Macedoniae acta archaeologica 23 (2021) · стр. 303–325
Урбанистички решенија во Скупи
Содржина
Colonia Flavia Scupinorum е вистински показател за урбанизацијата на главен провинциски град за време на римскиот империјален период и измените на урбанистичките планови што следеле во доцната антика. Меѓу позначајните настани со кои се поврзува периодот на основање на градот се Дарданската војна, претпоставката за постоење воен логор и присуството на римските легии, создавањето на римската провинција Мезија, населувањето на ветераните во градот и улогата на династијата Флавиевци според која колонијата го добила името.1 Ширењето на римската урбанизација го следело освојувањето на териториите, при што Римјаните ги поставувале градовите во новите простори каде дотогаш не постоеле, а таму каде егзистирале пред нивното освојување биле трансформирани според римските правила.2 Силната урбанизација спроведена од императорите Трајан и Хадријан била изразена и во овој дел на Империјата. Во провинциите во Јужниот Балкан урбанистичкиот процес веројатно можел да започне околу еден век по римското освојување, така што, на пример, во двете Мезии и Тракија градскиот живот не бил наследен како кај крајбрежните хеленистички населби, туку уредувањата на градовите биле плод на императорски решенија.3 Различните статуси, а со тоа и привилегии на градовите во римскиот царски период се наследство од периодот на републиката, за што говорат колонијата и муниципиумот, како стандарди на градскиот облик на живеење. Римскиот систем ги спроведувал потребите на Империјата преку овозможување растеж на градовите, кои воедно биле и самовладеачки.4 Во провинцијата Македонија големите градови Тесалоники, Филипи и Дион биле преуредувани за да се спроведе римскиот триделен форум со портици, а куќи во римски стил со атриум и имплувиум се појавиле во II - III век. Изградбата на римските градби - курија, базилики, бањи, експлицитно го истакнале римскиот карактер на градовите, а форумот поставуван на природен терен бил усогласен според хеленистичката традиција за изведби на тераси.5 Од големо значење за римското градежништво била употребата на opus caementicum, кој им овозможил на архитектите да ги надминат тешкотиите на теренот и сложеноста на градежните планови.6
Во историјата на урбанизмот само во сигурни временски периоди од човештвото било возможно да се изведуваат планирања на градови, што покрај современиот, особено заслужен е римскиот период. Тенденцијата за поставување ортогоналната улична мрежа во градовите, се разбира, како резултат на редот, култивираноста, напредокот и ширењето на цивилизацијата, е организирано во долгата римска епоха. Исто така, економските аспекти биле во голема мера влијателни во планирањето на римскиот град и можат да дадат сугестии за реконструирање на минатото и начинот на кој биле изведени урбанистичките решенија.7 Теоријата за настанување на римскиот град кон крајот на републиката и на почетокот на царството е одамна разработена. Независно од ритуалот, основањето на градот, особено колонијата, претставувало до крај разработена апстрактна замисла, која била оптимално применета во дадениот случај. Градот бил планиран како urbs quadrata, со класична мрежа од cardines и decumani, така што ориентацијата на целиот град треба да соодветствува на страните на светот.8 Логичностите во поставувањето на градовите наложиле овие принципи да не бидат секогаш безрезервно прифатени, на што првично влијаела конфигурацијата на теренот. Во Скупи уличната мрежа и квартовите овозможуваат голем број податоци за проучување на урбанизацијата на типичен римски провинциски центар. Поставувањето на глобалната урбанистичка шема во Скупи, која е одамна позната во науката, го покажува вклопувањето на новиот римски град во локацијата на возвишението Зајчев Рид и со најголем дел на рамнината што од таму се протега на југ кон реката Вардар9 (сл. 1).
