето е сива, кафеава или сивокафеава во неколку нијанси. Најчесто имаат рамно, неназначено или назначено дно (Маркови Кули - Слон, Црните Тумби, Ќулавите, Плевење, Трештена Стена, Варош - Прилеп, Висок Рид, Букри, Тумба - Кравари, Тумба - Канино, Тумба - Карамани) (T. IV, 14-19, Т. Т. XV, 6). Формална разлика меѓу сите нив претставува начинот на кој се поставувани дршките. Кај чашата од Тумба - Радобор и Кравари таа оди од дното кон работ на устата, додека кај оние од Карамани, Висок Рид и Канино од средината на стомакот (T. VII, 26). Сличен примерок се среќава и во Кастанас и Аксиохори во Грција и во хоризонтот III во Малич, Албанија. Кај неколку вакви садови од Канино, наспроти дршката од другата страна на садот се наоѓа пластична дршка, вертикално продупчена или, пак, отвор за излевање на течност од него.105 Една целосно зачувана чаша од Трештена Стена е со конусна форма, мазнети површини, кружно и малку вдлабено дно и мала вертикална лентеста дршка која го навишува венецот. Лево и десно од неа, на венецот, се наоѓаат мали пластични продолжетоци, а во средината двојни јазичести продолжетоци, симетрично поставени. Фактурата е добра, а бојата кафеава (T. IV, 14, T. XIV, 8). Слична ваква чаша е пронајдена и на локалитетот Татиќев Камен - Кокино.106 Двојни пластични продолжетоци се наоѓаат и кај неколку чаши од Тумба - Радобор, со таа разлика што една од чашите имаа хоризонтална дршка и малку нанадвор извлечен венец (T. X, 13, 14). Како што е истакнато претходно, пластичните продолжетоци на венецот, особено двојните, покрај во раното бронзено време, се евидентирани и на локалитетите од почетокот на средното бронзено време во Источна Србија.107 Кај друг фрагмент од Трештена Стена, под венецот, односно на рамото од чашата, се наоѓа хоризонатален ред од брадавичести апликации. Идентична декорација се наоѓа и кај еден наод од Тумба - Радобор, а кај друга од истиот локалитет на стомакот се наоѓа потковичеста апликација (T. VIII, 11).108
XII - Грнците најчесто се со потесно устие и кус или повисок цилиндричен или конусен врат и топчесто или издолжено тело. Венецот е заоблен или малку задебелен од надворешната или внатрешната страна, понекогаш косо засечен навнатре, заоблен и благо или остро подвиткан нанадвор (T. IV, 20-25, T. V, 13, 16). Во одредени случаи под него се наоѓа хоризонтално или вертикално пластично ребро, неорнаментирано или орнаментирано со убоди од прсти (Т. X, 4, 5). Вакви ребра може да има и на најширокиот дел од садот, а во еден случај во овој дел се наоѓа брановидна апликација, хоризонтално поставена, која на краевите завршува со задебелувања со петличеста форма (T. VIII, 21). На овој дел од садовите понекогаш се јавува хоризонтална, вертикално продупчена дршка, а во два случаи на рамото се наоѓа издолжена брадавичеста апликација (T. IV, 24, 25).109 Неколку фрагменти од Тумба - Мало Коњари и Тумба - Радобор се со прстенесто задебелен венец од надворешната страна, при што во еден случај под работ на венецот се наоѓа хоризонтално пластично ребро (T. V, 20, Т. VII, 12, 13). Грнињата со средна фактура се со примеси на лискун и ситни камчиња и најчесто се со мазнети површини. Оние со убава фактура имаат потенки ѕидови и кај нив се евидентирани траги од сјајно мазнети надворешни, а во еден случај и на внатрешните површини. Од дршките се застапени вертикалните широки, понекогаш седлести, кои најчесто се поставени на рамото или на најширокиот дел од садот, при што во мал број случаи краевите на дршките продолжуваат во пластични ребра кои се украсени со отпечатоци од прсти. Во еден случај имаме комбинација на вертикални со хоризонтални дршки (Т. X). Што се однесува до бојата добиена при печењето, преовладува кафеавата во неколку нијанси и сивата, а застапени се и двобојни садови - надвор со кафеава, а внатре со сива боја. Од локалитетот Могила - Сенокос потекнуваат два вакви садови.110 Првиот е со повисок цилиндричен врат, издолжено тело и две помали рожести дршки на рамото. Дршките се поврзани со две паралелни низи од плитки кружни втиснувања. Ваквата орнаментика можеби треба да се поврзе со енеолитското време (T. IV, 20, T. XIV, 4). Овој облик на садови се наоѓаат уште во енеолитските хоризонти на живеење во стратумот II-a во Карамани и во културниот стратум II во Црнобуки како нов тип. Во Карамани е евидентиран и во стратумот III-a, кој се датира во раното бронзено време.111 Вториот фрагмент е од сад со поголемиот димензии, издолжено тело и помали лентести дршки кои се наоѓаат под венецот (T. IV, 21) Во Карамани во стратумот III-a еден од новите облици е садот со цилиндричен врат на кој се наоѓаат хоризонтални седлести или рамни продупчени дршки. Венците им се рамни, а долните делови кои недостасуваат најверојатно имале топчест облик.112
XIII - Лонци - овој облик е застапен со поголем број на фрагменти. Обично е со широко отворена уста, во одредени случаи со цилиндричен врат и благо нагласено рамо и со издолжено или топчесто тело (T. V, 1-9, 15, 17). Во еден случај венецот е зарамнет и украсен со попречни и паралелни отпечатоци од прсти, а кај неколку други наоди тој е косо засечен навнатре (T. V, 1, 5, 7). Лонците најчесто имаат средна или лоша фактура со примеси на лискун и ситни камчиња, грубо замазнети површини, а многу поретко се убаво мазнети. Што се однесува до бојата добиена при печењето преовладува кафеавата во неколку нијанси, а застапени се и двобојни лонци, надвор со кафеава, а внатре со сива боја.113 Од дршките се застапени: широката вертикална ленетеста дршка која во еден случај излегува од работ на венецот и го надвишува (Ридот), во неколку други случаи дршките се поставени под работ на венецот, односно на најширокиот дел од садот (Боротино, Маркови Кули, потег Слон, Варош, Прилеп, Мал Сурун) или го поврзуваат вратот и стомакот на лонецот (Т. V, 3, 5, T. XVII, 7, Т. XVIII, 1). Неколку вакви дршки се со краеви кои продолжуваат во пластични ребра, кои во еден случај се спојуваат во полукруг од двете страни (Ридот - Тумба кај селото Мало Коњари), а во друг од локалитетот Мал Сурун (Орлов Камен), пошироката лентеста дршка се наоѓа под работ на венецот, при што горните краеви продолжуваат во пластични ребра и на краевите завршуваат со пластичи рожести продолжетоци. (T. V, 4, 7, 17, 21, 22, T. XIII, 5, T. XVII, 1, 1a, 4, T. XVIII, 9). Некои од ваквите садови во Тумба - Радобор имаат речиси цилиндричен облик и две поголеми лентести дршки со краеви кои продолжуваат од двете страни со по две хоризонтални, паралелни пластични ребра. Други имаат заоблен, во некои случаи и благо нанадвор извлечен венец и по две вертикални дршки во оддредени случаи и во комбинација со петличести или поголеми јазичести, пластично извлечени дршки (T. VII, 20, 21, T. IX, 2, 4, T. X, 8). Ваков тип дршки со поголем број примероци пронајдени се и на локалитетите Тумба - Карамани и на локалитетот Тумба, црква Св. Богородица кај селото Кравари.114 Кај овој тип садови се застапени и поголемата хоризонтално продупчена, тунелесто-седлеста дршка, поставена на најширокиот дел (Боротино), како и јазичестите, пластично извлечени дршки, понекогаш украсени со отпечатоци од прсти по работ (Ридот, Тумба - Боротино, Тумба - Мало Коњари и Трештена Стена) (T. XII, 1, 6, 10, T. XIII, 7, T. XVIII, 2-5, 8, 11). Некои од овие дршки се во комбинација и со пластично ребро, исто така украсено со отпечатоци од прсти (Црните Тумби) или со коси засеци (Плевење). Кај еден фрагмент од лонец од Ѓумушица е присутна комбинација на поголема петличеста (чепеста) дршка со пластично ребро, исто така украсено со отпечатоци од прсти. (T. V, 1, 2) Во еден случај, кај еден фрагмент од Црните Тумби, на најширокиот дел од садот се наоѓаат дршки во облик на двојна брадавица (T. XII, 4).115 Јазичестите дршки и пластичната лента во основа имаат енеолитско, односно доцнонеолитско потекло, a ова особено се однесува за движните наоди од населбите во Пелагонија. Покрај во Висок Рид, Тумба - Радобор и Карамани, идентични дршки се наоѓат и кај наодите од Прибовце - Лопате и зоната III во Пелинце, Кумановско. Идентични дршки се застапени кај поголем број локалитети во Северен Егеј, Арменохори, Кастанас и други населби, но се јавуваат и во културните групи на раното бронзено време во Тракија (Езеро, хоризонт III и IV). Во Малич вакви дршки се пронајдени во слоевите IIIa, IIIб, како и во слојот IIIc.116 Украсувањето е ретко и како што претходно беше истакнато, најчесто е со хоризонтално пластично ребро, неукрасено или украсено со отпечатоци од прсти, во еден случај поставено на преминот од вратот во рамото на садот (Ридот) (T. V, 2, 9).117
