Macedoniae acta archaeologica 24 (2021) · стр. 263–274
Доцноантичка керамичка ампула од Стоби
За аџилакот и верските навики на жителот на еден од најрепрезентативните објекти во периодот на доцната антика во античкиот град Стоби сведочи една ампула од т.н. Куќа со триклиниум1. Ампулата е пронајдена за време на археолошките ископувања во 2009 година кои беа лоцирани на просторот над т.н. полукружен форум2 (сл. 1).
Ампулата е пронајдена во репрезентативен објект, Куќа со триклиниум (сл. 2), во просторија која е лоцирана до триклиниумот во разрушениот слој кој содржи урнатини од камен, тегули и имбрекси помешани со јагленисани остатоци и пепел. Ампулата е пронајдена во затворениот контекст на просторијата во кој покрај фрагментираната ампула се пронајдени монети,3 питоси, метални делови од ламеларниот оклоп, повеќе метални предмети и поголема количина фрагментрана керамика. Просторијата според присуството на питоси и други амбалажни садови веројатно била во функција на просторијата за складирање (сл. 3). Сопственикот на објектот Куќа со триклиниум, согласно ампулата најверојатно бил доволно богат за да може да преземе едно далечно и ризично патување како што е аџилакот, а садовите од луксузна грнчарија и ламеларниот оклоп пак ни даваат показатели дека најверојатно бил војник со повисок воен статус и уживал повисок статус во градот.4
Ампулата е со издолжено овално и конкавно тело со проширени раменици во кои се перфорирани рачките и тесното устие кое се затварало да не се излие еулогијата. Долниот дел на реципиентот е издолжен во вид на круша. Ампулата е декорирана од двете страни со различно изведени релјефни крстови (сл. 4, сл. 5). Од едната страна во плиток релјеф е претставата на крст со рамни краци - грчки, на кој има кружни вдлабувања, едно во центарот и по две на краците, како и по едно кружно вдлабување меѓу краците. Меѓу врежаниот крст и надворешниот облик со врежана линија окулу реципиентот е нагласено пластично ребро (сл. 6).
На другата страна на реципиентот е преставен грчки крст со проширени краци во вид на рибина опашка и со врежани кругови, еден во центарот и по еден на краците од аглите на крстот каде што излегуваат зраци (сл. 7).Освен по обликот и големината која била некаде меѓу 5 и 7 cm и ширината во рамениците од 4,4 cm, устието од 1,5 cm, како и длабочината на рецепиентот меѓу 1,7 и 2,2 cm, кон малоазискиот тип ампули припаѓа и според составот на глината, розева со примеси на лискун, со невоедначено печење и потемен црвеникав премаз.5
И покрај лошата текстура на глината од која е направена ампулата и нејзината фрагментираност, како и нецелосната зачуваност на иконографската претстава, врз основа на аналогии, согласно ампулите пронаоѓани на повеќе локации во Мала Азија6 и островите во Медитеранот, а која најголемата група ампули со овој иконографскиот тип на крст од двете страни на ампулата, производствениот центар повеќето истражувачи сметаат дека е Ефес, лоциран како центар на производство на голем број вотивни предмети за еулогија. Најблиски аналогии според иконографската декорација на претстава на крст од едната страна има со ампулата од Охрид,7 ампулите од островите Родос и Конос,8 а од втората страна, ампулата од британскиот музеј,9 од Рајкс музејот во Лајден,10 Ермитаж11 (сл. 8 и сл. 9).