Комплекс терма - базилика со атриум
Во зависност од застапеноста на многубројните и разновидни елементи кои влијаеле на развојот на римските градови, секој од нив различно ги доживувал нагорнините и падовите на државата. Периодот на II век е забележан како исклучително важен за територијалната експанзија, подем и силни градежни зафати низ целата Империја. Во Скупи тој период е потврден преку двата најголеми објекти во градот, театарот10 и Големиот термален објект.11 Анализите на многубројните податоци упатуваат на заклучоци за голем број импликации од урбаниот живот во Скупи во периодот од II до почеток на VII век.12 На просторот од еден кварт, т.н. Комплекс терма-базилика со атриум, сместен во средишниот дел на градот, беа откриени два големи објекти од јавен карактер (Термален објект и врз дел од него Ранохристијанска базилика со атриум), преку чии изградби и преправки се согледуваат урбанистички промени во планирањето и изградбата на градот во различните периоди на неговата историја. Квартот од западната страна е оформен со улицата кардо максимус, од северната и јужната со две улици декумани, додека на источната страна следната улица кардо cè уште не е дефинирана. Улицата кардо максимус се протега во правец североисток - југозапад, а нејзиното протегање кон североисток води кон западниот дел на зградата на театарот.13 Должината на квартот на западната страна изнесува 70 m, а според големината на објектите во него се очекува должината на попречната страна да изнесува над 60 m (сл. 2). Термата, која е репрезент на градителската моќ на градот во II век го зафаќала просторот од целата инсула (сл. 3). Се смета дека бањите биле најценетите урбанистички достигнувања и значајни стилски и уметнички дострели на римската уметност и архитектура. Скупската голема бања е изградена во близина на форумот и влезот во градот од источната страна, што претставува дел од урбанистичкиот план. Големите бањи биле наменети за посетители од градот кои живееле во близина на бањата и за оние кои пристигнувале или излегувале од градот, а главните влезови во нив биле поставени во однос на главните улици во градовите.14 Тие, по правило, биле опремени со низа простории за опслужување на посетителите за разни видови капења, одржување на физичката спремност на телото и дружење за време на целодневниот престој. Оваа бања во Скупи е една од многуте бањски комплекси од империјален тип изградени низ целата држава. Во нејзиниот западен дел се протегаат т.н. влажни простории со хипокаустен систем за загревање. Со тоа архитектот го запазил правилото на изградба на просториите за бањање во римската бања на таа страна, наменети за долготрајно бањање и изложеност на попладневното медитеранско сонце. Во тој дел е сместен caldarium со еден голем полукружен базен, alveus, како и неколку помали кади, labrumi, до него (сл. 4). Калдариумот се протега на голем дел од југозападниот дел на бањскиот комплекс, што е констатирано и со делот откриен под атриумот на ранохристијанската базилика изградена врз термата, каде се наоѓа второто од двете ложишта, praefurnii, во бањата (сл. 5). Во најголемите римски бањи калдариумите биле најекспонираните простори кои доминирале со сводови и куполи. Такви се Големата бања во Тимгад во Алжир, чија содржина и симетрија се во релација со бањите на Каракала и Диоклецијан, вреднувани како најубави бањи во Рим,15 просториите со систем за подно затоплување, hypocaustum, во бањата во Истмија кај Коринт, се сместени во југозападната половина на градбата,16 а калдариумот во императорскиот тип терми во Одесус се наоѓа на јужната страна.17 Во скупската бања во продолжение следат низа простории, од кои најголем е apodyterium. Специфичноста на просторијата до него се истакнува со издигнатост на подот во однос на околните, а тој заедно со нишата бил поплочен со мермерни плочки, ѕидовите биле украсени со мозаици со златна фолија, така што таа просторија била најрепрезентативна во бањскиот комплекс. Тоа сознание е надополнето со прекрасната мермерна скулптура на Венера Пудика поставена во полукружната ниша на просторијата.18 Поставувањето на скулптури било вообичаено кај римските бањи, како примерот во Истмија.19 Скупската голема бања содржи и голем atrium, а во овој степен на истраженост откриен е влез во него од улицата северен декуман. Во атриумот се најдени остатоци од столбови и капители, што може да укажува на стилобат во источниот дел на бањата, што, пак, наговестува репрезентативен влез од таа страна. Од архитектонски аспект, ѕидовите на калдариумот биле масивни и силно зајакнати на аглите, веројатно за сводови и калоти, вообичаени кај термите од империјален тип. Сето тоа го покажува грандиозниот лик на зградата на термалниот комплекс во Скупи.20
За распоредот на зградите во инсулите во Скупи во однос на уличната межа говорат неколкуте истражени објекти во квартовите од централниот дел на градот. Во таа зона во непосредна близина се изградени две термални згради, од кои Големиот термален комплекс потекнува од раниот царски период и опстојувал до доцната антика, а од другата страна на улицата кардо максимус била изградена бањата во доцноримскот период.21 Во периодот на доцната антика долж источната страна на оваа улица, во два кварта, биле изградени две ранохристијански базилики (Базилика со крстилница22 и спомнатата Базилика со атриум), што, всушност, укажува на зона во градот определена за религиозни случувања.