XIV - Садови со полутопчеста форма се застапени со помал број примероци кои потекнуваат од локалитетите Плевење, Милошова Тумба, Самовилец и Тумба - Радобор. Имаат тенки ѕидови, замазнети површини и зарамнет венец, под кој од внатрешната страна се наоѓа пластично извлечена дршка (четвртеста), една или повеќе, кои служеле како подпирачи (држачи) на капакот со кој се покривал садот. Кај фрагментот од Плевење ваква дршка се наоѓа и од надворешната страна, веднаш под венецот, паралелна на онаа од внатрешната страна (T. VI, 2, 2а, Т. VII, 27, Т. XVI, 3, 3а). Аналогии на овие садови можат да се најдат меѓу движниот археолошки материјал од Малич пред се од хоризонтот IIIa.118 За овие садови се претпоставува дека биле дел од приборот за преработка на млеко.119 На овие простори се пронајдени и во ранонеолитскатата населба Врбјанска Чука кај селото Славеј, како и во доцноенеолитската населба Трештена Стена кај селото Манастир.120
XV - Амфорите најчесто се со средна фактура со примеси на лискун и ситни камчиња и замазнети површини, а многу поретко од прочистена глина, со мазнети или сјајано мазнети површини. Бојата на печењето е кафеава во неколку нијанси или, пак, се двобојни, со кафеава од надворешната и сива од внатрешната страна. Обично се со повисок цилиндричен или конусен врат и издолжено тело, како и благо или остро нанадвор извлечен венец, при што во одредени ситуации тој е косо засечен навнатре (Ридот - Дрми, Тумба - Боротино, Градиште - Манастир, Тумба - Мало Коњари, Тумба - Радобор) (T. VI, 3-6).
Како по правило имаат по две или четири широки вертикални лентести дршки кои се поставени: на рамото, на најширокиот дел од садот, го поврзуваат вратот со рамото или се наоѓа комбинација на две дршки на преминот од вратот во рамото и две под најширокиот дел од садот (T. XI). Понекогаш дршките се поврзани со аплицирана дебела пластична лента, а во ретки случаи ваква лента се наоѓа и на премиnот од вратот во рамото и е украсена со отпечатоци од прсти. Кај еден ваков сад од Тумба - Радобор на рамото се ноаѓа хоризонтален ред од мали кружни перфорации.121 Најверојатно со овој тип сад можат да се поврзат и лентестите дршки кои се со пластични ребра, надолжно поставени од горната страна (T. XVI, 12). Вакви дршки се наоѓаат на локалитетите: Маркови Кули (потег Слон), Ридот, Тумба - Црнобуки, Тумба - Радобор и во хоризонтот IIIa во Малич (T. XII, 3). Во Црнобуки ваквите дршки се поврзуваат со кантаровидните садови, додека во Малич со чиниите со полутопчеста форма.122 Во Пелинце, во зоната II, се евидентирани неколку амфори со поголеми лентести дршки, од кои хоризонтално поаѓаат паралени, хоризонтални пластични ленти, украсени со отпечатоци од врвови на прсти. Широки лентести вертикални дршки со краеви кои продолжуваат во пластични ребра се наоѓаат и во хоризонтите IIIa и IIIc во Малич, како и на населбата од раното бронзено време во Арменохори. Слични орнаменти со една хоризонтална лента или ленти кои вертикално поаѓаат од дршката кон венецот, евидентирани се во културите на раното бронзено време во Подунавје и Потисје.123
XVI - Садови со полузатворена форма се застапени со помал број на примероци (Мал Сурун, Ридот - Тумба - Радобор). Најчесто имаат заоблен или кус и остро нанадвор извлечен венец. Овие садови обично се со средна фактура и со кафеава боја од надворешната и сива од внатрешната страна. Од дршките застапени се: широката вертикална која е поставена на рамото или на најширокиот дел од садот понекогаш со краеви кои продолжуваат во пластични ребра. Тие можат да бидат во комбинација со јазичести, пластично извлечени дршки или со потковичеста дршка. Кај некои од овие садови се наоѓаат и само јазичести пластично извлечени дршки (T. VI, 8, T. IX, 3, 8, 9).124
XVII - Складишни садови (питоси) - се застапени со поголем број фрагменти и најчесто се со поголеми димензии и припаѓаат на групата грубо работени садови. Тие се одлика на негувањето на локалните вредности од раното и средното бронзено време, но затоа што биле изработувани подолг временски период хронолошки не се чувствителни. Најчесто се со широка уста, конусен или цилиндричен врат, издолжено или топчесто тело и заоблен, понекогаш благо подвиткан нанадвор венец. Обично се со средна или лоша фактура, со примеси од лискун и ситни камчиња, а бојата добиена при печењето најчесто е кафеава во неколку нијанси или сива, а застапени се и двобојни питоси - надвор со кафеава и внатре со сива боја или обратно. Поретко се со мазнети, а почесто со грубо замазнети површини (T. VI, 1, 9-12, T. IX, 1). За овие садови карактеристични се јазичестите, пластично извлечени дршки, најчесто со поголеми димензии, полукружно заоблени или зарамнети, поретко украсени со вертикално поставени отпечатоци од прсти од горната како и од потесните страни (T. XVIII, 7). Овој тип дршки е во комбинација со орнаментот плетеница, која го опкружувала телото на садот (T. IX, 1,T. XV, 2). Кај неколку вакви дршки плетеницата паѓа вертикално на нејзината средина, а кај еден наод паѓа косо. Кај еден фрагмент од лок. Казан со поголема хоризонтална дршка, со овален пресек, од нејзиниот корен, односно од двете страни, вертикално нагоре поаѓаат пластични ребра украсени со отпечатоци од прсти. Слични вакви пластични ребра се наоѓаат и кај неколку дршки кои се пронајдени во хоризонтот IIIa во Малич (T. XIII, 9, 12).125
Покрај плетеницата, во украсувањето на питосите се јавуваат и пластичните ребра кои се поставени хоризонтално, вертикално или косо од надворешната страна на садот. Тие можат да бидат единечни, двојни или тројни, паралелни, а можат да бидат и полукружни, аглесто поставени, во форма на крст или комбинирани. Овие пластични ребра можат да бидат неукрасени, а најчесто се украсени со кружни или полукружни вдлабнатинки, изведени со врвови од прсти или со врежани коси зарези. Тоа е и единствениот начин на кој е украсуван овој тип сад (T. XII, 7, T. XVI, 6, 11).126
Со овој тип сад можат да се поврзат и широките вертикални дршки кои во одредени случаи се со краеви кои продолжуват во пластични ребра, при што во еден случај реброто и дршката од потесната страна се украсени со отпечатоци од прсти (T.V, 23, T. XV, 8, T. XVII, 3, 6, T. XVIII, 10).127 Овде ќе ги спомнеме и двата фрагменти од поголеми садови од локалитетот Тумба кај селото Новаци. Во првиот случај садот е изработен од непрочистена глина, има грубо замазнети површини и една вертикална дршка со овален пресек на која долните краеви продолжуваат во пластични ребра. Вториот фрагмент е од стомакот на ваков сад и има брановидно распоредени пластични ребра.128 Два фрагменти од локалитетите Градиште - Манастир и Казан кај селото Кален се со широко отворено устие, при што во првиот случај на најширокиот дел од садот се наоѓа помала дршка со триаголна форма, а во вториот во овој дел од садот се наоѓа пластично ребро, украсено со врвови од прсти.129
XVIII - Светилки - тие претставуваат поредок облик на сад, необично моделирани и со потполно друга функција. Имаат заоблен стомак и цилиндричен врат. На едната страна од стомакот се наоѓа мала лентеста дршка, вертикално поставена, додека на спротивната голем кружен отвор - уста, опкружена со декоративен профилиран венец, во долниот дел извлечен во вид на лопатка. Во речиси неизменета форма или како варијанта овие светилки се откриени на неколку наоѓалишта: Прибовце кај селото Лопате, Татиќев Камен, кај селото Кокино, Висок Рид кај селото Букри, Тумба кај селото Радобор, Тумба кај селото Мандало, Пела и во III хоризонт во Малич. Интересно е тоа што светилката од Прибовце е потполно идентична со онаа од Висок Рид. Светилките, пак, пронајдени во грнчарската работилница во Тумба - Радобор се изработени во неколку варијанти и се збогатени со необични ликовни детали (T. VIII, 1-5).130
Разни облици на садови - застапени се и фрагменти од сад со петличеста дршка, вдлабена во средината (Ридот - Мало Коњари) (T. XIII, 1, T. XVI, 5)131 со потковичеста аплицирана дршка (Ридот - Мало Коњари) и дршка со елипсовиден пресек (T. XII, 5, 5a, T. XVI, 2).132 Овде ќе ги спомнеме и неколкуте фрагменти од минијатурни сатчиња кои веројатно претставувале имитација на садовите со нормални димензии.