Малоазиските ампули сочинуваат група со поголема разновидност на претставите, но многу хомогена по својата типологија, изработени во калапи, каде двете половинки се спојувале во форма на круша со додаток на глина на вратот, каде што продупчувањата кои служеле наместо рачки за закачување на различни додатоци, служеле за прикачување.12 Извршени се неколку категоризации на ампулите, пред сѐ, според иконографските (типови) претстави. Извршената категоризација на ампулите од Лувр,13 во Рајксмузејот во Лајден,14 од Сардис,15 како и според разликите во фактурата,16 индицираат поголем број производствени центри.17 Во наведените категоризации според иконографскиот тип е констатирано дека во најголем број случаи украсувањето е со нефигурални мотиви, а на ампулите со средна големина од 6-7cm најчеста нефигурална претстава бил крстот.18
Значењето на ампулата во балкански рамки, па и пошироко, е во тоа што ампулата од Стоби е од поретките доцноантички керамички ампули,19 а во Македонија покрај доцноантичката ампула и токенот откриени во охридската цитадела,20 не се познати други доцноантички еулогии.21 Ако тргнеме од местото на производство на ампулата, кое врз основа на одредени карактеристики со аналогии може да претпоставиме дека е грнчарска работилница во Ефес, потешко е да се осознае начинот на нејзината набавка, од Ефес или од продажен центар во друг доцноантички град или светилиште. Ако се земе предвид дека во градовите каде се лоцирани светите места во трговските квартови не се наоѓни ампули, веројатноста дека манастирите имале монопол над овие производи е доста голема, со што и местото на набавка според типот е веродостојно.22Производството на керамички еулогии во близина на важни светилишта, како онаа во Ефес или во околните градови е многу веројатно. Иако досега археолошки докази за ова, како што се печки, работилници или придружен отпад, недостасува, пронаоѓањето на три ампули од терасовидните продавници од центарот на Сардис, уништени во Персискиот напад од 616 година, укажуваат на фактот дека ампулите се појавувале во секојдневна употреба.23
Во доцната антика аџилакот бил феномен кој го практикувале голем број луѓе, а распространетоста на ампулите како сведоштво е еден од најпознатите артефакти кои преживеале како негово сведоштво. Ампулите се спомнуваат во бројни текстуални извештаи за аџилак од ранохристијанскот и средновековен период,24 а покрај бројните пишани извори на активни учесници во овој понекогаш и доста ризичен ритуал, опширно и детално се осврнува Гери Викан.25
Значајно за ампулата од Стоби е што е пронајдена во археолошки контекст, што е релативно ретко,26 бидејќи најголем број од т.н. малоазиски ампули кои се наоѓаат во голем број музеи во светот се добиени без сознание за нивниот контекст на наоѓање.27 Контекстите во кои биле пронајдени овозможува подобро разбирање за тоа како и кој ги користел.28 Само околу 50 ампули се пронајдени во документирани археолошки ископувања.Овие примероци најчесто се користени за испитување на дистрибуцијата и контекстот на наоѓање.29
Иако ампулата сама по себе е предмет чија намена е дефинирана во вршењето на религиозна практика врз основа на формата и декорацијата, сепак и ситуациите во кои се наоѓаат зборуваат за нивната цел и нивната употреба и даваат докази за некои практики и религиозни верувања30 дека ниту продавачите ниту аџиите кои ги купувале еулогиите се интересирале за овие предмети како дела со уметничка вредност уметност.31 Ако го замислиме патот на стопската ампула, почнуваќи од производството, нејзината намена, па сѐ до складирањето во помошна просторија, доаѓаме до низа податоци поврзани со религиозните верувања, економската моќ, статусот на сопственикот во градот, како и други податоци за сопственикот на ампулата кој живеел во силен христијански центар, епископско седиште, во кое низ вековите егзистирале повеќе базилики, а најмалку 3 базилики во периодот кога е набавена ампулата, a чие украсување со фрески и мозаици низ ликовната интерпретација на христијанските симболи бил изразен висок степен на познавање на теолошката суштина на христијанската теологија, кои можеби извршиле влијание врз неговата одлука да го преземе ризичниот пат на аџилакот, доколку тој не е прибавен при некој воен поход, со оглед на неговата ангажираност и како војник.