Важен дел од урбанистичките планови претставува доводот и одводот на водата во градовите.23 Околу скупски кварт (Комплекс терма-базилика со атриум) водоводниот системот е констатиран на потегот на улицата кардо максимус,24 иако археолошки не е потврдено директно поврзување на термата со водоводниот систем на градот. Во бањата се најдени остатоци од глинени водоводни цевки, но без утврдена насока кон која би бил поставен цевководот. Еден железен вентил за наизменично пропуштање на водата најден во бањата сведочи за техничката спремност на римската инжинерија.25 Во термалниот комплекс во Скупи е најден и голем камен блок со кружен отвор во средината, кој наликува на капак за затворање на подземна цистерна за вода. Веројатно, за опслужување на бањата при потребата од повремен довод на поголемо количество на вода била користена цистерна, сместена на повисоко тло од нивото на бањата, северно од термата на падината на Зајчев Рид.26 Непреченото и континуирано донесување вода во повеќето градови низ Империјата се одвивало со аквадукти, кои биле управувани од censors или aediles.27 Во дворот на скупската бања на камен споменик најден in situ, во текст наменет на нејзината изградба се спомнува едил во градот28 (сл. 6). Нему, како на декурион на колонијата и заради почест кон едилската должност во дворот на бањата му било доделено место за поставување на ова обележје. Поврзаноста на јавната бања со водоводниот систем во градот е во согласност со регулирање на доводот на водата, според податокот од камениот споменик во бањата каде се дознава за законската регулатива, додека надземен аквадукт кој би ја доведувал водата до градот не е откриен. Во римската епоха проточната вода била употребувана со закон, но не со закон за сопствеништво, а јавната и приватната вода од аквадукт со закон биле разделливи. Највоопштениот начин на законско донесување на водата бил тој што употребата на водата била распределена (usus aqae ad aliquem pertinent) на приватен или јавен дел.29 Од тие причини, гледаме поврзаност на спомнатиот скупски едил со снабдувањето со вода од аквадукт за Големата бања во Скупи. Правната поддршка на урбана естетика на римскиот град била во голем дел одговорност на декурионите, кои во првите два века од новата ера тоа го правеле со особена успешност.30 Одводот на водата од римските бањи бил регулиран со дренажен систем, така што одводниот систем можел да ја собере целата количина на ненадејна вода и прелевање од бањата. Изградбата на бањите во пониските делови на градовите била честа појава. Таков е случајот со Антиохија, каде бањите биле лоцирани на такви места. Заради таквата локација на бањите, излевањето можело лесно да биде изведено низ градскиот ѕид, без потреба од изградба на дренажа. Во Рим, во бањскиот комплекс на Campus Martius паралелно со снабдувањето со вода било решено прелевањето на одводниот систем и не било дозволено излевањето на водата слободоно да дренира наоколу.31 Бањата од императорскиот тип во Одесус е изградена на закосен терен од северната кон јужната страна на градот и таа косина била искористена за изведба на систем за истекување на употребената вода, како и за собирање на атмосферската вода.32 Исто така, во Скупи Големиот термален објект е изграден на благо закосен терен, каде падината од Зајчев Рид преминува во широка рамнина на која се протега најголемиот дел од градот. Изборот на локацијата за скупската терма задоволува неколку потреби: бањата се наоѓа во централното градско подрачје каде има голема раздвиженост на луѓе, а истовремено е во близина на западната порта во градот, со што дојденците во градот имале лесен пристап до неа; просториите за бањање се свртени кон југозапад, со што е овозможено нивно долготрајно затоплување во текот на попладневните часови; бањата е сместена во понизок дел на градот со што е олеснет доводот и одводот на водата. Примерите со големите бањски комплекси во Империјата го потврдуваат римското правило за нивна изградба, а токму јавните бањи, кои станале симбол на римската цивилизација, ја изразуваат спремноста на римската хидраулична инженерија.
