Macedoniae acta archaeologica 23 (2021) · стр. 25–42
Текстилното производство во ранонеолитските населби Врбјанска Чука, Ѓумушица, Чука Тополчани и Пештерица
Содржина
Вовед
Во текот на долгогодишните истражувања на неолитските населби во Македонија се собрани голем број информации и публикувани бројни трудови кои расветлуваат повеќе аспекти од неолитската култура. Поради климата и својствата на почвата не се зачувани предмети изработени од материјали од органско потекло и токму затоа производството на текстил, инаку многу значајно во секојдневниот живот и важен дистинктивен елемент на секоја култура, остана досега непотполно расветлено. Ако ги погледнеме етнографските податоци од првата половина на XX век во Македонија, ќе видиме дека текстилот е најзастапен движен имот во едно домаќинство. Од него се изработуваат различни делови на облеката, постелнината, како и повеќе утилитарни предмети за домаќинството и стопанските активности. За повеќе предисториски култури е потврдено дека производството на текстил е постаро од керамиката, па дури и од земјоделството и сточарството.1 Уште од најдалечното минато, па cè до индустриската револуција, како што елаборира Елизабет Барбер, жените се тие коишто се занимавале со преработката на текстилните влакна, предењето, ткаењето и шиењето.2 За сите овие фази на текстилното производството тие во текот на целата година посветувале огромен број на работни часови, паралелно водејќи грижа за децата, куќата, добитокот и посевите. Од најрана возраст тие учеле од постарите и постепено ги совладувале технолошките процеси и вештини за изработка на текстил.
Најраните податоци за производството на текстил на тлото на Македонија потекнуваат од ранонеолитските населби од почетокот на 6 милениум. Иако самиот текстил не е зачуван, за неговиот изглед, преѓата, како и применетите техники на изработка сведочат отисоците од текстил на керамичките садови коишто се чуваат во археолошките музејски збирки во Македонија. Досега ги документиравме отисоците од текстил откриени во ранонеолитските населби: Врбјанска Чука кај с. Славеј, Ѓумушица во Прилеп, Чука кај с. Тополчани, Пештерица кај с. Ореовец, Чаковец кај с. Ресава и Канли Чаир кај с. Дамјан. Според публикуваниот материјал, отисоци од текстил се пронајдени и во неолитските населби Анзабегово,3 Руг Баир кај с. Горобинци,4 Тумба кај с. Породин5 и Долно Трново кај Охрид,6 но засега овие отисоци не ни беа достапни за анализа. Со потемелен преглед на керамичкиот материјал во музејските збирки и идентификација на отисоците овој список може да се прошири.
Во овој текст ќе се задржиме на отисоците од текстил и потенцијалните алатки за изработка на текстил пронајдени во ранонеолитските населби Врбјанска Чука, Чука Тополчани, Ѓумушица и Пештерица, коишто припаѓаат на културната група Велушина-Породин. Анализата се темели на вкупно 36 отисоци, од кои 33 отисоци се зачувани на фрагменти од керамички садови, на надворешната страна од дното (сл. 1), еден на фрагмент од антропоморфен жртвеник и два на фрагменти од куќен лепеж (сл. 3) . Најголем дел од анализираните отисоци, вкупно 27, се од Врбјанска Чука, по четири од Чука - Тополчани и Ѓумушица и еден отисок од Пештерица. За попрецизна анализа на карактеристиките на оригиналниот текстил, секој отисок во глината, којшто е негатив на самиот текстил, е втиснат во тенок слој на забарска паста, со што се добива позитивот, т.е. вистинскиот изглед на текстилот. Отисоците на забарската паста се фотографирани со фотоапарат и под микроскоп. Добиениот позитив е визуелно анализиран со цел да се идентификува структурата на текстилот и неговите карактеристики, при што се извршени и мерења на дијаметарот на конците, аголот и правецот на нивно усукување, како и бројот на нишките од основата и јатокот во 1 cm2.
Текстилни суровини
Процесот на производство на текстилот започнува со избор на суровина од која ќе се изработат конците. Од отисоците не може да се идентификува видот на користените текстилни влакна, но тие секако биле од растително потекло. Во неолитот, волната cè уште не се употребувала, затоа што допрва во текот на енеолитот и бронзеното време со селекција на веќе доместицираните овци кај нив почнало да расте руно со долги и меки влакна коишто можеле да се преработат во текстилна преѓа.7 Онаму каде што не се зачувани самите ткаенини, за користењето на одредени растителни влакна може индиректно да посведочат наодите на нивните семиња. Во една од куќите во Врбјанска Чука, во текот на истражувањата во 2019 година, според информацијата од Гоце Наумов, раководител на истражувањата, се пронајдени и идентификувани семиња од коприва (Urtica dioica). Освен за исхрана или како лековита билка, копривата може да се користи и како тестилна суровина. Долгите стебленца на копривата под надворешната кора имаат тенки влакна, кои откако ќе се отстрани надворешната обвивка, се користеле за изработка на преѓа. Голем број примероци на ткаенини од коприва се пронајдени на локалитетите од бронзеното време во Северна Европа, каде што тие се изработувале cè до XX век.8 Засега, во Македонија не се потврдени наоди на семиња од други диви или култивирани билки коишто можат да послужат за изработка на текстилна преѓа. Сепак, многу е поверојатно дека ленот како текстилна суровина бил дел од неолитскиот пакет. Долгите влакна од стебленцата на култивираниот лен (Linum usitatissimum L.) се користеле уште од најраниот неолит за изработка на конци и текстил, а неговото семе за масло.9 Најстарите конци или фрагменти од текстил изработени од култивиран лен се пронајдени во Вади Мураба`ат во Египет (9500 пр. н.е.), Нахал Хемар во Израел (8700 - 7000 год. пр. н.е.) Тел Халула во Сирија (7900 - 7300 пр. н.е.) и Чатал Хујук во Турција (околу 6500 год. пр. н.е.).10 Одгледувањето лен на Балканот е документирано преку карбонизираните наоди на ленени семиња во неолитските населби во Грција, Бугарија и Србија.11 Анализата на ленените семиња од Гомолава покажала дека на преодот од средниот во доцниот неолит се намалила употребата на дивиот лен (Camelina sativa), а се зголемило присуството на култвираниот лен (Linum usitatissimum), којшто веројатно се користел и за производство на масло. Семиња од лен се откриени и во други локалитети од доцниот неолит во Србија, а во Опово е најдено и парче од ленена ткаенина.12 Голем број фрагменти од ленени ткаенини се откриени и во неолитските живеалишта во Швајцарија кои потекнуват од 4300 до 2400 год. пр.н.е.13
Структура и начин на изработка на конците
Конците се неопходен предуслов за изработка на ткаенините. Конците, врвките и јажињата, според Барбер, се револуционерно откритие на палеолитските луѓе, коишто научиле како од растителните влакна да направат доволно долги и јаки врвки и конци за разни намени во секојдневниот живот, ловот, и риболовот.14 Според најновите истражувања на Глеба и Харис,15 текстилните влакна од растително потекло за време на неолитот и бронзеното доба, а некаде и cè до средновековниот период, се формирале на начин поинаков од оној што нам ни е познат од етнографските податоци. Снопчињата, или лентите од влакна од внатрешната кора на долгите стебленца на растението, исчистени од тврдите делови, се надоврзувале континуирано едни со други и се усукувале на местото на спојување. Бидејќи вака формираните конци лесно може да се растурат, тие треба да се зацврстат со усукување на конецот или со пресукување на два конца. Пресукувањето најчесто e во обратен правец од оној во којшто се сукале единечните конци. Овој начин на формирање на конците бил вообичаен, ако не и единствен метод во неолитот,16 иако кај отисоците е тешко, дури невозможно да се забележат надоврзувањата на снопчињата влакна.