Самоидентификација на аџијата преку поседувањето еулогија и неговото сведочење за присуството на Бог или светителите во местата за аџилак, со лично сведочење како апостол Тома, аџиите станале сведоци за Христовото божество посетуваќи ги светите места.32 Аџиите сакале да бидат благословени како сведоци на Христовите божества и станувале привилегирани преку овој чин, бидејќи тие го виделе она за кое другите само слушнале.33
Бидејќи главните христијански места за патување на аџилак биле во Палестина, Сирија, Египет и Мала Азија, се верува дека сувенирите за аџиите биле произведувани во овие територии. Меѓутоа, ако во Сирија и Палестина можат да бидат именувани дефинирани производни центри, малоазиските ампули немаат толку сигурна врска. Ампулите од најпродуктивниот центар Абу Мена блиску до Александрија се произведувани најдолго од V до VII век и се најшироко распространети.34 Ампулите произведувани во западниот дел на Мала Азија биле произведувани во пократок временски интервал, меѓу втората половина на VI век и првиот квартал од VII век, до арапските освојувања, во повеќе произведствени центри во Синопа, Лампаска, Ефес, Смирна, Пергам и Трапезунт. Малоазискиот тип ампули во кои спаѓаат и ампулите од Охрид и Стоби се во многу помал број и не толку широко дисперзирани35(сл.9).Многу мал број се пронајдени надвор од Турција. Само неколку се ископани на Балканот, еден во Царичин Град,36 три во Бугарија,37 во Сливен и Војвода и еден во Калатис38 на Црното Море, но и во вака мал број сепак ја одразуваат силната врска меѓу Мала Азија и Балканот.39
Ампулите кои содржеле осветено масло, вода, свето миро собрано од мартирите, биле масовно произведувани и користени во доцноантичко време. Нивната вредност како предмети секако не произлегува од нивниот изглед, бидејќи тие се рачно изработени, најчесто со лоша текстура во калапи кои немале прецизно изведени детали, туку од раширеното верување во светците и светите особини на моштите, односно на супстанциите кои се наоѓале во ампулите, проткаени со моќта да лекуваат или да донесат добра среќа.40 Секако, покрај самата намена на предметот, кога станува збор за изборот на ампулата, од големиот број иконографски претстави кои ги имале ампулите во малоазискиот простор, различни претстави на светци, сцени од животот на Исус, како и други претстави,41 купувачот предметот кој го купува, кој ќе го носи на своето тело закачен окулу вратот или бедрата42 со одредена цел, одбирал предмет со одредена претстава која ќе му биде блиска и ќе има значење за него лично, бидејќи самата претстава на ампулата има конкретно симболичко значење за купувачот, а на тој начин ампулата која е дојдена до нас ни ја пренесува личната порака на личноста која ја избрала, неговите верувања и афинитети.43 Ампулите понекогаш биле пренесени дома за да се лекува некој член на семејството кој бил премногу болен за да го направи патувањето до светилиштето. Ампулите можеле да се носат околу вратот како приврзок, да се положуваат во домот на некој вид олтар,44 а можела да се пренесува од колено на колено. Покрај функцијата на чувањето на течноста, ампулите имале и апотропејско значење кое се однесува не само на земниот живот на оној кој ги поседува, туку и на нивниот пат кон вечноста, така што ампулите се пронаоѓани и како гробни прилози.