Од локалитетот Ридот потекнува еден фрагмент од сад со четвртеста форма и рамен реципиент (можно е да претставувал жртвеник), изработен од прочистена глина со мазнети површини. Има сива боја на печење од надворешната и кафеава од внатрешната страна. Украсен е со спротиставени штрафирани висечки триаголници, изведени со врежување и исполнети со бела инкрустација (T. XIII, 3, 3a, б, в, T. XV, 9). Идентичен фрагмент од ваков сад - жртвеник е пронајден на локалитетот Тумба, Радобор, но без декорација.133
Ќе го спомнеме и фрагментот од капак со конусна форма од Трештена Стена, малку вдлабен во долниот и хоризонтално (попречно) продучен во горниот дел (Т. V, 24, 24а). Се датира во енеолитскиот период, затоа што слична форма се јавува веќе во културниот комплекс Бубањ - Салкуца - Кривидол. Но веројатно овој тип капак се употребувал и во раното бронзено време. Слични наоди се пронајдени и во III-в културен стратум на локалитетот Тумба кај селото Карамани и во II зона на Пелинце.134
Орудија - на локалитетите кои припаѓаат на бронзеното време се пронајдени неколку орудија изработени од мазнет камен со сива, темносива или бледозеленикава боја (T. V, 10, 27-29). Тоа се разни алатки, чекани, клинови и секири со сечило острено од двете страни. Неколку од нив се попречно продупчени, а кај две има траги за продупчување (Мало Коњари, Ридот, Маркови Кули, Прилеп, Маркови Кули потег Слон, село Кривогаштани, Тумба, Радобор) (T. XVIII, 6, 12, 13, 13a).135
Наоди од метал - пронајдени се само два наода од метал. Едниот е секирата со две сечила и пластичен прстен околу овалниот отвор од село Кравари кај Битола. Пронајдена е заедно со секира со едно сечило од типот Patulele и садови со две дршки кои се карактеристични за раното и почетокот на средното бронзено време на Централен Балкан.136 Овој тип секира М. Паровиќ-Пешикан ги определува во типот Хермонес (односно тип Кравари) и е карактеристичен за Северозападна Грција (Епир, Леукада) во среднохеладско време. На овој тип му припаѓа и примерокот од Наксос.137 На подрачјето од Југославија се познати три вакви примероци, сите како случајни наоди, еден од околината на Ниш, друг од околината на Ужице и трет од Станичење кај Пирот.138
Друг наод од метал е целосно зачуваната бронзена игла која потекнува од локалитетот Грамаѓе кај селото Горно Село.139 Таа е благо закривена, со мала биконусна глава, под која се наоѓа помало биконусно задебелување. И на вратот кој попречно е продупчен исто така има благо задебелување. Примероци од овој тип игли на други локалитети секогаш се откривани во машки гробови, во висина на градите, најчесто заедно со бронзено ноже и камен острач. Ваквата нивна позиција во гробовите наведува на нивната утилитарност, нагласена и со лачната свиеност кон врвот и перфорираноста во горниот, задебелен дел, така што можеле да служат за зацврстување на евентуалното ќесе во кое се чувал споменатиот прибор. Оваа игла спаѓа во типот на долги бронзени игли за текстил, кои се една од главните карактеристики на Повардарската (Уланци) културната група и се сметаат за уште една новина во материјалната култура на доцното бронзено време во Македонија.140
Белешки
- Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 316. ↩
- Heurtley W.A., 1939, 79. ↩
- Симоска Д. et al., 1977, 15-16; Aslanis I., 1985, 317-320. ↩
- Китаноски Б., 1976, 28-32; Kitanoski B., 1992, 233, T. III. ↩
- Симоска Д. et al., 1976а, 46 и др. сл. 4-6, 7; Гарашанин М. - Симоска Д., 1976, 14 и др. T. I-VI; Симоска Д. et al., 1977, 12 и др. сл. 3; Темелкоски Д., 1999, 33, сл. 1, 2, T. I, T. II, T. III, 3; Миткоски А., 2011, 130. ↩
- Heurtley W.A., 1939, cat. no. 260, 261; Симоска Д. et al., 1977, 16, сл. 3, 16; Aslanis I., 1985, 121, 10; Миткоски A., 2010, 54, Т. IV, 8, 14. ↩
- Garašanin M., 1983a, 463; Митревски Д., 2013, 172, 175. ↩
- Симоска Д. et al. 1976, 50, кат. бр. 236, 246; Симоска Д. et al., 1976а, 46, 59, 61, 62, сл. 8; Симоска Д. et al., 1977, 12, 21, сл. 3-9; Garašanin М., 1983a, 466, sl. 33; Темелкоски Д., 1999, 34, 40, сл. 1-10, T. I-III; Санев В., 2002, 14, T. I-VI; Миткоски А., 2011, 130, 136, 138, T. I-XXVI; Булатовиќ А.- Станковски Ј., 2012, 58, 74, T. LII, 21, 24, T. LIV, 39-41, T. LV, 49, T. LVI, 50, T. LVII, 61, 62, T.LIX, 6, 7, T. LX, 13, 14, T. LXII, 37-44; Митревски Д., 2013, 173, сл. 57-59; Миткоски А., 2018б, 13 и др. ↩
- Heurtley W. A., 1939, 85; Garašanin M., 1958, 122-123; Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 340, фус. 508. ↩
- Garašanin M., 1983ааа, 725 - 726. ↩
- Гарашанин М. - Симоска Д., 1976, 24; Миткоски А., 2011, 140. ↩
- Булатовиќ А. et al., 2016, 214. ↩
- Garašanin М. 1983ааа, 724; Китаноски Б., 1994, 53; Митревски Д., 2013, 175. ↩
- Prendi F., 2018, 219-244, Симоска Д. et al., 1976, 45; Симоска Д. et al., 1977, 10; Kitanoski B., 1992, 232. ↩
- Heurtley W. A., 1939, 57; Китаноски Б., 1994, 53; Санев В., 2002, 12. ↩
- Heurtley W. A., 1939, 5, 23, 26, 36, 57, cat. no. 200, 203, cat. no. 228, cat. no. 229, cat. no. 257, cat. no. 268-270, cat. no. 272, cat. no. 278, cat. no. 320-349; Китаноски Б., 1976, 27; Симоска Д. - Санев В., 1976, 50, кат. бр. 237-241; Симоска Д. et al., 1976а, 59; Симоска Д. et al., 1977, 19, сл. 7, сл. 9; Garašanin М., 1983ааа, 724; Санев В., 2002, 15, T. V, 5, T. VI, 4; Митревски Д., 2013, 176; Prendi F., 2018, 219. ↩
- Китаноски Б., 1960, 55; Симоска Д., 1983/84, 5, Aslanis I., 1985, Abb. 124, 317-320; Темелкоски Д. - Миткоски А., 2004, 137; Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 180, T. IV, 3 ↩
- Темелкоски Д.- Миткоски А., 2006, 55; Миткоски А., 2011, 125; Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 173, сл. 1-4, Т. I, II, План. ↩
- Темелкоски Д. - Миткоски А., 2004, 137; Димитриоски Т., 2013, 89-90, сл. 132-136. Т. IV, 1-8. ↩
- Vulić N., 1937, 49, Археолошка карта, том 2, 1996, 281; Лилчиќ В. 2009, 183-184; Наумов Г. et al., 2017, 12-13. ↩