На анализираните текстилни отисоци конците на јатокот се јасно оцртани, а се гледаат дури и поединечните ленти од влакна (сл. 2). Иако на некои места влакната на јатокот се речиси паралелни, како конецот воопшто да не е усукан, тој е најчесто многу слабо усукан во „Ѕ“ правец, под агол од 50 до 150. Дијаметарот на јатокот се движи од 1 mm до 4 mm, но со оглед на тоа што керамиката се собира при сушењето и печењето, овие мерења се приближни. Дијаметарот на јатокот варира кај најголем дел од отисоците, па дури и во еден ист ред, што заедно со малиот агол на усукување се маркери за идентификување на техниката на надоврзување. Кај двојниот преплет дебелината на јатокот зависи и од аголот на преплетување - позатегнатиот преплет може да го намали дијаметарот на јатокот. Нерамната површина на садовите со испакнати и вдлабнати делови е уште една причина за разликите што се воочуваат во дијаметарот на јатокот. На испакнатите делови текстилот се растегнува, па јатокот е подобро видлив и има поголем дијаметар, додека во вдлабнатите делови тој изгледа понабиен и потенок. Тоа е најизразено кај отисоците на лепежот (сл. 3).
Густо збиените редови на јатокот не овозможуваат да се види основата, но претпоставуваме дека таа изгледала слично како основата видлива на двата отисока од ранонеолитскиот слој во Канли Чаир кај Радовиш, каде што е идентификувана идентична техника на преплетување. На едниот отисок основата со дијаметар помеѓу 1,80 mm и 2 mm се гледа кај оштетените делови на текстилот. Таа е добиена со пресукување на два потенки конци во „Ѕ“ правец под агол од 250 до 550 (сл. 4). На другиот отисок основата може да се види таму каде што редовите на јатокот се поретки или дел од јатокот е искинат. Основата е пресукана од два конци со дијаметар помеѓу 1 mm и 2 mm под многу мал агол и во „Ѕ“ правец, што наместа изгледа
како тоа да се два паралелни конци. Аголот
на усукување на поединечните конци не е видлив, но се наѕира многу мало „Z“ усукување.
Анализирањето на конците засновано само на отисоците претставува голем хендикеп, бидејќи мерењата не се прецизни, а многу детали, како што се деловите од конецот каде што се надоврзуваат сноповите влакна, и покрај компјутерското зголемување на фотографиите, не можат да се видат. Кај зачуваните конци и фрагменти на ленени ткаенини од праисториските наоѓалишта во Европа и Блискиот Исток тие се јасно видливи со компјутерско микроскопско скенирање. Сепак, и врз основа на нашата анализа на отисоците од текстил, конците на јатокот и основата ги исполнуваат повеќето од критериумите17 за идентификување на техниката на формирање на конци со надоврзување на растителните влакна: пресукувањето на конците, најчесто во „Ѕ“ правец, варијации на дијаметарот на конците, невидлив или многу мал агол на усукување и мазни конци со видливи снопчиња од повеќе споени влакна.
Иако за овој начин на усукување на конците не е неопходно користење на вретено со прешлен, пронајдени се перфорирани фрагменти од керамички садови коишто според нивната форма би можеле да се користат како прешлени (Т. I), и тоа 27 во Врбјанска Чука (Т. I/1-6 и 8-10) и еден во Пештерица (T.I/7). Фрагментите се грубо обработени и најчесто имаат дисковидна или елипсовидна форма, а некои се со неправилни форми. Поради небалансираните форми, малите димензии, како и нецентрираните перфорациии со многу мал дијаметар, се отвора прашањето дали тие навистина се користеле за предење. Сепак, со експерименти при што се користеле реплики на перфорираните фрагменти од доцниот неолит во Јордан, се утврдило дека со нив, дури и со оние со асиметрични форми, може да се испреде секаков вид на преѓа.18 Глеба и Харис сметаат дека треба да се реинтерпретира употребата на прешлените во неолитот, кога вретеното со прешлен се употребувало за зголемување на усукувањето на надоврзаните ленени траки или и за нивно пресукување, како што е прикажано на старите египетски цртежи.19 Еден аргумент повеќе за употребата на перфорираните фрагменти како прешлени се и пресуканите конци на основата од отисокот од Канли Чаир.