Многу е карактеристично и тоа што врз основа на контекстот во кој е најдена во овој пример може и да се констатира дека домашните наоѓалишта во кои се наоѓани ампулите не се типични наоѓалишта, туку се работи за комплекси со повисок статус и резиденции. Според поделбата по местото на наоѓање, според Андерсон, стопската ампула спаѓа во типот ц, односно резиденционални.45 Куќата со триклиниум е уште еден престижен објект, дом на некој повисок достоинственик во војската, а присуството на ампули на утврдени места како што е случајот во Царичин Град покрај утврдувањето, во Сливен во доцноантичка тврдина замок, е толкувано како заштита на граѓаните од воени интервенции што е споменато и во историски извори со прикачување мошти на стратешки позиции (во воени ситуации), а војниците кои ја поседувале ја носеле можеби со себе како лична заштита.46
Датирањето на теракотната ампула од Стоби во крајот на VI век, како и кај сите предтходно споменати ампули од Балканскиот Полуостров, во сличен контекст на разрушен слој, односно во периодот на варварските упади 586 - 587 или 588/589 година, при кој биле уништени и поголем број доцноантички градови, меѓу кој и Стоби47, кој се наоѓа на најфрекфентниот пат во антиката во овој регион, се потврдува и со монети на Маврикиј (583-584), пронајдени во истата просторија на објектот т.н. Куќа со триклиниум во разрушениот слој, во затворен контекст под покривните тегули, со што може попрецизно да се датира.48
Многу слична ситуација на пронаоѓање и датирање имаат и керамичката ампула од Охрид49 и Сливен во Бугарија.50 Колективниот наод на монети од Сливен завршува со монета на Маврикиј Тибериј од 583/584 година.
Објвувања на целосните резултати од истражениот објект Куќа со триклиниум секако ќе придонесат за дополнителни сознанија за функцијата и значењето на оваа куќа, како и за некои аспекти од животот во доцната антика во Стоби.
Белешки
- Објектот е целосно истражен и по неговото публикување од истражувачите (веќе презентирано) претставата за сопственикот и функцијата на објектот ќе биде многу појасна. ↩
- За дадениот материјал и можноста да ја презентирам ампулата би сакал да ѝ изразам благодарност на д-р Силвана Блажевска, раководител на проектот, и отстапената документација: фото и техничка документација за ампулата К-9-379/379 од 2009 година, користена во текстот од архивата на археолошкиот локалитет Стоби, изработена од на членовите на тимот. Цртежи на ампулата од Љупчо Данов. ↩
- Три монети од Маврикиј (583-584) се пронајдени во истиот контекст. ↩
- Angelovski B.,2015, 425-433. ↩
- Anderson W., 2004,79-80, со цит. лит. Објаснување на формата малаозискиот тип ампули даваат повеќе истражувачи. ↩
- Anderson W., 2005,13. ↩
- Karpuzova S., 2011, 444, сл. 2-3 ( со поставеност на крстот во долниот дел на реципиентот, крстот од едната страна. ↩
- Katsioti A. - Mastrochristos N., 2018. 86, 5. ↩
- http>//www.britishmuseum.org/research/search_the_colection_databaza, крстот од втората страна. ↩
- Anderson W., 2005, 15, 3. ↩
- Залесская В. Н., 2006. Во каталогот Залескаја ампулите со претстави на крст од сл. 20-237 ги квалификува како малоазиски, произведени во Ефес (глина, розево-жолта), а ампулата, сл. 545 со декорација на крст многу сличен на втората страна од стобската ампула ја смета од сириска провиненција. ↩
- Sodini Z. P., 105. ↩
- Anderson W., 2005,10. Најголема колекција на малоазиски ампули поседува Лувр во Париз, со цит. лит. ↩
- Anderson W., 2005. 11-13. ↩
- PlantJ., 2017, 1-29. Во дисертацијата со нав. лит. дава најсеопфатна анализа на откриените малоазиски ампули според повеќе контексти, од Сардис, според иконографијата, со престава на крст од Сардис се 17. ↩
- Anderson W., 2005, 11. ↩
- Anderson W., 2004, 82. ↩
- Sodini Z. P., 112. ↩
- Наспроти многубројните примероци на египетскиот тип ампули и подоцнежните Монца - Бобио, ампулите, малоазиските ампули во европски рамки се многу поретки. ↩