- Симоска Д. - Санев В., 1976, 51-52, сл. 246-255; Симоска Д. 1983/84, 8, 9, T. III, 10-13, Гагиќ Г., 1983/84, 21, сл. 1-3; Санев В., 2002, 14, T. V, 4, 6, T. VI, 3, 7, 8; Василева М., 2005, 50, сл. на стр. 53; Митревски Д., 2013, 148, 179, 180. ↩
- Todorova H., 2007, 5. ↩
- Симоска Д., 1983/84, 5, сл. 1, T. I, 1; Гагиќ Г., 1983/84, 21, сл. 1-3; Василева М., 2005, 50. ↩
- Garašanin М., 1983ааа, 723; Василева М., 2005, 50, 51 и 52; Митревски Д., 2013, 168, 174, 176, сл. 44, 45, 56. ↩
- Heurtley W. A., 1939, 85; Симоска Д., 1983/84, 8, T. II, 6, T. III, 11, 12; Гагиќ Г., 1983/84, 22, сл. 4, 9-11; Санев В., 2002, 14, T. II-T. IV, T. VII; Митревски Д., 2013, 181, Prendi F., 2018, 244, Taf. CXXX, T. CXXXI. ↩
- Археолошка карта, том II, 1996; Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 173, Т. I. ↩
- Китаноски Б., 1961, 45-46, Археолошка карта, том II, 1996, 304; Темелкоски, Д. - Миткоски, А. 2004, 137; Миткоски А., 2010, 60; Миткоски А., 2017аа, 109; Наумов Г. et al., 2017, 12-13. ↩
- Митревски Д., 2003, 11; Митревски Д., 2013, 182. ↩
- Митревски Д., 2003, 12; Миткоски А., 2021, 184. ↩
- Митревски Д., 2003, 12; Митревски Д., 2013, 182, 183, 184. ↩
- Митревски Д., 2013, 184, 189. ↩
- Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 173. ↩
- Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019,179. ↩
- Митревски Д., 1997, 44-45, сл. 9; Видески З., 2005, 93, 94, сл. 2; Митревски Д., 2013, 184. ↩
- Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 74; Темелкоски Д., 2018, 49, сл. 6, 7. ↩
- Темелкоски Д., 2018, 44-45. ↩
- Темелкоски Д. - Јандреска О., 2018, 51, 52, сл. 1, сл. 2, позиции 1-3, сл. 2, позиција 1 и сл. 3, сл. 2, позиција 2 и сл. 3, сл. 2, позиција 3, позиција 4 и сл. 3 ↩
- Темелкоски Д. - Јандреска О., 2018, 53-54, сл. 2, позиција 5, 6 и сл. 6, сл.2, позиција 7 и сл. 6. ↩
- Темелкоски Д. - Јандреска О., 2018, 54. ↩
- Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 179, Т. III, 1-3. ↩
- Миткоски А. - Темелкоски Д., 179, Т. V, 6. ↩
- Гарашанин М., 1973, 177, 185; Гарашанин М. - Симоска Д., 1976, 15, сл. 20; Симоска Д. et al., 1976, 47, сл. 4, 6, 7, T.XI, 1; Темелкоски Д. - Миткоски А., 2008а, 96, Т. 2, 2; Миткоски А., 2011, 131, T. VIII, 4, 5, T. XIV, 3, T. XVIII, 3, 4, Миткоски А., 2017, 168, T.V, 1; Mitkoski А., 2018, 144. ↩
- Митревски Д., 1997, 110, сл. 29; Hochstetter А., 1984, Taf. 34, 10, Taf. 138, 5, Taf. 187, 8, Taf. 221, 6. ↩
- Aslanis I., 1985, Abb. 39, 1, Taf. 47, 2, Taf. 53, 12, Taf. 63, 5, Taf. 90, 9, Taf. 96, 5. ↩
- Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 60, 62, 88, T. V, 1, T. X, 20, T. XI, 32, T. LX, 11, T. LXI, 18. ↩
- Симоска Д. et al., 1976, 57, сл. 7; Симоска Д. et al., 1977, 15, сл. 3; Миткоски А., 2010, 52, T. IV, 5. ↩
- Aslanis I., 1985, Abb. 111, Taf. 10, 12, Taf. 15, 4, Taf. 40, 7, Taf. 63, 1, Taf. 85, 2,Taf. 89, 1, 2, Taf. 102, 8, 10, Taf. 114, 1, 2, Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 296, 298, T.LVII, 59. ↩
- Симоска Д. et al., 1977, 22, сл. 9. ↩
- Hochstetter A., 1984, 75, abb. 37, abb. 38. ↩
- Prendi F., 2018, Tab. CIX, 2, 4, Tab. CXXVII, 7. ↩
- Симоска Д. et al., 1976, 59, сл. 7, T.IV, 5. ↩
- Симоска Д. et al., 1976, 59, T.IV, 5; Aslanis I., 1985, Taf. 30, 9, Taf. 96, 2, Taf. 103, 5, Taf. 108, 7, Taf. 112, 6; Prendi F., 2018, 219, CIV, 2. ↩
- Aslanis I., 1985, Taf. 14, 7, Taf. 25, 14, Taf. 42, 8, Taf. 53, 13, Taf. 91, 3, Taf. 108, 7; Prendi F., 2018, Taf. CI, 2, 3. ↩
- Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 78, 82, T. LII, 22, 23, T. LV, 43, T. LVII, 66. ↩
- Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012,78, 92, T. LV, 43, T. LX, 10, T. LXI, 24, 26. ↩
- Симоска Д., 1983/84, 8, T. II, 6; Миткоски А., 2011, 134, T. XVI, 13; Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 60, 92, T.IX, 1, 2, T. X, 13-18, 22, T. XI, 26, 27, 29, 32, 37, T. LXI, 21, 22, 27, 28. ↩
- Капуран А., 2010, 53-69; Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 94. ↩
- Aslanis I., 1985, Taf. 12, 4, Taf. 85, 5, Taf. 89, 17, Taf. 105, 3, Taf. 112, 12; Булатовиќ А. – Станковски Ј., 2012, 78, T. LII, 22, 23, T. LV, 43, T. LVII, 66 ↩
- Капуран А., 2010, 57-58, T. X, 7. ↩
- Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 179, Т. III, 6-8, T.V, 7. ↩
- Heurtley W. A., 1939, fig. 36; Aslanis, I. 1985, Taf. 1, 13, Taf. 84, 5, Taf. 102, 12, Taf. 109, 3; Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 68, Т. LI, 9; Prendi F., 2018, T. CI, 4-7. ↩
- Aslanis I., 1985, Taf. 26, 10, Taf. 63, 1, Taf. 100, 5, Taf. 114, 1, 2, Taf. 116, 6, Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 78, T. LII, 19. ↩
- Heurtley W. A., 1939, fig. 55, a, b; Aslanis I., 1985, Taf. 7, 7-9, Taf. 9, 13, Taf. 24, 12, 14, Taf. 80, 9-12, 15, Taf. 85, 8, Taf. 88, 7, 9, 10, 12, Taf. 92, 4, Taf. 94, 6, Taf. 95, 13, Taf. 107, 11, Taf. 108, 3, Taf. 109, 4, Taf. 24, 12, 14, 117, 8, Taf. 118, 5, 8, Taf. 127, 3; Garašanin M., 1983, 720. ↩
- Миткоски А. -Темелкоски Д., 2019, 179, Т.III, 3, T. VI, 2. ↩
- Gimbutas М., 1976, 117; Гарашанин М., 1973, 183, Т. 33; Санев В. - Стаменкова М., 1989, 23, Т.VIII, 12, Т.IX, 16, Т.XI, 8, 9, 12, Темелкоски Д., 1999, 38, сл. 5; Папазоска Санев А., 2012, 22-23; Mitkoski А., 2017а, 130, Т. V, 10, 11; Mitkoski А., 2018, 144. ↩
- Јовчевска Т., 2008, 97-98; Папазоска-Санев А., 2012, 23. ↩
- Heurtley W. A., 1939, Pl. XVIII, fig. 427, 435, 449; Hochstetter А., 1984, Taf. 54, 4, Taf. 259, Taf. 268, 3, 4; Митревски Д., 1995, 69, Т. III, 4; Митревски Д., 1997, 53, сл. 13, 9; Видески З., 2005, 95, Т. II, 7-10. ↩
- Hochstetter A., 1984, 72-73, abb. 34, abb. 35. ↩
- Симоска Д. - Санев В., 1976, кат. бр. 253; Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, Т. III, 9-13. ↩