Перфорираните фрагменти се јавуваат во повеќе неолитски населби во Македонија, во сите фази на неолитот, а во доцниот неолит cè почесто се јавуваат и наменски изработени прешлени со дисковидни или биконични форми.20 Најстарите предмети во форма на прешлени од Анадолија, потекнуваат од Чатал Хујук.21 Перфорирани фрагменти од садови често се јавуваат и во ранонеолитските населби во Грција како во Неа Никомедеја, Селвија, Елатеја, Неа Макри и други.22 Во Србија, на локалитетот Гривац, во хоризонтот што припаѓа на протостарчево, перфорираните фрагменти од садови се застапени во значителен број,23 додека во Дивостин I се пронајдени осум.24 Иако перфорираните фрагменти продолжуваат да егзистираат и во подоцните фази на неолитот, тие постепено се истиснуваат од глинените дисковидни и биконични прешлени.25
Техника на изработка на текстилот
Со анализата заснована на веќе бројна литература од оваа област утврдивме дека текстилот на сите отисоци е изработен во техниката на двоен преплет, што се потврди и со експерименталната реконструкција на техниката. Таа е сродна со кошничарските техники коишто користат непреработени растителни суровини, најчесто прачки и треви. За разлика од нив, преплетот на отисоците е изработен од преработени тенки растителни влакна кои овозможуваат флексибилност и мекост, што е основна карактеристика на ткаенините. Двојниот преплет се изведува така што две нишки од јатокот истовремено се движат во еден правец; едната оди над, а другата под конецот на основата, а потоа се прекрстуваат и кај наредниот конец од основата, нишката што била горе доаѓа долу а таа што била долу доаѓа од горната страна на основата, повторувајќи ги наизменично позициите (сл. 5а). Двојниот преплет може да се изведе на повеќе начини и токму затоа специфичните варијанти на техниката коишто се користат во различни географски и хронолошки контексти стануваат дистинктивен белег на одделни културни групи и регионални заедници. За разлика од преплетот, кај вистинското ткаење, коешто се изведува на разбој, конците на јатокот не се обвиткуваат околу основата, туку само се прекрстуваат меѓу себе под прав агол, т.е. јатокот поминува низ отворениот зев на основата, наизменично под и над конецот на основата во разни интервали во зависност од применетата техника.
Кај сите анализирани отисоци од наведените населби (Таб. 1) идентификувавме само една технолошка класа, кадешто основата е пасивниот вертикален елемент, а двојниот јаток активниот хоризонтален елемент во структурата (II2). Постојат различни начини на преплетување и секој од нив има своја ознака во формулата.26 Преплетувањето на јатокот кај сите наши примероци се движи од лево кон десно (-s-), само во еден правец. Преплетувањето се врши врз секој поединечен конец од основата, при што се добива препознатлив изглед на структурата на текстилот (сл. 5a). Овој начин се нарекува обичен или едноставен двоен преплет. Единствената разлика која се појавува меѓу отисоците е густината на редовите на јатокот. На 27 отисоци, редовите се густо збиени еден до друг, изразено преку формулата II2- s-A1 (сл. 5б), а на 7 отисоци редовите од јатокот се малку раздалечени еден од друг, II2-s-A2 (сл. 5в). Ако јатокот се преплетува преку една нишка од основата, како што е случај кај нас, во формулата тоа се обележува со (А). На двата фрагменти од лепеж, поради грубата и нерамна површина, е тешко прецизно да се одреди структурата на текстилот, но видливите паралелни редови на јатокот, како и деловите каде што појасно се гледаат деталите, укажуваат дека се работи за истата техника на преплет како и кај другите отисоци (сл. 3).
Густината на ткаење, т.е. бројот на елементи од основата и јатокот во 1 cm2, е показател за квалитетот на текстилот, поточно, таа укажува дали се работи за фина, потенка или за груба, подебела ткаенина. Од етнографските податоци знаеме дека пофините, потенки ткаенини, се користеле, главно, за облека, додека погрубите за постилачи, покривачи, торби, вреќи и за зимски наметки. Густината на ткаење кај отисоците се движи од 7 до 17 елементи на 1 cm2. На 19 отисоци густината на ткаење е помеѓу 10 и 14 елементи на 1 cm2(средно фин текстил). Текстил со густина поголема од 14 елементи на 1 cm2е документиран на 5 отисоци (многу фин текстил), а густина помала од 10 елементи на 1 cm2на 5 отисоци (груб текстил). Поради оштетувањата на текстилот и слабо оцртаниот отисок на 7 примероци не е измерена густината на ткаење.
Иако на одделни отисоци може да се види текстил којшто е многу прецизно изработен, со воедначено преплетување и без оштетувања кај поголем дел од нив се видливи оштетувања: поткинати делови и дупки, разресувања или искривувања - дисторзии на редовите (сл. 4). Овие оштетувања укажуваат на секундарната употреба на веќе износениот и изветвен текстил, којшто најверојатно се користел како изолатор меѓу садот и површината на која тој се сушел или изработувал.27 Честата секундарна употреба на стариот оштетен текстил при разни економски активности е потврдена и во етнографските истражувања.28 Фактот дека кај голем дел од садовите од овој период нема отпечатоци од текстил, и покрај тоа што паралелно се јавуваат и отисоци од рогозини коишто имале иста намена, укажува дека употребата на парчиња текстил или рогозина како подлога во текот на изработката на глинените садови не била стандардна процедура или, пак, се користела само при изработката на одреден вид садови. Стандардизираниот квалитет и изглед на текстилот укажува на претходно знаење и веќе развиено текстилно производство со изразени карактеристики на првите неолитски колонисти. Според нашите досегашни сознанија од анализата на отисоците од другите ранонеолитски локалитети во Македонија, како и од ретките објавени примероци, некаде, барем засега, се сретнува исклучиво истиот специфичен тип на двоен преплет.