- Карпузова С., 2011, 443-451. ↩
- Во средниот век, по иконоклазмот, се појавуваат поголем број примероци изработени од метал кои повторно ќе се појават по XI век во Македонија: Ѓорѓиевски Д.; Bitrakova-Grozdanova V., 2006, 239-254; Битракова-Грозднова B.- Маленко B., 2009. ↩
- Anderson W., 2004, 88-89. За спротивставените мислења окулу ова прашање види кај Џесика Плант во ф.н. 16, 5. Најблизок центар за производство на различни вотивни предмети во средниот век бил Солун, но се претпоставува дека Солун бил и центар за трговија од каде што можно е да се набавувале и вотивни предмети како што се ампулите за миро, икони и реликвијари уште во доцната антика. ↩
- Anderson W., 2007; AVE6 (2007). ↩
- Vikan G., 1982. Најчесто е споменуван Патниот дневник на Егерија, преку кој овие патувања дојдоа до нас. ↩
- Vikan G.,1982; Anderson W., 2004, 80. ↩
- Anderson W., 2004, 85-86; Metzger C., 1984, 160. ↩
- Најголем дел се донирани во музеите, Anderson W., 2004, 79-80, со цит. лит. ↩
- Anderson W., 2007а, 20. ↩
- Anderson W., 2007а, 20-21, 2. ↩
- Vikan G., 1982, 43 ↩
- Ard L., 2007, 74. ↩
- SeverD., 2016, 35 ↩
- Sever D., 2016, 38. ↩
- Anderson W., 2004, 81-82; Anderson W., AVE6 (2007), 224 ↩
- Anderson W., 2004, 88; Anderson W., 2007,18 ↩
- Anderson W., 2005, 10; Metzger K., 158, 169-172. ↩
- Anderson W., 2004, 85; Shtereva I., 1999, 85-89. ↩
- Jonesku M., - Opris I. C., 1998, 167-170. ↩
- Anderson W., 2007, 22. ↩
- Anderson W., 2007, 17. ↩
- Anderson W., 2004, 83. ↩
- Vikan G., 24, 17. ↩
- Црнобрња Н. А., 2006, 65. ↩
- За ампулата од Стоби веројатноста да била користена во двете намени е многу веројатна, како заштитен амулет при воените походи и како вотивен предмет според местото на наоѓање. ↩
- Anderson W., 2004, 86-87; Anderson W., 2007а, 22-23. ↩
- Anderson W., 2007а, 23. ↩
- Микулчиќ И., 1995. ↩
- Angelovski B., 2015, 430. ↩
- Карпузова С., 2011, 444. ↩
- Shtereva I., 1999, 85. ↩
Summary
Late Antique Ceramic Ampular from Stobi
An ampoule from the so-called “House with triclinium”. The ampoule was found during archeological excavations in 2009 which were located in the area above the so-called semicircular forum, in a room located next to the triclinium in the rubble layer. A room with the presence of pithos and other packaging vessels was probably used as a storage room. The owner of the building, according to the lamellar armor, found in the same room with the ampoule, give indications that he was probably a soldier with a higher military status and enjoyed a higher status in the city.
The ampoule has an elongated oval concave body with widened shoulders in which the handles are perforated and a narrow mouth that was closed to prevent spillage of ecology. The lower part of the recipient is elongated in the shape of a pear. The ampoule is made in a mold decorated on both sides with differently made relief crosses. On one side in shallow relief is a representation of a cross with flat arms - Greek, with circular indentations, one in the center and two on the arms, as well as a circular indentation between the arms. A plastic rib is emphasized between the engraved cross and the outer shape with an engraved line around the recipient. On the other side of the recipient is a Greek cross with extended arms in the shape of a fish tail and with engraved circles, one in the center and one on each of the arms, and rays come out from the corners of the cross, Fig.7. Except for the shape and size which was somewhere between 5 and 7 cm. and shoulder width of 4.4 cm, mouth of 1.5 cm, depth of the recipient between 1.7 and 2.2 cm, belongs to the Asia Minor type of ampoules and according to the composition of the clay, pink with admixtures of mud , with uneven baking and darker reddish coating Fig. 4,5,6.