- Aslanis I., 1985, Taf. 12, 5, Taf. 39, 8, T. 89, 4, T. 106, 19, T. 107, 8, 10, T. 108, 1, T. 109, 2, 7, T. 117, 9, Taf. 122, 15, T. 123, 9; Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 43, 70, 80, 98, T. III, 25, T. XVII-9, T. LIV, 41, T. LXX, 25, 26, фот. 21, 32; Митревски А., 2013, сл. 59, 1, сл. 60, 5; Prendi F., 2018, T. CXIV, 1-4; Рујак З., 2020, 128, сл. 112, Таб. 18, 1, Таб. 19, 3, Таб. 20, 3; Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 179, T. V, 7. ↩
- Aslanis I., 1985, Taf. 50, 3, Taf. 73, 1, Taf. 106, 14, Taf. 119, 8, Taf. 125, 7. ↩
- Симоска Д., 1983/84, 8, T. II. 6; Aslanis I., 1985, Taf. 94, 1; Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 60, T.V, 1, T.LXIX, 3; Митревски Д., 2013, 60; Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 180, Т.III, 13, Т.VII, 7. ↩
- Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 180, T. IV, 12, 22, Т. VI, 14, Т. VII, 4. ↩
- Heurtley W. A., 1939, 106, fig. 37 f; Hochstetter A., 1984, 277; Aslanis I., 1985, 317-320, Abb. 130; Булатовиќ A. - Станковски J., 2012, 98, 100, 301; Рујак З., 2020, 110, Таб. 14, 3. ↩
- Aslanis I., 1985, Taf. 64, 1, 4, Taf. 65, 1, Taf. 67, 4, 5, Taf. 69, 1, 2, Taf. 94, 1, Taf. 122, 12, Prendi F., 2018, Tab. XCIV, 7-10, Tab. XCVI, 6, 7, Tab. CVI, 1-3, 7, Tab. CXX, 1-4, Tab. CXXVII, 3, Tab. CXXX, 1-4, 7-10, Tab. CXXXI, 1-4, Tab. CXXXI, 3. ↩
- Санев В., 2002, 14-15, Т. II - Т. IV; Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 98, T. LXIX, 1-14; Митревски Д., 2013, 180. ↩
- Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 88, T. LX, 8, T. LXI, 23, T. LXII, 32, 34. ↩
- Симоска Д., 1983/84, 8, Т. II, 6; Митревски Д., 2013, 180, сл. 56, 57, 3. ↩
- Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 179, Т. III, 11, 18. ↩
- Симоска Д. - Санев В., 1976, кат. бр. 255; Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 179, Т. III, 14-17, 19. ↩
- Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 179, T.V, 8, Т. VII, 3. ↩
- Китаноски Б., 1980, 21; Видески З., 2005, 99, Т. V, 1-3; Видески З., 2005а, 69, Т. II, 1-3. ↩
- Aslanis I., 1985, Taf. 8, 18, Taf. 29, 7, Taf. 52, 7, Taf. 95, 11, Taf. 117, 3, 7. ↩
- Видески З., 2005, 94, 98, T. I, 1, 2, T. V, 1, 2 и фус. 6; Јовчевска Т., 2008, 90, T. XX, T. XXI. ↩
- Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 179, Т. IV, 3. ↩
- Темелкоски А. - Миткоски А., 2006, 59, Т. IV, 8; Темелкоски Д. Миткоски А., 2008, 98, Т. 3, 2; Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 92, T. LXII, 35. ↩
- Heurtley W. A., 1939, 193-194, cat. No. 320; Китаноски Б., 1960, 55, 59, сл. а, б, Санев В., 2002, 15, Т. VI, 5. ↩
- Heurtley W. A., 1939, 194, cat. no. 338, 339, Симоска Д. - Санев В., 1976, 50, кат. бр. 239, Санев В., 2002, 15, Т. VI, 4 ↩
- Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 70, 100, T. III, 21, T. VII, 28; Рујак З., 2020, 127-128, сл. 112. ↩
- Симоска Д. - Санев В., 1976, кат. бр. 254; Василева М., 2005, 50, сл. на стр. 53. ↩
- Heurtley W. A.1939, Fig. 46c, 75a; Aslanis, I. 1985, Taf. 107; 13; Булатовиќ, А. - Станковски, Ј. 2012, 94, Т. LXII, 37 - 44; Prendi F., 2018, Tab. CXII, Tab, CXIII. ↩
- Hochstetter A., 1984, Tafel 261, 5, 13; Митревски Д., 1997, 49, сл. 12, сл. 14, 2, 5; Видески З., 2005, 95, T. II, 5, 6; Видески З., 2006, 65-67, сл. 2, 3, T. I - IV; Јовчевска Т., 2008, 95; Митревски А., 2013, 171; Миткоски А., 2021, 184. ↩
- Митревски Д., 1997, 55, 124; Mitkoski А. et al., 2016, 35, 45, fig. 4, 3, fig. 6а, 1, Plate III, 17, Plate IV, 2. ↩
- Hochstetter A., 1984, Taf. 6, 4, Taf. 11, 1, Taf. 27, 5, Taf. 29, 12, Taf. 31, 8, Taf. 39, 3, 5, Taf. 46, 5, Taf. 51, 2, 4, 6, Taf. 56, 6, Taf. 60, 2, Taf. 75, 8; Видески З., 2006, 65; Миткоски А., 2021, 183, T. XII, 10 ↩
- Heurtley W. A., 1939, 217, 218, 220, 225, cat. no. 413, 421, 422, 433, 434, 455; Нацев Т., 1996, 28, Т. 1, 6, а, б, Т. 3, 1, 2; Митревски Д., 1997, 49-50, 111, 123-124, сл. 12; Видески З., 2005, 100, 2005, 95, T. II, 3-6, T.VI, 1-4; Видески З., 2006, 63, сл. 1-4. T. I-IV. ↩
- Темелкоски Д. - Миткоски А., 2008, 115; Mitkoski А. et al., 2016, 35, Fig. 4, 4, 5. ↩
- Миткоски А., 2021, 182, T.XI, 8, 8a, Т. XII, 10, План 1 ↩
- Видески З., 2005, 94, 98, 100, Т. II, 1, 2, Т. VI, 5-7. ↩
- Видески З., 2005а, 70, T. V, 2, 3, 4; Видески З., 2005, 99-100, Т. II, 1, Т. VI, 5; Миткоски А., 2010, 60, Т. IV, 10, 13, 13а; Папазовска А., 2019, 128, 135, T. II, 1, T. XXI, 4. ↩
- Mitkoski А. et al., 2016, 43, Plate I, 11. ↩
- Heurtley W. A., 1939, 79, Pl. XV, cat. no. 318-349, 407, 437, Pl. XXIII; Симоска Д. et al., 1976а, 48, 59, сл. 4, 7, T. III, 1, T. VII, 3, T. IX, 2, 3, T. X, 2, 3, T. XI, 6; Симоска Д. et al., 1977, 19, сл. 7, 9; Hochstetter А., 1984, 58-63, Abb. 15, Aslanis I., 1985, 77-78, Abb. 72, Taf. 5, 15, Taf. 11, 1, 2, 11, Taf. 30, 8, 10-13, Taf. 43, 10, 13, Taf. 52, 10, Taf. 57, 12, Taf. 94, 12, Taf. 121, 11, Taf. 126, 12, Taf. 131, 1-5; Kitanoski B., 1992, 232, T. I-III; Митревски Д., 1997, 49; Темелкоски Д., 1999, 36, T. II, 1-3; Санев В., 2002, 15, Т. VI; Папазовска А., 2005а, 395; Миткоски А., 2010, 60, T. II, 1, T. IX, 8, T. X, 4, T. XI, 1, 9, T. XIV, 1, T. XV, 1, 6, T. XVI, 3, 22; Mitkoski, А. 2011, 133, T. II, 1-6, T. IV, 5-8, T. VI, 24, T. X, 1, 3, 5-7, T. XV, 5-9, T. XIX, 16-19, T. XXV, 1, Mitkoski, А. et al., 2016, 45, Plate III, 20. ↩
- Василева М., 2005, сл. на стр. 53; Митревски Д., 2013, 180, сл. 56. ↩
- Hochstetter A., 1984, Taf. 3, 12, Taf. 24, 10, Taf. 33, 9, 10, Taf. 48, 4, 5; Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 82, Т. LVI, 50, Т. LX, 17. ↩
- Heurtley W. A., 1939, Pl. XII, 193, 195, 199; Симоска Д. - Санев В., 1976, кат. бр. 250; Aslanis I., 1985, Taf. 52, 9, 12, Taf. 57, 15, Taf. 110, 12, Taf. 113, 10, Taf. 114, 3, 8, Taf. 119, 7; Mitrevski D., 2006, 86, Fig. 1; Митревски Д., 2013, сл. 56, Prendi I., 2018, Tab. C. ↩
- Симоска Д. - Санев В., 1976, кат. бр. 233, 234, 240, 244, 249, 251, 252; Симоска Д., 1983/84, 8, Т. II, 9; Aslanis I., 1985, Taf. 57, 14, Taf. 86, 8, 9, Taf. 90, 8; Санев В., 2002, 15, Т. V, 1, 4-6; Видески З., 2005, 98, T. V, 4; Јовчевска Т., 2008, 86, T. VII, T. VIII; Миткоски А., 2010, 60, Т. IX, 9; Prendi F., 2018, Tab. XCVIII, Tab. CI, 8-10. ↩