Најстарите докази за техника на двоен преплет се пронајдени на отисоците во глина од горнопалеолитските локалитети Павлов I и Долни Вјестонице I и II во Чешка, стари 28000 - 23000 години, каде што двојниот преплет се појавува дури во седум варијанти.29 Две варијанти на двојниот преплет се појавуваат и на отисоците од локалитетите од далечниот исток на Русија, датирани околу 11500 год. пр.н.е.30 Овие населби се наоѓаат блиску до Беринговиот Премин, на дофат на Северна Америка, каде што најраниот евидентиран двоен преплет потекнува од 8 милениум пр. н.е.31 Мал број зачувани фрагменти од текстил изработен во техниката на двоен преплет се пронајдени и во најстарите неолитски населби од предкерамичкиот период на Блискиот Исток: Чајону (8 - 6 милениум пр. н.е.), Тел Халула (7900 - 7300 пр. н.е.), Нахал Хемар (околу 7000 пр. н.е) и Чатал Хујук (околу 6500 пр. н.е.).32 Може да се претпостави дека оваа текстилна технологија е пренесена во ранонеолитските населби на Балканот со првите колонисти од Анадолија, зашто на Балканот досега не се пронајдени вакви докази од мезолитот. Отисоци од текстил изработен во повеќе варијанти на двојниот преплет се појавуваат во турскот дел на Тракија, во Ашаг` П`нар (5950 - 5750 пр. н.е.),33 во ранонеолитски населби во околината на Софија во Бугарија34 и во Неа Никомедија во Грција.35 Во Србија, во Дивостин II, од 110 идентификувани отисоци на текстил, 83 се со двоен преплет изведен во повеќе варијанти, а 24 се со платнено ткаење, што укажува на приматот на постарата техника на преплет и на иницијалната фаза на платненото ткаење.36 Голем број отисоци со двоен преплет се откриени и во доцнонеолитските винчански населби во Србија, паралелно со бројни тегови и прешлени.37 Досега, најголем број, 683 отисоци на фрагменти или цели дна, се евидентирани во Црквине, Мали Борак.38 За разлика од текстилните отисоци од Македонија кои се преплетени во обичен двоен преплет во „Ѕ“ правец, во винчанските населби доминира техниката на дијагонален двоен преплет во „Z“ правец,39 исто како и кај отисоците од винчанската фаза во Трансилванија во Романија.40
Двојниот преплет може да се изведува и без затегнување на основата, со тоа што основата се врзува во горниот дел за фиксирана врвка или гранка, но полесно се работи на солидна дрвена рамка. Еден од показателите дека се работело без затегната основа е торзијата на редовите на основата или јатокот, што може да се забележи кај некои од отисоците од Пелагонија. За правото ткаење е неопходно затегнување на основата и формирање на отвор - зев меѓу конците на основата низ кој ќе се протне јатокот. Токму затоа ткаењето се поврзува со употребата на разбојот и покрај тоа што и постарата техниката на преплет може да се изведува на разбој. Во одделни хронолошки и географски контексти се изнаоѓале различни технички решенија за затегнување на основата. Во Европа и Анадолија се користел вертикалниот разбој со тегови. На овој тип разбој се ткаело од неолитот до средниот век, а во Скандинавија се задржал cè до XX век.41
Во Врбјанска Чука и Чука - Тополчани се пронајдени седум предмети коишто според нивните форми и тежина може да се класифицираат како тегови за разбој (Табела 2). Два тега се изработени од глина, имаат кружна плоскава форма и перфорација во средината (Т. II/2 и 7). Трите дисковидни камени тегови се најдени во Чука - Тополчани. Два од нив имаат неправилна форма и перфорација во средината (Т. II/4 и 5). Кружниот плоскав тег од Чука Тополчани е многу помал и полесен, со недовршена перфорација покрај работ и врежан крст (Т. II/6). За плоскавиот глинен елипсовиден предмет од Врбјанска Чука со хоризонтално врежување во средината, Т. II/1) не сме сигурни дали се користел во изработка на текстил или како тег за рибарска мрежа. Според нашиот преглед на музејските материјали, тегови со иста форма, но со поголеми димензии, се најдени во хоризонтот II во Тумба - Маџари. Предмети слични на него, само изработени од овални речни камења, се најдени во населбите од средниот и доцниот неолит во Сервиа, Салиагос и Ракхмани во Грција,42 во доцнонеолитските живеалишта во Германија и во слоевите од раното бронзено време во Анадолија.43
Макарата најдена во површинските слоеви на Врбјанска Чука има цилиндрично тело со кружни проширувања на двата краја и тежи 600 гр (Таб. II/3). Макари со слични форми, но со помали димензии и тежина се појавуваат и во други неолитски населби во Македонија: Велушка Тумба,44 Породин,45 Маџари, Говрлево, Врбник и Под Тумба кај с. Стенче. Макарите од Стенче, се единствени најдени во поголеми групи во внатрешноста на една куќа. Едната група е најдена заедно со антропоморфен жртвеник, а за другата, најдена околу кадата од лепеж, Здравковски претпоставува дека тие биле тегови од рибарска мрежа коишто се сушеле над огништето.46 Групации непечени макари, долги од 4 до 12 см, често со знаци дека стоеле покрај огниште, се среќаваат и во неолитските населби во Грција. Тие се релативно мали, не повеќе од 6 см и тежат од 40 до 70 гр.47 Постојат различни интерпретации за нивната функција, а едно од толкувањата е дека тие се тегови за разбој, кои стоеле покрај огништата за да се исушат и потпечат. Голем број макари, слични на оние од Македонија, се најдени во ранонеолитските населби во северозападна Бугарија и околу Пловдив и многу често се наоѓаат како групни наоди. Изработени се од глина со примеси на плева, слабо испечени или само исушени и обично добро измазнети.48 Еден особен вид тешки макари, кои изгледаат како две споени топки, се пронајдени и во двојни низи покрај ѕидовите или во купчиња, што сигурно упатува на нивната употреба како тегови за разбој.49
Во ранонеолитските населби во Македонија перфорираните глинени тегови се јавуваат ретко и во мал број, како изолирани наоди. Од крајот на средниот неолит бројот на тегови се зголемува, што укажува на промена во технологијата на текстилното производство и воведување на вертикалниот разбој со тегови. Повеќе тегови со елипсовидни, сферични, конусни или дисковидни форми, перфорирани во средината или во горниот дел, се регистрирани во Слатина - Зелениково, Тумба - Маџари, Сенокос, Церје - Говрлево, На Брег, Устие на Дрим и др.50 Сигурни докази за употреба на овој тип разбој имаме во населбата Тумба - Маџари. За време на истражувањата во 1981 година, во куќа датирана во крајот на средниот неолит, покрај големиот број други артефакти, покрај жртвеникот Б се најдени 56 тега за разбој.51
Најраните податоци за употреба на вертикалниот разбој во Европа, за што сведочат бројните наоди на тегови, потекнуваат од првата половина на 6 милениум пр. н.е. од населбите во Бугарија и во оние околу средниот тек на Дунав и долината на Тиса, во Србија, Унгарија и Хрватска.52 Тегови со различни форми, често најдени во групи, се појавуваат во редица ранонеолитски живеалишта од повеќе региони на Бугарија.53 Во сите станбени земуници како и во работилниците со печки за готвење и печење керамика од Славонски Брод - Галово во Хрватска, се откриени голем број на глинени заоблени пирамидални тегови, перфорирани во горниот дел. Во работилницата 205, покрај влезните скали, се пронајдени две групи на тегови, како и остатоци од дрвена рамка на вертикалниот разбој, датирана во 5790 - 5660 год. пр. н.е.54 И во Унгарија, во повеќе ранонеолитски куќи се пронајдени групи од 20 или повеќе тегови.55 Во ранонеолитските населби во Грција, исто како и кај нас, нема предмети за кои може со сигурност да се тврди дека се користеле како тегови за разбој.56 Првите тешки цилиндрични тегови за разбој од печена глина се појавуваат во Ситагрои околу 4600 год. пр. н.е.57
Најраниот потврден наод на тегови во Анадолија потекнува од Улуџак кај Измир, каде што во слојот Vb (6400 - 6080 год. пр. н.е) се пронајдени глинени тегови, како и стилизирана човечка фигурина со минерализирано парче ткаено платно околу рамениците, најдена блиску до група од 22 прешлена.58 Тегови се пронајдени и во слојот Va (6230 - 5885 пр. н.е.).59 Во куќата од слојот IVb (5990 - 5660 пр.н. е.) на купче од подот се пронајдени 11 сплескани, сферични, централно перфорирани тегови,60 коишто барем според описот наликуваат на теговите од доцниот неолитот во Бугарија и Централна Србија.61 Од почетокот на 5 милениум пр. н.е., во источниот и северниот дел на Западна Анадолија се појавуваат, најчесто како изолирани наоди, тегови со конични и оводни форми, коишто остануваат стандардни и во следните два милениума.62 Од крајот на 5 милениум, а особено при крајот на 4 милениум, во текот на доцниот енеолит (4250 - 3000 пр. н.е), сликата драматично се менува и на речиси сите локалитети, но најмногу во планинските области на југозападна и централносеверна Анадолија се појавуваат голем број тегови концентрирани во внатрешноста на куќите, што се поврзува и со почетокот на употреба на волнената преѓа.63 Слични трендови може да се следат и на Балканот, а дали регионот околу Улуџак е извориштето на разбојот со тегови треба да покажат натамошните истражувања.