„Политичката топографија“ на доцноантичкиот град била ориентирана кон изведба на нови згради, главно, цркви и обнова на постари, запуштени згради.33 Овој термин, често употребуван во урбанистичките анализи, подразбира искористување на простори во градот во кои биле реализирани институционализирани владини активности. Технолошкиот профил на доцната антика не е сосема позитивен, така што во многу делови на Римската Империја во периодот IV - VI век се следи континуитет на постоечката технологија преку постоење на старите решенија, видено во ниското ниво на одржување на раноцарските згради. Тоа е карактеристика на медитеранските градови пред урбаното пропаѓање во VI - VII век и е видливо преку одржливата технологија на бањите, улиците и други објекти. Новите згради обично биле ограничени на поправки и често личеле на набрзина прикрпени стари згради.34 Градителството во провинциите во времето на Јустинијан и неговите наследници ретко покажува полно влијание од тогашната архитектура на престолнината. Провинциските архитекти често применувале типови градби одамна застарени во големите градски центри во тоа време, но применувале и стилски елементи од разни региони стопени со локалната традиција, што особено се следи кај изградбата на црквите.35 На Балканот во VII век се барале нови едноставни алтернативи, така што повторно биле во употреба објекти за нови потреби, а алтернтивните решенија вклучувале поправка и конзервација на објектите, но, сепак, не биле од потраен карактер. Многу причини се набројуваат за опаѓање на градовите во периодот на транзиција на градовите од антиката кон средновековието: редукција на бедемите, финансиски кризи, варварски инвазии, епидемии и природни катастрофи, што довело до финансиски, културен и демографски колапс и исчезнување на институцијата град.36
Измени настанати кај големиот термален објект
Доцноантичката трансформација на градовите предизвикала големи измени во уличната мрежа, изгледот на квартовите и зградите во нив. Периодот на IV век е забележан како период на втора градежна експанзија во градот. Покрај изградба на нови згради, периодот донел и примена на решенија кои ја задоволувале моменталната потреба за продавници од разновиден карактер и производни работилници преку измени на делови или цели објекти од постар датум.37 Раноцарската терма во Скупи во почетокот на V век претрпела извесни измени, што се одразило на градскиот урбанистички план. Како резултат на бројните изместувања во општеството и тенденцијата на пропаѓање на јавните објекти, термата доживеала големи промени, така што дел од просториите на западната и северната страна во бањата биле претворени во независни простории, со намалена површина и пренамена. И покрај оваа трансформација, бањата во останатиот дел продолжила со основната функција. За тоа сведочат непроменливоста на функцијата на калдариумот, аподитериумот, зачуваноста на главната просторија каде што била поставена мермерната скулптура на Венера Пудика, како и зачуваноста на атриумот на објектот. Преправките на посочените простории во северниот и западниот дел на термата се согледливи во изменетиот начин на ѕидање во однос на првичниот изглед на бањата, односно ѕидовите сега, главно, се ѕидани од камен и малтер, и малтерисани од внатрешната страна38 (сл. 7, 8). Овие градежни преправки на просториите и анализите на движните наоди укажуваат дека тие активности се одвивале во текот на крајот на IV - V век. Дури во периодот од VI - почеток на VII век просторот на термата, која тогаш веќе била урната, бил целосно искористен за изградба на т.н. постурбан културен хоризонт. Таа нова населба изградена во Скупи, покрај плански изградените цркви, содржела бројни мали живеалишта и ретки работилници изградени во едноставниот стил на живеење од времето на Големите миграции. Во доцната антика во големите градови во Империјата cè уште се одвивал континуитет на постоечката технологија, што е согледливо преку постоење старите решенија, како што се бањите, улиците и други градби, пред да настапи процесот на пропаѓањето на градовите во VI - VII век и колапс на технологијата.39