- Миткоски А., 2011, 135, T. XVI, 13; Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 88, T. LXI, 18. ↩
- Капуран А., 2010, 53, T. X, 9; Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 45, 64, 82, 92, 94, T. XI, 26, 29, T. XXII, 6, T. LVII, 66, T. LXI, 21, 22, 27, 28; Prendi F., 2018, Taf. CXXIV, 1, 2. ↩
- Василева М., 2005, 50, сл. 3 на стр. 53; Митревски Д., 2013, сл. 56. ↩
- Василева М., 2005, сл. на стр. 53; Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 179, Т.III, 20-25, Т.IV, 1, 2, 5-7, T. V, 1. ↩
- Темелкоски Д. - Миткоски А., 2006, 60, 64, Т. III, 11, сл. 6. ↩
- Симоска Д. et al., 1976, 56, сл. 6; Симоска Д. et al., 1977, 16, 21, сл. 3, сл. 7. ↩
- Симоска Д. et al., 1977, 21, сл. 7. ↩
- Миткоски А., 2010, 60, T. XII, 2; Миткоски А. – Темелкоски Д., 2019, 180, Т. IV, 9-11, 13, 14, T.VII, 2. ↩
- Heurtley W. A., 1939, cat. no. 354-358; Aslanis I., 1985, T. 59, 4; Темелкоски Д. - Миткоски А., 2004, 138, сл. 5, Василева М., 2008, 26, сл. 5, Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 60, T. X, 19; Митревски Д., 2013, T. XII, 3; Prendi F., 2018, T. CXXVII, 7; Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 180, Т. IV, 15, 16, Т. VII, 1. ↩
- Aslanis I., 1985, 22b-23 a, b layer, Tafel 17, 9, Tafel 34, 4, 6, Tafel 39, 14, Tafel 46, 5, Tafel 51, 9, Tafel 59, 3, Tafel 76, 3, Tafel 98, 9; Санев В., 2002, 14, Т. I; Темелкоски Д. - Миткоски, А., 2004, 138, сл. 4б; Булатовиќ А., 2007, 215, T. LXII, 22; Миткоски А., 2010, 60, T. IX, 1, 2, 5; Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 180, T. IV, 11, Т.VI, 3, Т.VII, 6. ↩
- Aslanis I., 1985, Abb. 111, Tafel 8, 15, Tafel 9, 1, Tafel 87, 2, 3, 6, Tafel 89, 3, 5, 6, Tafel 91, 11, Tafel 115, 12, Tafel 124, 2, Tafel 125, 11, Tafel 126, 3; Санев В., 2002, 14, T. I; Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 76, 84, Т. LI, 4, T. LVII, 61; Prendi F., 2018, Tab. CVIII, 7, 9, Tab. CXXI, 3-5, Tab. CXXVIII, 5. ↩
- Hochtetter A., 1984, 134, Abb. 35, Tab. 26, 5, Tab. 44, 2; Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 180, T. IV, 11, 14. ↩
- Prendi F., 2018, Tab. CVII, 6, 7. ↩
- Čović B., 1978, 76, T. XXXVII, 3, 4. ↩
- Миткоски А., 2005, 16, 44, T. V, 10, T. XVI, 1); Миткоски А., 2011, 130, T. XX, 6. ↩
- Василева М., 2005, сл. на стр. 52; Митревски Д., 2013, сл. 56. ↩
- Симовска Д. et al., 1976, 59, сл. 7, Т. XI, 6; Prendi F., 2018, Tab. CVIII, 11; Миткоски А. - Темелкоски Д.. 2019, 180, T. V, 2, 3, Т.VI, 4. ↩
- Heurtley W. A., 1939, cat.no. 367, Pl. XIII, 176; Булатовиќ, А. - Станковски Ј., 2012, 78, 80, 242, Таб. T. LI, 4, T. LII, 24, T. LIV, 40; Prendi F., 2018, Tab. IX, 5. ↩
- Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 179, Т. IV, 4. ↩
- Prendi F., 2018, T. CIX, 2, 4; Видески, З. 2005, 100, Т. III, 6, Т. IX, 3, 4; Миткоски A. - Темелкоски Д., 2019, 180, Т. IV, 28, Т. V, 10, Т. VII, 5. ↩
- Hochstetter A., 1984, Taf. 3, 5; Видески З., 2005, 100, Т. III, 2, 3; Mitkoski A. et al., 2016, 32, fig. 11, 4; Миткоски A. - Темелкоски Д., 2019, 180, Т.V, 5, Т. VI, 1, 5. ↩
- Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 180, Т.IV, 17, Т.V, 9. ↩
- Симоска Д. - Санев В., 1976, 52, 53, кат. бр. 256, 257. ↩
- Aslanis I., 1985, Taf. 16, 5, Taf. 22, 2. ↩
- Симоска Д., 1983/84, 9, T. III, 12; Санев В., 2002, 16-17, Т. VII, 1-4; Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 94, 100, T. LXIII, 45, фот. 25, 17, T.LXX, 27; Prendi F., 2018, Tab. CXVII, 1, 3. ↩
- Aslanis I., 1985, Taf. 24, 11, Taf. 48, 15, Taf. 63, 17, Taf. 90, 2; Prendi F., 2018, Tab. CXI, 1, 3, 6, Tab. CXVI, 2, Tab. CXXIX, 8, Tab. CXXXIV, 1; Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 180, Т.VI, 11. ↩
- Aslanis I., 1985, Taf. 74, 10; Prendi F., 2018, Tab. CXI, 4, 5, 12, Tab. CXVI, 6; Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 80, Т. LXI, 23; Митревски Д., 2013, сл. 68, 12, 19, 23; Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 180, Т.VI, 7. ↩
- Миткоски А. - Темелкоски Д., 2019, 179, T. VI, 9, 9 a-в. ↩
- Симовска Д. et al., 1977, 22, сл. 9; Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 80, Т. LVI, 57, fot. 22, 41. ↩
- Heurtley W. A., 1939, 199, fig. 64, fig. 83, а, b; Пашиќ Р., 1959, 8, Т. IV, 2; Симовска Д., 1983/84, 8; Темелкоски Д. - Миткоски А., 2004, 137, сл. 3, Митревски Д., 2013, 382, T. XXXI, 11-15, 21; Prendi, F. 2018, T. CXXII, 9; Миткоски, А. - Темелкоски Д., 2019, 180, T. IV, 19. ↩
- Гарашанин, М. et al., 1971, 79, н. 181; Kitanoski, B. 1976, 27, сл. 1В; Garašanin, M. 1983аа, 802, T. CXII, 4. ↩
- Garašanin М., 1983аа, 802; Паровиќ-Пешикан М., 1995, 3-6, сл. 1, 2, 5. ↩
- Паровиќ-Пешикан М., 1995, 3, сл. 1, 3, 4; Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, 120, фот. 11. ↩
- Археолошка карта, 1996, 293; Кепески К., 1971, 50. ↩
- Митревски Д., 1997, 60-61, сл. 18, 1; Митревски Д., 2013, 186, сл. 64. ↩
Summary
Pelagonia and Mariovo in the Bronze Age
Due to the low level of research, there are insufficient data for the overall development of the Bronze Age in the Prilep part of Pelagonia and Mariovo. Excavations have been carried out only at a small number of sites, with a limited extent, not being able to offer well stratified finds and satisfactory information for this chronological period. The sites which contain prehistoric i.e Bronze Age strata, are usually multilayered settlements and they continued to exist in the future periods, some of them even in Antiquity. This is the reason why the prehistoric living horizons are heavily disturbed and in some cases completely destroyed. The other movable finds are of unknown archaeological context, usually found during surveys or received as gifts. Therefore, in some cases it is very hard to define the chronological and even the cultural attribution of the movable finds.