Вертикалниот разбој со тегови најверојатно придонел за постепено напуштање на техниката на двоен преплет и воведување на новата технологија на ткаење со разбој, при што овие две техники извесен период егзистирале и паралелно. Со текот на времето, ткаењето коешто овозможува побрзо и поефикасно производство, ја потиснува техниката на преплет. Во Македонија првите отисоци на текстил со фино платнено ткаење се зачувани на енеолитските антропоморфни фигурини од Црнобуки и Бакарно Гумно во Пелагонија.64
Голема благодарност до колегите Александар Миткоски од Музејот во Прилеп, Елена Канзурова и Ирена Колиштркоска-Настева од Археолошкиот музеј на Македонија, Гоце Наумов од Музејот на Северна Македонија, Љубо Фиданоски од Музејот на град Скопје, Дејан Ѓоргиевски од Музејот во Куманово и Слободан Стојковски од Музејот во Битола, коишто ни овозможија пристап до материјалот и дадоа вредни информации за наодите.
Белешки
- Barber E.W., 1991, 4; Adovasio J.M. et al., 2005, 434-435; Good 2001, 30; Soffer et al., 2000, 513. ↩
- Barber E.W., 1995, 29-33. ↩
- Санев В., et al., 1976, 36. ↩
- Санев В., 1975, 222. ↩
- Симоска Д. - Санев В., 1976, 11; Grbić et al., 1960, 33. ↩
- Кузман П., 2017, Т.XII, 7. ↩
- Barber E.W., 1991, 20-30; Harris S., 2009, 105; Mazăre N.P., 2012, 18; Tzachili I., 1996, 138; Wild J.P., 2003, 40. ↩
- Bergfjord C., et al., 2012. ↩
- Karg S., 2011. ↩
- Bar-Josef O., 2020, 10; Burnham H.B., 1965, 170; Cybulska M.- Maik J., 2007, 186; Harris S., 2009, 106; Ryder M.L., 1965, 175,176. ↩
- Harris S., 2014, fig. 1; Kreuz A. et al., 2005, T.4.; Ninčić О., 2016, 204; Siennicka M., 2012, 72-73; Valamoti, A.M., 2011. ↩
- Svilar M., 2016, 50. ↩
- Mèdard F., 2012, 367. ↩
- Barber E.W., 1995, 45. ↩
- Gleba M. - Harris, S., 2018. ↩
- Gleba M. - Harris, S., 2018, Fig. 1. ↩
- Gleba M. - Harris, S., 2018. ↩
- Gibbs, K.T., 2008, 91. ↩
- Gleba M. - Harris, S., 2018. ↩
- Фиданоски et al. 2009, Т.70. сл.1-4; Китаноски et al., 1987, 14, 16, T.III. сл. 1; Темелкоски Д.- Миткоски А. 2006, 68, 73, Т.VII. Сл.1,2; Gimbutas M., 1976, 149, Fig.104. ↩
- Barber E. J. W., 1991, 59. ↩
- Perles C., 2001, 246, 247; Carington Smith J., 1977, 120,121. ↩
- Bogdanović M., 2004, 145. ↩
- Mc Pherron A., et al., 1988, 326. ↩
- Carington Smith J., 1977, 133-135, 146-153; Tzachili I., 1996, 289, Fig.177,178. ↩
- Adovasio J.M. - Maslowski R.F., 1988, 345-354; Mazăre N.P., 2012, 10-11, Fig. 1.11. ↩
- Mazăre N.P., 2012, 39; Özdemir A., 2007, 76-78. ↩
- Назим Ј., 2002, 152. ↩
- Adovasio J.M. et al., 2005, 434,435; Good I., 2001, 30; Soffer O. et al., 2000, 513. ↩
- Hyland et al., 2002, 1-4. ↩
- Adovasio J.M. et al., 2014, 337. ↩
- Barber E.J.W., 1991, 128; Giner A. C., 2012, 50; Harris S., 2009, 105; Nosch M-L., et al., 2015, 66. ↩
- Özdoğan М., 2013, 187, Fig. 127. ↩
- Петков Н., 1926, 50, сл. 85, 86, 87. ↩
- Carington Smith J.,1977, 127-129. ↩
- Adovasio J.M. - Maslowski R.F., 1988, 353-352, T. 12.2. ↩
- Ninčić I., 2016. ↩
- Ninčić I., 2016, 80-88. ↩
- Adovasio J.M. - Maslowski R.F., 1988, 345-347; Јовановић М., 2011, Сл. 14:; Ninčić I., 2016, T. 36, 37, 38. ↩
- Mazăre N.P., 2014, 5-8. ↩
- Barber E.J.W., 1991, 113, 249, 299; Петрова В., 2015, 124. ↩
- Carington Smith J., 1977, 139; Rahmstorf L., 2015, 8, Сл.1.1.2. ↩
- Rahmstorf L., 2015, 8. ↩
- Симоска Д., - Санев В, 1975, Т. XIV/3. ↩
- Grbić et al., 1960, Т. XI/1-3. ↩
- Здравковски Д., 2005, 26-28. ↩
- Carington Smith J., 1977, 123-125, Т. XVIIIa; Perles C., 2001, 250; Петрова В., 2015,129. ↩
- Петрова В., 2015,129, 127. ↩
- Chohadzhiev A., 2004, 231,23;. Nikolov V. - Tokarova D., 2018. Fig.7. ↩
- Георгиев З. - Билбија М., 1984, 48, Т.IV, Сл.6; Темелкоски Д. -Миткоски А., 2006, 68; Санев В., 1988, 21; Фиданоски Љ., 2009, Т.70, Сл. 8-11, Т.7, Сл.6; Фиданоски Љ., 2012, Сл.63. ↩
- Санев В., 1988, 21- 22, Сл.13. ↩
- Barber E.J.W., 1991, 93-94; Minichreiler К., 2007, 152-153; Ninčić I., 2016, T. 8; Петрова В., 2015, 125-129. ↩
- Петрова В., 2015, 120-125. ↩
- Minichreiler К., 2007, 152-153. ↩
- Barber E.J.W., 1991, 93-94. ↩
- Carington Smith J., 1977; Perles C., 2001, 251. ↩
- Carington Smith J., 1977, 135,136, 154-159. ↩
- Çilingiroğlu Ç., 2009,15-17, Fig. 6, 7; Çilingiroğlu et al., 2012, 146, 148. ↩
- Çilingiroğlu et al., 2012, 145. ↩
- Çilingiroğlu Ç., 2009, 14, Fig. 5; Çilingiroğlu et al., 2012, 145. ↩
- Петрова В., 2015, 126; Rasson J., 1988, 337. ↩
- Schoop, U. D., 2014, 431-432, Fig. 2, 4. ↩
- Schoop, U. D., 2014, 432-434, Fig. 3. ↩
- Колиштркоска-Настева И., 2005, сл. 78. ↩
Summary
Textile Production in the Early Neolithic Settlements Vrbjanska Chuka, Peshterica, Chuka Topolcani and Gumushica