Проучувањата на Големиот термален објект во Скупи упатуваат дека во периодот од крајот на доцната антика веројатно земјотрес го урнал комплексот. За тоа сведочи просторот од атриумот каде е најден огромен наталожен градежен шут добиен од урнувањето на објектот, а кој подоцна бил изнивелиран заради искористување на просторот за новите, речиси рурални градби во рамки на постурбаниот период. За време на ископувањата тука беа најдени делови од ѕидови и арки, ѕидани од тули и малтер, кои како грутки беа содржани во шутот. Во тој слој беше најдена и скулптурата на Венера Пудика, легната на грб и прекршена на неколку места (сл. 9). Заедно со скулптурата беа најдени голем број мермерни плочи со кои бил обложен ѕидот на нишата каде таа била поставена. Тоа време го означува крајот на постоењето на бањата, зашто врз неа подоцна се изградени градбите од VI - почеток на VII век, односно населбата од постурбаниот културен хоризнот, кој се среќава на многу балкански археолошки наоѓалишта.
Измени настанати со изградбата на Големата ранохристијанска
базилика со атриум
Во текот на VI век се појавиле повеќе нови градови, како и епископии со големи комплекси и притоа црквите презеле различни цивилни функции. Особено во втората половина на VI и првите декади на VII век материјалната култура и урбаниот живот станале поедноставни, следувало масовно напуштање на населбите, што не бил случај со големите градови Тесалоники и Филипи, кои имале стриктни урбанистички планирања.40 Интеграцијата на базиликите во градските планови честопати значеле оддалечување од постојниот изглед на улиците и квартовите. Овие дивергенции честопати доведувале до откажување на некои улици со цел новите огромни згради да се „вклопат“ без да го направат бескорисен остатокот од урбанистичкото планирање како целина.41
Oд периодот на VI век во Скупи се откриени две ранохристијански базилики, сместени во одделни квартови од источната страна на улицата кардо максимус и на релативно мало меѓусебно растојание, а чија изградба била изведена врз постари објекти. Во северниот кварт до оваа улица се наоѓа базиликата со крстилница, под која има остатоци од римска вила со сопствена бања,42 додека во јужниот кварт е базиликата со атриум, изградена врз дел од раноцарскиот термален објект43 (сл. 10). Со градењето на базиликите биле исполнети условите за одвивање на религиозните ритуали на cè побројната христијанска популација.44 Големи урбанистички измени Скупи доживеал во почетокот на VI век, токму со изградбата на Големата ранохристијанска базилика со атриум. Базиликата е тробродна со три апсиди, од кои средната е полигонална од надворешната страна, а другите две странични се полукружни, има нартекс со помошна просторија од северната страна, голем атриум и две влезни простории пред него на западната страна. На јужниот ѕид од базиликата се најдени отвори за две врати, од кои едната е сместена кон источниот, а другата кон западниот крај. По должина од јужната страна на базиликата подоцна била додадена голема просторија, од која е откриен под изведен од хоросан малтер со светлоцрвена боја и кој се наоѓа на речиси исто ниво со подот во јужниот кораб, од каде се влегувало во оваа недоистражена просторија. Целосното откривање на дополнителната просторија ќе ги разјасни формата, големината и намената. Таа просторија била изградена врз улицата јужен декуман, која од таа страна го формира градскиот кварт (сл. 11). Во времето на изградба на базиликата со атриум доцноантичката улична мрежа била уважена и таа формирала insula со трапезоидна форма. Но доградувањето на просторијата од јужната страна на базиликата во следните години на VI век покажува дека заради нејзино поставување врз јужниот декуман, уличната мрежа во периодот по изградбата на базиликата, барем во овој дел на градот повеќе не била почитувана45 (сл. 12). Просечно, во доцниот VI век не постоел ред во поставеноста на јавните згради, улиците биле стеснети или целосно биле отстранети во централното градско планирање, а ако некои згради биле поправани, тоа го изведувале од повторно употребен материјал. Главната разлика меѓу типичен доцноантички и средновековен град се гледа кај финансирањето на јавните згради, кои во доцната антика не биле долго финансирани од „јавни“ извори. Улогата на градските здруженија била преземена од црквата или од приватни индивидуи, а тие филантропски активности биле од особен интерес на црквата.46