As the main Christian places of pilgrimage were in Palestine, Syria, Egypt and Asia Minor, it is believed that souvenirs for pilgrims were also made in these locations. In addition to the poor texture of the clay from which the ampoule is made and its fragmentation as well as the incomplete preservation of the iconographic representation, it can be assumed on the basis of analogies, primarily according to the ampoules found in several locations in Asia Minor and the Mediterranean islands. ampoules of the iconographic type of ampoules in which the decoration is found with a cross decoration on both sides of the ampoule, and that the production center of the ampoules with this type of decoration according to several researchers is probably Ephesus. Ce Smyrna and Ephesus, and according to recent archeological excavations probably probably late antiquity Laodicea. The closest analogies according to the iconographic decoration are with the representation of a cross on one side of the ampoule from Ohrid, the islands of Rhodes and Konos, on the other side, an ampoule from the British Museum, from the Ricks Museum in Leiden and the Hermitage. Fig.8 Fig.9
Significant for the ampoule from Stobi, in addition to being one of the rarer late antique ceramic ampoules, and in Macedonia besides the late antique ampoule and the token discovered in the Ohrid citadel, no other late antique eulogies are known, which is found in the archeological, most of the so-called Asia Minor ampoules, which are found in many museums around the world, were obtained without knowing their context. The contexts in which they were found provide a better understanding of how they were used and by whom. Only about 50 ampoules have been found in documented archaeological excavations, these specimens are most commonly used to examine distribution and the context of the find. It is very characteristic that based on the context in which it is found, it can be concluded in this example that the domestic sites in which the ampoules are located are not typical sites, but are complexes with higher status and residences, according to the division by location according to Anderson, the Stob ampoule belongs to type c) residential. The triclinium house is another prestigious building, home to a high-ranking military dignitary.
The dating of the terracotta ampoule from Stobi at the end of the 6th century as well as all the previously mentioned ampoules from the Balkan Peninsula, in a similar context of a ruin layer, ie in the period of the barbarian incursions 586-587 or 588/589 during which a number of late antique cities, including Stobi, is confirmed by coins of Mauritius from 583-584, found in the same room of the so-called A house with triclinium, in the rubble layer, in a closed context under the roof tiles, which can be dated more accurately.
Библиографија
- Angelovski B., 2015, Late Roman Lamellar Cuirass from Stobi, Folia archaeologica Balkanica III, 425- 433, Skopje.
- Anderson W., 2004, An Archaeology of Late Antique Pilgrim Flasks, Anatolian Studies 54, 79-93.
- Anderson W., 2005, Asia Minor Ampullae: Late antique Pilgrim Flasks in the Rijksmuseum van Oudheden, ECA 2, Leiden, 9-18.
- Anderson W., 2007a, Votive Customs in Early Byzantine Asia Minor, Journal of the Australian Early Medieval Association 3, 17-27.
- Anderson W., 2007, MenasflasksintheWestpilgrimageand trade et the end of antiquity, Ancient West and East (AWE) 6, 221-243.
- Arad L., 2007, The Holy Land Ampulla of Sant Pere da Casserres - a Lturgical and Art-Historical Interpretation, Miscelxlània litûrgica Catalana XV, Barcelona,59-86.
- Bitrakova-Grozdanova V., 2006, Golem Grad de Prespa, Spartakus II, Велико Трново, 239-254.
- Битракова-Грозднова B. - Маленко B., 2009, Кондаков и Милјуков во Археологијата на Македонија и новите откритија во Охрид и Преспа,Прилози 89, Скопје.
- Campbell S., 1988, Armchair Pilgrims: Ampullae from Aphrodisias in Caria, Mediaeval Studies vol. 50, 539-545.
- Црнобрња Н. А., 2006, Култна намена римских жижака у Горњој Мезији,ФФБ, ЦАИ, Београд.
- Ѓорѓиевски Д., 2010, Средновековна оловна ампула од околината на Прилеп. Македонско наследство, година XIV, бр. 36-37, Скопје,159-165.