Textile imprints on clay are the most conclusive evidence for the existence of a textile industry in the Early Neolithic settlements from the present Republic of North Macedonia. We analyzed the imprints from four Early Neolithic settlements dating from the first centuries of the 6th millennium BC: Vrbjanska Chuka, Peshterica, Chuka Topolchani and Gjumushica. They are situated at the northern part of Pelagonia Plain and belong to the Velushina-Porodin cultural group. The majority of the imprints were discovered at Vrbjanska Chuka. The analysis of the fabrics is based on 36 textile imprints: 33 found on shards from the bases of ceramic vessels (Fig.1), one on a fragment of an anthropomorphic house model and two on a burnt daub (Fig. 3). Pottery shards with negative imprints of the fabrics were pressed upon dentist paste in order to obtain a positive mold. We visually identified the structure of the textiles and threads, measured the yarn diameters, their twist directions and the fabric count.
The threads were made of fibers from the inner bark of some of the bast plants, most probably of decorticated cultivated flax (Linum usitatissimum). Weft threads diameters range from 1 to 4 mm. The visible individual plant fibers of the weft threads run almost parallel, with a minimal z-twist of 50-150 (Fig. 2). Warp threads are not visible, but they should be similar to the warps of the two textile imprints from the contemporary settlement at Kanli Chair. On one of them, 1.8-2 mm thick warps are S-plied with a twist angle of 250-550 (Fig. 4), on the other, the individual 1-2 mm thick threads are plied with a twist angle of 50-100. The threads were made by splicing of decorticated plant stems, a common procedure during the prehistory, where the strips of fibers are joined in individually and then slightly twisted. The single threads may be plied in the opposite direction, as seen at the warps from Kanli Chair (Fig. 4). The 27 perforated discoid shard fragments from Vrbjanska Chuka and the one from Peshterica (T. I), might have been used as spindle whorls for strengthening the twist of the spliced weft threads, but more probably for plying the single threads for the warps (Fig. 4).
The simple close double weft twining in “S” direction, where the weft is the passive and the warp the active element of the structure, is a common feature of all of the imprinted fabrics (Chart 1.), with only slight variations in the tightness of the weft rows (Fig. 5). Fabric counts range from 7 to 18 yarn elements per square centimeter. All of the fabrics are weft faced and flexible and the majority of them are damaged, which points to their secondary use during the modeling and drying of the vessels. The standardized quality of the fabrics reveals a previous knowledge, while the use of only one twining type shows the conservative attitude of this compact and isolated group of the Neolithic colonists. On the other hand, during the Neolithic in Greece, Bulgaria, Serbia and Romania, several different twining types were used simultaneously, the diagonal twining being the most frequent, while the simple “S” twining was used only occasionally.
Twining may be performed without a loom and tension of the warps. The warp-weighted looms, characteristic for Europe and Anatolia, are usually connected with the true weaving. The seven isolated finds of weight like objects (T. II; Chart 2) in those five settlements cannot confirm with certainty the use of the warp-weighted loom. During the early Neolithic, loom-weights were also absent in Greece, albeit at the same period, from the first half of the 6th millennium BC, groups of loom-weights were regularly found in Bulgaria and in the settlements along the Middle Danube Valley in Serbia, Croatia and Hungary. So far, the earliest clusters of loom weights in Anatolia are those discovered at Ulucak, Layer Vb (6400-6080 BC), in the coastal area of southwestern Anatolia. Loom-weights and spindle whorls started to appear in greater numbers in the Republic of North Macedonia during the 5th millennium BC. The oldest loom-weights, so far, from Greece, dated to 4600 BC, were found at Sitagroi in the north,. From the start of the 5th millennia, isolated finds of loom-weights and spindle whorls started to appear in western Anatolia, while during the late Chalcolithic in the 4th millennium, they were present in large quantities at almost all sites. The new weaving technology was gradually replacing the older twining technology on the Balkans, although they were very often coexisting. The first imprints of plain weaves in North Macedonia appeared on two wrapped female figurines discovered at the Chalcolithic settlements Crnobuki and Bakarno Gumno at Pelagonia.
Библиографија
- Георгиев З. - Билбија М., 1984, Неолитска населба кај Говрлево, Културно наследство 9, Скопје, 39-48.
- Здравковски Д., 2005, Неолитска населба ,,Под село – Тумба‘‘, село Стенче, Зборник археологија 2, 25-30.