Со измените на уличната мрежа квартот во средиштето на Скупи (Комплекс терма-базилика со атриум) претрпел промени на формата и димензиите. Имено, во раноцарскиот период квартот бил оформен според римскиот урбанистички план како кварт со квадратна форма, чии улици имале паралелен распоред. Во почетокот на VI век заради изградбата на базиликата со атриум врз дел од термата квартот бил изменет со закосеното трасирање на улицата јужен декуман на потегот од раскрсницата со кардо максимус, со што квартот добил форма на трапез (сл. 13). Во следниот период, кога до базиликата била доградена јужната просторија, таа улица била елиминирана, со што дотогашниот урбанистички план во тој дел на градот бил сосема занемарен. Тоа е периодот на крајот на доцната антика, кога градот почнал да ја губи дотогашната препознатливост и карактеристики на римски урбан центар во јужниот дел на Балканот. Започал период на целосна рурализација, биле градени едноставни живеалишта и работилници, густо поставувани во новите квартови со цел да се обезбеди преживување на населението. Црквите биле речиси единствените големи згради од јавен карактер кои ги задоволувале религиозните потреби на луѓето и кои сведочеле за урбаното минато на овој римски и доцноантички град.
Промената во Скупи во почетокот на VI век, изразена преку новото улично трасирање, се рефлектирало на вкупниот изглед на градот. Изменета на уличната мрежа претставувала голем зафат од урбанистички аспект. Градот почнал да го губи античкиот изглед и почнал да добива карактер на новото време. Поставеноста на базиликата со атриум во тој простор било според правилото за изградба на цркви со ориентација исток-запад, што во случајот е применето со занемарливо отклонување. Скупи во овој период се трансформирал во постантички град, чија урбана шема cè уште немала изглед на византиски град. Преуредувањето на улиците, како нивно стеснување или проширување на големи објекти на сметка на улиците, заедно со подемот на изградба на црквите и нивно поставување за основен елемент на градскиот карактер, се особеностите на раносредновековниот град.47
Изградбата на базиликата со атриум врз дел од термалниот комплекс упатува и на прашањето поврзано со водоснабдувањето (сл. 14). Од практична гледна точка, градежната изведба на базиликата е поврзана со користењето на водата. Снабдувањето со вода било значајно за функционирање на црковните објекти, така што искористувањето на римскиот водовод од термата под базиликата секако дека било корисно за новата градба.48 Водата за црквите не била потребна само при чинот на покрстувањето, туку и за секојдневните животни потреби во црковните комплекси, многу верници престојувале во или околу нив, така што неопходноста од водата е многукратна. Изградбата на цркви врз термални објекти се гледа и како можност за користење достапен градежен материјал за големите базилики од V и VI век.49 Во ранохристијанскиот период одредувањето на локација за поставување црква се смета за значајно урбанистичко решение. За одбележување е појавата на изградба на ранохристијанска базилика врз римска бања, како што е случајот во Скупи. Заедничко за овие два типа објекти е користењето на водата. Доводот на вода е градежен зафат чија изведба била условена од поголем финансиски издаток, и затоа, искористувањето на веќе изведена водоводна мрежа во одреден дел на квартот било прифатено како видно олеснување. За одвивање на обредот на покрстување во базиликата неопходно било присуствота на вода. Со досегашните ископувања во оваа скупска базилика не е најдена крстилница, што не значи дека не била изградена.50 Баптистериумите во основа претставуваат бања и природно е што за нив била прифатена заедничката форма за јавните и приватните римски бањи, а базенот каде се одвивало крштевањето го заземал централното место и за него била доволна соба каде што можеле да се акомодираат кандидатот и клерот.51 Исто така, и за одвивање на сите други дневни работи во црквите била потребна