The earliest Bronze age traces in the area of Pelagonia and Mariovo are most evident in the movable archaeological finds from stratum II of the settlement at the Tumba site, near the village of Karamani, stratum III at the site Bakarno Gumno at Čepigovo, as well as the pottery from the sites of Plevenje and Peštera – St. Elijah Monastery, near the village of Peštani in Mariovo.
The dominant regional culture during the Early Bronze Age in this area was the Armenochori (Pelagonian) cultural group which has intensive local characteristics. The main feature of the pottery are the bowls with two handles rising over the rim, as well as the large vessels decorated with applied ribs with finger prints.
The Middle Bronze Age in Macedonia is a relatively unknown stage in the general prehistoric development. The climatological investigations have indicated that the last ecological crisis emerged at the beginning of this period. The influence of the Armenochori (Pelagonian) culture can be traced in the cultures of the Middle Bronze Age of the Central Balkans, which makes it important for the genesis and development of the Bronze Age in the Balkan Peninsula.
The communities of Pelagonia and Mariovo continued to nourish the traditional local values in the Late Bronze Age without any significant influence or contacts with the Aegean culture of the Bronze Age, and thus these regions have much clearer cultural continuity from the Early Bronze Age.
Библиографија
- Археолошка карта на Република Македонија, 1996, Том 2, МАНУ, Скопје
- Aslanis I., 1985, Kastanas, Die Fruhbronzezeitlichen funde unde befunde, PAS Band 4, Berlin
- Булатовиќ А., 2007, Врање – културна стратиграфија праисторијских локалитета у Врањској регији, Београд – Врање.
- Булатовиќ А. - Станковски Ј., 2012, Бронзано доба у басену јужне Мораве и у долини Пчиње (Бронзено време во басенот на Јужна Морава и долината на Пчиња), Куманово, Београд – Куманово.
- Булатовиќ А. - Капуран А. - Милановиќ Д., 2016, Налази металног доба на локалитету Ковачке њиве у Павловцу код Врања, Археолошка истраживања на аутопуту Е75 (2011 - 2014), Београд, 205 – 219.
- Василева М., 2005, Каде е нашето минато – вовед во праисторијата на Пелагонија, ЗГЉА – Висои, Битола, Битола
- Василева М., 2008, Тумба, село Кравари, Македонски археолошки преглед 1, Скопје, 26 – 30.
- Видески З., 2005, Бронзеното време на Вардарски Рид, Вардарски Рид, том I, Скопје, 91 – 113.
- Видески З., 2005а, Енеолитска “Врањак“ од село Варвара – Скопско, Зборник на Музеј на Македонија (А) бр. 2, Скопје, 67 – 78.
- Видески З., 2006, Мат сликана керамика од доцно бронзенодопската некропола Димов Гроб, с. Уланци – Градско, Folia archaeologica Balkanica I, Скопје 2006, 63 – 74.
- Vulić N., 1937, Archaeologische karte von Jugoslavien – blatt Prilep – Bitolj, Beograd
- Гагиќ Г., 1983/84, Археолошки комплекс Суводол, локалитет “Анови - II“, Зборник на трудови 4 – 5, Битола, 21 – 25.
- Garašanin М., 1958, Neolithikum und Bronzezeit in Serbien und Makedonien, Bericht der Romisch’ Germanischen Kommission des Deutschen 39, Frankfurt A/Main, Berlin, 1 – 130.
- Гарашанин М. Санев В. Симоска Д.. Китаноски Б., 1971, Праисториски култури во Македонија, каталог, Штип.
- Гарашанин М., 1973, Праисторија на тлу СР Србије, Београд
- Гарашанин М. - Симоска Д., 1976, Контролни ископувања на Шуплевец и некои проблеми на групата Шуплевец - Бакарно Гумно, Macedoniae acta arhaeologica 2, Прилеп, 9 – 41.
- Garašanin М., 1983, Grupa Bubanj - Hum III, Praistorija jugoslavenskih zemalja IV, Sarajevo, 719 – 722.
- Garašanin М., 1983а, Podunavsko – balkanski kompleks ranog bronzanog doba, Praistorija jugoslavenskih zemalja IV, Sarajevo, 463 – 470.
- Garašanin М., 1983аа, Posebni nalazi za centralnobalkanskom području, Praistorija jugoslavenskih zemalja IV, Sarajevo, 799 – 805.
- Garašanin М., 1983ааа, Armenohori (Pelagonska) grupa, Praistorija jugoslavenskih zemalja IV, Sarajevo, 723 – 735.
- Gimbutas M., 1976, Neolithic Macedonia, As reflected by excavation at Anza, Southeast Yugoslavia, Monumenta arheologica, Los Angeles.
- Димитриоски Т., 2013, Камени богови, мегалити и карпи со култни белези во Пелагонија, Мариово и Прекурид, Ризница, Прилеп.
- Јовчевска Т., 2008, Манастир – некропола од преодниот период од доцно бронено во железно време, Велес.
- Капуран А., 2010, О утицајима ватина и вербиочаре на налазима гамзиградске културне групе, Старинар н.с. LIX, Beograd, 53 – 69.
- Китаноски Б., 1960, Праисториски садови од Чепигово крај Прилеп, Стремеж 3, Прилеп 55 – 60.
- Китаноски Б., 1961, Праисториски наоѓалишта во прилепскиот крај, Стремеж 2, Прилеп, 39 – 49.
- Kitanoski B., 1976, Nekolku podatoci za metalnoto doba na Makedonija, Materijali XIV, Prilep, 27 – 46.
- Китаноски Б., 1980, Еден дел од содржината на керамичкото депо од Варош кај Прилеп, Situla 20- 21, Ljubljana, 33 – 42.
- Kitanoski B., 1992, Some data on the eneolitik of Pelagonija, Balkanika XXIII, Beograd, 231 – 241.
- Китаноски Б., 1994, Бронзено време, Археолошка карта на Република Македонија, Том 1, Скопје, 51 – 57.