- Јовановић М., 2011, Антропоморфне фигурине, идоли и одећа, во: Белић, У. (ед.), Господари глине и жита (каталог), Нови Сад, 38-45.
- Китаноски Б. - Симоска Д.-Тодоровиќ Ј., 1987, Радин Дол – Неолитска населба кај Прилеп, Macedoniae acta archaeologica 7-8, Скопје, 7-29.
- Колиштркоска-Настева И., 2005, Праисториските дами од Македонија (каталог), Скопје.
- Кузман П., 2017, Од Зластрана до Пенелопа: неолитските локалитети во Охридско (II) во: Фиданоски Љ., Наумов, Г. (ед.), Неолитот во Македонија: чекор напред во проучувањето на првите земјоделски општества, Скопје, 9-42.
- Назим Ј., 2002, Употребата на ќилимот во Македонија, Зборник Етнологија 2, 145-154.
- Петков Н., 1926, Плетки отъ предисторическото селище Обрещта при с. Челопечене – Софийско, Годищник на Народния музеий за 1922-1925, 49-56.
- Петрова В., 2015, История на вертикалния тъкачен стан с тежести – от неолита до края на античността (По археологически данни от днешните български земи), Studia Arhaeologica Arhaeologica Universitatis Serdicensis, Vol. 5, София, 115-218.
- Санев В., 1975, Неолитска населба Руг Баир кај с. Горобинци, Зборник на Штипскиот народен Музеј IV-V, Штип, 203-231.
- Санев В. - Симоска Д. - Китаноски Б - Саржоски С., 1976, Праисторија во Македонија (каталог), Скопје.
- Симоска Д. –Санев В., 1975, Неолитската населба Велушка тумба кај Битола, Macedoniae Acta Arhaeologica 1, 25–88.
- Симоска Д. - Санев. В., 1976, Праисторија во централна Пелагонија (каталог), Битола.
- Санев В., 1988, Неолитско светилиште од Тумба во Маџари, Скопско, прелиминарно соопштение од ископувањата во 1981, Macedoniae acta arhaeologica 9, Скопје, 9-30.
- Темелкоски Д.-Миткоски А., 2006, Праисториска населба Могила Сенокос, Macedoniae acta archaeologica 17, Скопје, 55–80.
- Фиданоски Љ., 2009, Предмети од керамика, камен, коска рог и школка, во: Наумов Г. – Фиданоски Љ. – Толевски И.- Ивковска А. (ед.) Неолитските заедници во Република Македонија, Скопје.
- Фиданоски Љ., 2012, Церје-Говрлево и Милош Билбија (каталог), Скопје.
- Adovasio J. M., & Maslowski R. F., 1988, Textile impressions on ceramic vessels at Divostin. In: McPherron A. & Srejović D. (eds.) Divostin and the Neolithic of Central Serbia, Ethnology Monographs, Vol. 10, Pittsburg, 345-354.
- Adovasio J.M. - Hyland D.C. – Soffer O., 2005, Textiles and Cordage. In: Svoboda A. (ed.) Pavlov I Southeast - A Window into the Gravettian Life Styles, Brno, 432-443.
- Adovasio J.M. - Soffer O. - Illingworth J. - Hyland D.C., 2014, Perishable Fiber Artifacts and Paleoindians: New Implications, North American Archaeologist, Vol. 35 (4), 331-352.
- Barber E. J. W., 1991, Prehistoric Textiles - The Development of Cloth in the Neolithic and Bronze Ages, Princeton.
- Barber E. J. W., 1995, Women`s Work – The First 20,000 Years, New York – London.
- Bar-Josef O., 2020, The Neolithic Revolution, the Fertile Crescent and the Origins of Fibre Technology, in: Schier W. - Pollock S., (eds.) The Competition of Fibres: Early Textile Production in Western Asia, South-East and Central Europe (10.000-500 BC), Oxford, 5-16.
- Bergfjord C. – Mannering U. – Frei K.M. – Gleba M., 2012, Nettle as a distinct Bronze Age Textile Plant, Scientific Reports 2, 1-4.
- Bogdanović M., 2004, Kružne pločice, tegovi od pečene zemlje, pršljenici, predmeti nejasne namene, in: Bogdanović M. (ed.) Grivac - naselja protostarčevačke i vinčanske culture, Kragujevac, 145-147.
- Burnham H.B., 1965, Çatal Hüyük - The Textiles and Twined Fabrics, Anatolian Studies 15, 169-174.
- Carrington-Smith J., 1977, From the Beginning of the Neolithic to the End of the Mycenian Ages: With Particular Reference to the Evidence Found on Archaeological Excavations, PhD Thesis, University of Tasmania, https://eprints.utasedu.au/1442/.
- Chohadzhiev A., 2004, Weights and/or Spools: Distribution and Interpretation of the Neolithic “Cocoon-Like Loom-Weights”, in: Nikolov V. - Bachvarov K. - Kalchev P. (eds.) Prehistoric Thrace, Proceedings of International Symposium in Stara Zagora, Sofia-Stara Zagora, 231-238.
- Çilingiroğlu Ç., 2009, Of Stamps, Loom Weights and Spindle Whorls: Contextual Evidence on the Function(s) of Neolithic Stamps from Ulucak, Izmir, Turkey, Journal of Mediterranean Arhaeology, January 2009.
- Çilingiroğlu A. - Çilingiroğlu Ç. - Çevik Ö., 2012, Ulucak Höyük, Towards Understanding the Early Farming Communities of Middle West Anatolia: Contribution of Ulucak, in: Özdoğan M, - Başgelen N, - Kuniholm P (eds.) The Neolithic in Turkey New Excavations & New Research, Northwestern Turkey and Istanbul, Istanbul, 139-135.
- Cybulska M. - Maik J., 2007, Archaeological Textiles - A Need for New Methods of Analysis and Reconstruction, Fibres and Textiles in Eastern Europe, January/December 2007, Vol.15, No. 5-6, 64-65.
- Gibbs K. T., 2008, Pierced clay disks and Late Neolithic textile production, in: Córdoba J.- Molist M. - Pérez C. - Rubio I. - Martínez S. (eds.) Proceedings of the 5th International Congress on the Archaeology of the Ancient East, vol. II, Madrid, 91-93.
- Gimbutas M,. 1976, Ornaments and Other Small Finds, in: Gimbutas M. (ed.) Anza, Neolithic Macedonia, As Reflected by Excavation at Anza, Southeast Yugoslavia, Los Angeles, 242-256.