- Jonesku, M. - Opris I. C.,1998, O ampula din Asia Minor recent descoperita la Callatis, raco Dacia, tomulXIX, nr. 1-2, Bucuresti,167-170.
- Karpuzova S., 2011, Two late antique eulogies from Samuel’s Fortress - Citadel in Ohrid, Folia archaeologica Balkanica II, Skopje, 443-452.
- Katsioti A. - Mastrochristos N., 2018, Aspects of Pilgrimage in the Eastern Mediterranean During the Early Byzantine Period Archaeological Evidence from Rhodes, Byzanz zwischen Orient und Okzident (10 Veröffentlichungen des Leibniz-Wissenschafts Campus Mainz), Mainz, 83-89.
- ΚΑΤΣΙΩΤΗ Α., 2009, ΠΗΛΙΝΑ ΦΙΑΛΙΔΙΑ-ΕΥΛΟΓΙΕΣ ΑΠΟ ΤΑ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ, ΑΝΑΣΚΑΦΗ ΠΕΛΛΑΣ 1957-1964,ΟΙ ΠΕΛΙΝΟΙ ΛΙΗΝΟΙ, ΑΘΗΝΑΙ,271-282
- Metzger, Ch. 1984, Une Ampoule à eulogie du type d’Asie Mineure, Caričin Grad I, Belgrade-Rome 158-160.
- Michon E., 1899, Nouvelles Ampoules à Eulogies, Mémoires de la Société Nationale des Antiquaires de France 8, 285-332.
- Микулчиќ И., 1995, Варвари во Македонија во доцната антика - (литературни и археолошки потврди), Годишен зборник на Филозофскиот факултет, кн. 22, (48), Скопје, 239-254.
- Plant J., 2017, ASIA MINOR AMPULLAE: A CLASS OF THEIR OWN?A Thesis Presented to the Faculty of the Graduate School of Cornell University, In Partial Fulfillment of the Requirements for the Degree of Master of Arts, Master Thesis (https://ecommons.cornell.edu/bitstream/handle/1813/51631/Plant_ cornell_0058O_10073.pdf?sequence=1&isAllowed=y)
- Shtereva I., 1999, Early Christian Ampullae From Sliven, South Bulgaria, Bulgarica 1, Sofia, 85-88.
- Sodini J. P., 2017, La terre des semelles: images pieuses ramenées par les pèlerins des Lieux saints (Terre sainte, Martyria d’Orient), Journal des savants, 2011, 77-140; Document généré le 27.4.2017.
- Sever D., 2016, A Pilgrim’s Self-Identification: Sixth- and Seventh-Century Lead Pilgrim Flasks from the Holy Land, Diogenes 4, 35-48.
- Залесская В. Н., 2006, Памятники византийского прикладного искусства IV- VII веков, КАТАЛОГ КОЛЛЕКЦИИ Издательство Государственного Эрмитажа, Санкт-Петербург.
- ЗАЛЕССКАЯ В.Н., 1986, АМПУЛЫ-ЭВЛОГИИ ИЗ МАЛОЙ АЗИИ (IV - VI вв), Византийский временник, Том 47 (72), 182-190.
- Vikan G., 1982, Early Byzantine Pilgrimage art, Dumbarton Oaks, Trustees for Harvard University, Washington, D.C.
- Vivky F., 2012, Blessing for Sale? On the Production and Distribution of Pilgrim Mementoes in Byzantium, Byzantinische Zeitschrift 105, 53-84.
- Öztaşkın M., 2020, Olympos’ta Bulunmuş Figürlü Bir Ampullanın İkonografik Değerlendirmesi, Social Sciences Research Journal 9 (1), 181-188.
- British Museum Collection Database. „1883,0808.1“ www.britishmuseum.org/collection, British Museum, last modified 28/01/2016. Online. Accessed 29/01/2017. http://dergipark.gov.tr/ssrj http://socialsciencesresearchjournal.com
- Illustration 1. Asia Minor type ampullae displayed in the Ephesus Archaeological Museum, Selçuk