- Кепески К., 1971, Прилеп и прилепско од еленистичкиот до рановизантискиот период, Прилеп и прилепско низ историјата 1, Прилеп, 39 – 54.
- Лилчиќ В., 2009, Корпус на старите градови и тврдини во Република Македонија – археолошко, историска топографија, том I, Рана антика Линкестида и Девриоп, Македонска цивилизација, Скопје
- Миткоски А, 2005, Врбјанска Чука кај селото Славеј, Прилепско, Зборник на Музеј на Македонија, н.с. бр. 2, Скопје, 33 – 45.
- Миткоски А., 2010, Мариово во праисторијата, Macedoniae acta arhaeologica 19 ( 2004 - 2006 ), Скопје, 49 – 81.
- Миткоски А., 2011, Локалитетот Трештена стена кај село Манастир, Мариово, Macedoniae acta arhaeologica 20, Скопје 125 – 140.
- Mitkoski A. Bulatović A., I. Mikić, 2016, Necropolis under s tumulus at Veprčani, Representative case of using sacred places during several periods in the past, Старинар LXVI, Београд, 27 – 57.
- Миткоски А., 2017, Нови сознанија за енеолитот во прилепскиот дел на Пелагонија и Мариово, Зборник на трудови 20, Битола, 163 – 179.
- Mitkoski А., 2017а, The Late Neolithic Period in Pelagonia and Mariovo in the Prilep Region, Dragiša Zdravkovski In Memoriam – curtular manifestations during the neolithic period on the territory of the Republic of Macedonia and neghboring regions, Skopje, 119 – 159.
- Миткоски А., 2017аа, Археолошки рекогносцирања на подрачјето на општина Витолиште, Мариово, Археолошки информатор 1, Скопје, 105 – 114.
- Mitkoski A., 2018, Late Neolithic Settlement Ali Čair, Prilep, Neolithic in Macedonia: challenges for new discoveries, Skopje, 137 – 184
- Миткоски А., 2018б, Култни предмети од времето на енеолитот од праисториската збирка на НУ Завод и Музеј – Прилеп, Зборник на трудови на Завод и Музеј – Битола - 21, Битола, 13 – 29.
- Миткоски А., Темелкоски Д, 2019, Локалитетот Ридот кај село Мажучиште, Macedoniae acta archaeologica 21, Скопје, 173 – 198.
- Миткоски А., 2021, Примарниот тумул од локалитетот Страгата кај село Крушевица, Мариово, Macedoniae acta archaeologica 23, Скопје, 175-204.
- Митревски Д., 1995, Праисториската некроола “Клучка - Хиподром” кај Скопје, Зборник на Музеј на Македонија, н.с. бр. 1 ( А), Скопје, 61 – 89.
- Митревски Д., 1997, Протоисториските заедници во Македонија преку погребувањето и погребните манифестации, Скопје.
- Митревски Д., 2003, Од јужна Морава до Вардар – археолошки параметри за бронзеното и за железното време, Пирајхме 2, Куманово, 1 – 30.
- Mitreski D., 2006, Genesis of the Iron Age Culture in Macedonia, Folia archaeologica balkanica Vol.1, (In Honorem Verae Bitrakova Grozdanova), Skopje 85 – 95.
- Митревски Д., 2013, Праисторија на Република Македонија, Милениумски културно – историски факти Том 1, Скопје, 83 – 266.
- Нацев Т., 1996., Резултати од контролното археолошко ископување на локалитетот “Долна Бежанија“ с. Криви Дол, Зборник VII, Штип, 27 – 33.
- Наумов Г, Миткоски А. Мургоски А, Милевски Ѓ., 2017, Рекогносцирање на предисториски локалитети во северна Пелагонија, Патримониум 15, Скопје, 11 – 36.
- Паровиќ – Пешикан М., 1995, Запажања о микенском утицају на подручју централног Балкана, Старинар н.с. XLV – XLVI, Београд, 3 - 26
- Пашиќ Р., 1959, Праисториски наоди од наоѓалиштето “Црквени Ливади“ кај село Враништа – охридско, Лихнид Годишен зборник на Народниот музеј во Охрид, кн. II – III, Охрид, 5 – 9.
- Папазовска А., 2005, Погребувањата на Вардарски Рид, Вардарски Рид, том I, Скопје, 385 – 397.
- Папазовска - Санев А., 2012, Северни елементи во железнодопската керамичка продукција во скопско – кумановскиот регион, Музејски гласник бр. 11, Куманово, 16 – 43.
- Папазовска А., 2019., Мали Дол – праисториска некропола кај село Тремник, Неготино, Macedoniae acta arhaeologica 21 (2008 - 2010), Скопје 121 – 150.
- Prendi F., 2018, Vendbanimi prehistorik i Maliqit, Akademia studimeve albanologjike instituti i arkeologjisë, Tiranë
- Рујак З., 2020, Цареви Кули Струмица од праисторијата до римското царство, книга I, Струмица
- Санев В., Стаменова М., 1989, Неолитска населба “Страната“ во село Ангелци – прилог кон проучувањето на енеолитот во Струмичката котлина, Зборник на трудови, Струмица, 9 – 63.
- Санев В., 2002, Керамиката како прилог на одредувањето на културните граници на раното бронзено време во Македонија, Музејски гласник 7 – 9, Куманово, 5 – 28.
- Симоска Д., 1983/84, Висок Рид, Праисториска повеќеслојна населба, Зборник на трудови 4-5, Битола, 5 – 18.
- Симоска Д., Санев Д., 1976, Праисторија во централна Пелагонија, каталог, Битола
- Симоска Д. - Китаноски Б. - Тодоровиќ Ј., 1976а, Населбата Црнобуки и проблемот на истоимената култура во светлината на новите археолошки истражувања, Macedoniae acta arhaeologica 2, Прилеп, 43 – 83.
- Симоска Д. - Китаноски Б. - Тодоровиќ Ј., 1977, Праисториска населба Тумба во село Карамани кај Битола, Macedoniae acta arhaeologica 3, Прилеп, 9 – 24.
- Темелкоски Д., 1999, Енеолитска населба Крушеанска чука, Macedoniae acta arhaeologica 15 (1996- 1997), Скопје, 33 – 45.
- Темелкоски Д, Миткоски А, 2004, Нови праисториски локалитети во прилепскиот дел на Пелагонија, Зборник на трудови 15, Битола, 133–145.
- Темелкоски Д., Миткоски А., 2006, Праисториска населба Могила Сенокос, Macedoniae acta archaeological 17 (1999 - 2001), Скопје 2006, 55 – 79.
- Темелкоски Д. Миткоски А, 2008, Доцнонеолитска населба на локалитетот “Кутлине” кај село Ралке, Macedoniae acta archaeologica 18 (2002 – 2004), Скопје, 93 – 105.
- Темелкоски Д. - Миткоски А., 2008а, Енеолитски локалитет Големи камен кај село Лопатица, Macedoniae acta arhaeologica 18 ( 2002 - 2004 ), Скопје, 115 – 130.
- Темелкоски Д., 2018, Археолошки истражувања на акрополата на Ридот Мал Сурун кај село Дупјачани (истражувања 2016 и 2017), Археолошки информаторр 2, стручно списание од областа на археологијата 2, Прилеп, 43 – 49.
- Темелкоски Д, Јандреска О., 2018, Карпи со култна намена на акрополата на ридот Мал Сурун кај село Дупјачани (истражувања 2016 и 2017), Археолошки информатор 2, стручно списание од областа на археологијата 2, Прилеп, 51 - 59
- Todorova H., 2007, Die Paleoklimatische Entwicklung in VII – I Jt. vor Chr., The Struma/Strymon river Valley in Presistory, Eds. H. Todorova, M. Stefanovich, M. and G. Ivanov (eds.) In The steps of James Harvey Gaul, Volume 2, Sofia, 1 – 6.
- Čović B., 1978, Velika Gradina u Varvari – I deo) slojevi eneolita ranog i sredneg bronyanog doba), Glasnik n.s. sv. XXXII/1977, Sarajevo, 5 - 176
- Heurtley W. A., 1939, Prehistoric Macedonia, Cambridge
- Hochstetter A., 1984, Kastanas, Die Handgemachte Keramik, Prähistorische Archäologie in Südoseuropa, Band 3, Berlin