- Giner A. C., 2012, Textile from the Pre-Pottery Neolithic Site of Tell Halula (Euphrates Valley, Syria), Paleorient 38, 41-54.
- Gleba M. - Harris S., 2018, The First Plant Fibre Technology: Identifying Splicing in Archaeological Textiles, Archaeological and Anthropological Sciences, July 2018.
- Gleba M. - Nikolova A., 2007, Early Twined Textiles from Sugokleya (Ukraine), Archeological Textiles Newsletter 48, 7-9.
- Good I., 2001, Archeological Textiles: A Review of Current Research, Annual Review of Anthropology 30, 209-226.
- Grbić M. – Mačkić M. - Nađiš P. - Simoska D. - Stalio B., 1960. Porodin, kasnoneolitsko naselje na Tumbi kod Bitolja, Bitolj.
- Harris S., 2009, Smooth and Cool, or Warm and Soft: Investigating the Properties of Cloth in Prehistory, in: Andersson S. - Gleba M. - Mannering U. - Munkholt C. - Ringgaard M. (eds.) North European Symposium for Archaeological Textiles X, Ancient Textiles Series vol.5, 104-112.
- Harris S., 2014, Flax Fibre: Innovation and Change in the Early Neolithic - A Technological and Material Perspective, Textile Society of America Symposium Proceedings, Paper 913. http://digitalcommons.unl.edu/tsaconf/913.
- Hyland D.C. – Zhushchikhovskaya I. S. – Medvedev V.E. – Derevianko A.P. – Tabarev A.V., 2002, Pleistocene Textiles in the Russsian Far East: Impessions From Some of the World`s Oldest Pottery, Anthropologie, XL/, 1-10.
- Karg S., 2011, New Research on the Cultural History of the Useful Plant Linum usitatissimum L. (Flax) a Resource for Food and Textiles, Vegetation History and Archaeobotany, 20, 507-508.
- Kreuz A – Marinova E. – Shafer E. – Wiethold J., 2005, A Comparison of Early Neolithic Crop and Weed Assemblages from the Linearbandkeramik and the Bulgarian Neolithic Cultures: Differences and Similarities, Vegetation History and Archaeobotany, 14, 237-258.
- Mazăre N.P., 2012, The Craft of Textile Production at the Neolithic and Eneolithic Communities in Transylvania, PhD thesis – abstract, University of Alba Iulia.
- Mazăre N. P., 2014, Investigating Neolithic and Copper Age Textile Production in Transylvania (Romania), in: Nosch M.L. – Michel C. - Harlow M. (eds.) Prehistoric, Ancient Near Eastern and Aegean Textiles and Dress: An Interdisciplinary Anthology, Ancient textiles series vol.18, 1-42.
- Mèdard F., 2012, Switzerland: Neolithic Period, in: Gleba, M. and Mannering, U. (eds.), Textiles and Textile Production in Europe from Prehistory to AD 400, Ancient Textiles Series vol. 11, 367-377
- Minichreiler K., 2007, Slavonski Brod Galovo, Monographiae Instituti archaeologici, Knjiga 1, Zagreb.
- Nikolov V. - Takorova D., 2018, The Dawn of European Civilization: Slatina-Sofia 8, 000 Years Ago (catalogue), Sofia.
- Ninčić O., 2016, Tekstil u praistoriji na tlu Srbije, doktorska disertacija,Univerzitet umetnosti, Beograd. https:/nardus.mpn.gov.rs
- Özdemir A., 2007, An Experimental Study of Mat Impressions on Pot Bases from Chalcolithic Gülpınar (Smintheion), in: Takaoğlu T., (ed.) Ethnoarchaeological Investigations in Rural Anatolia 4, Istanbul, 73-85.
- Özdoğan M., 2013 Neolithic Sites in the Marmara Region, in: Özdoğan M, Başgelen N, Kuniholm P (eds.) The Neolithic in Turkey New excavations & New Research, Northwestern Turkey and Istanbul, Istanbul, 167- 269.
- Perles C., 2001, The Early Neolithic in Greece - The First Farming Communities in Europe, Cambridge.
- Rahmstorf L., 2015, An Introduction to the Investigation of Archaeological Textile Tools, in: Andersson S. E. - Noch M. L. (eds.) Textiles and Context: Investigating Textile Production in the Aegean and Eastern Mediterranean Bronze Age, Ancient Textile Series, Vol. 21, 1-23.
- Ryder M.L., 1965, Report of Textiles from Çatal Hüyük, Anatolian Studies 15, 175-176.
- Schoop, U.D., 2014, Weaving Society in Late Chalcolithic Anatolia: Textile Production and Social Strategies in the 4th Millennium BC, in: Horejs B. – Mehofer M. (eds,), Western Anatolia Before Troy, Proto-Urbanization in the 4th Millenium BC?, Oriental and European Archaeology, vol. 1, 421-446.
- Siennicka, M., 2012, Textile Production in Early Helladic Tiryns, in: Nosch M. L. – Laffineur R. (eds.), Kosmos, Jewellery, Adornment and Textiles in the Aegean Bronze Age, Aegeum 33, 65-75.
- Skals I. –Moller-Wiering S. - Nosch M-L, 2015, Survey of Archaeological Textile Remains from the Aegean and Eastern Mediterranean Area. In: Andersson Strand E. - Noch M-L. (eds.) Textiles and Contexts: Investigating Textile Production in the Aegean and Eastern Mediterranean Bronze Age, Ancient Textile Series, Vol. 21, 61-74.
- Svilar M., 2016, Proizvodnja tekstila u kasnom neolitu: keramičke posude za ”kvašenje biljnih vlakana” sa lokaliteta Pločnik, Arhaica 4/2016, 41-61.
- Soffer O. - Adovasio I. M. - Hyland D. C., 2000, The ’Venus’ Figurines, Textiles, Basketry, Gender and Status in Upper Paleolithic, Current Anthropology 41/4, 511-537.
- Tzachili I., 1996, Weaving, in: Papathanassopoulos G. A. (ed.), Neolithic Culture in Greece, (catalogue), Athens, 137-139.
- Valamoti, A. M., 2011, Flax in Neolithic and Bronze Age Greece: Archaeobotanical Evidence, Vegetation History and Archaeobotany, 20, 549-560.
- Wild J. P., 2003, Anatolia and Levant in the Neolithic and Chalcolithic Periods, c.8000-3500/3300 BC, in: Jenkins D. (ed.) The Cambridge History of Western Textiles, Cambridge, 39-43.