вода, што вклучува и повеќедневен престој на поголем број луѓе во атриумите на црквите за спроведување на чинот на покрстување. На наше тло со сличен контекст е Малата базилика во Хераклеја Линкестис, чија писцина се полни од новиот водовод изведен во Јустинијаново време при изградбата на градската фонтана.52 Во Остија бањски комплекс и соседна зграда биле приспособени да формираат невообичаена базилика.53 Во најраниот христијански период римските бањи биле користени за потребите на првите црковни литургии, како што во Сердика врз доцноантичка бања од IV век половина од бањската зграда во периодот од средината на V век била претворена во христијанска ротонда, денес позната под името Св. Ѓорѓи.54 Комплексот Aquae Issae во доцната антика доживеал трансформација на базилика врз термата.55 Во Царичин Град термата доживеала таква трансформација со изградба на црква.56 Во Филипи еден лак од октагонот бил изграден врз споредна улица, со што била блокирана постоечката улична мрежа и изместена правата линија на улицата. Исто така, крстилницата од црквата порано била бањска зграда.57 Базилики биле изградени на простори каде што постоеле римски бањи. Тоа може да се види во големите базилики на Солун - Ахиропитос, Св. Димитрија, и Св. Софија, како и во базилика во Верија. Со изградбата на петокорабната базилика посветена на Св. Софија во Солун била изместена постојната улична мрежа за да се овозможи правилно ориентирање на новата црква. Градителите таму не само што ја напуштиле оската на римскиот распоред, туку биле пресечени две од инсулите и ја блокирале главна улица.58 Античкиот урбанистички план бил користен и во одбирање на положбата за ранохристијански цркви. Тие биле редовно сместени во непосредна близина или на самото место на урбани доминанти, важни за одвивање на секојдневниот живот во градот. На пример, во Јадер, на и околу форумот се изградени ранохристијански базилики, со што практиката за подигање јавни урбани содржини продолжила со објекти за негување на духовниот и општествениот живот од раносредновековниот Задар. Во тој контекст, ранохристијанската базилика Св. Томо е подигната во близина на засега најголемиот термален објект во градот.59
Во Скупи, со две фази на изградба, остатоците од последниот културен хоризонт (VI - ран VII век) се протегаат и на просторот од спомнатата инсула во централниот градски ареал. Околу базиликата со атриум биле изградени бројни мали куќи за живеење, нив ги има и врз влезните простории во базиликата, кои потекнуваат од подоцнежна постурбана фаза (сл. 15). Веднаш до северната страна на базиликата е зачуван дел од долг, низок преграден ѕид, со кој станбените објекти биле изделени од црквата. Исто така, во тој дел се зачувани остатоци од поголем дел на ѕидан канал за одвод на вода, кој ја одведувал водата кон уличната водоводна мрежа на улицата кардо максимус (сл. 16). Ѕидовите на каналот се изградени од правилно поставени глинени тули. Бидејќи не е утврдена почетната позиција на каналот, може само да се претпостави неговата поврзаност со црквата, на што укажува идентичното ниво на каналот и тоа на црквата. Од тој период беа најдени остатоци од живеалиштата на просторот од некогашната улица јужен декуман, како и врз додатната јужна просторија и атриумот на базиликата, но не и врз самата базилика.60 Во Скупи остатоци од градби кои припаѓаат на крајот од доцната антика, покрај просторот кој се протега над квартовите од двете страни на улицата кардо максимус, најдени се на платото на врвот од Зајчев Рид,61 како и на просторот околу југоисточниот бедем.62 Констатирањето градби од овој период и на оваа локација ја напушта идејата дека на крајот од доцната антика Скупи се протегало на мала површина. Трансформацијата на градовите е во доцната антика.
Ширењето на христијанството и потребите од поголем број цркви ги ставило тие градби во доминантна положба во градовите, кои подоцна станале основна карактеристика на раносредновековните градови.63 Поврзаноста на доцноантичките градови и бројните тврдини на североисточниот лимес во државата се одразило на заживувањето на византиското владеење и во внатрешноста на Балканот. Намалувањето на населението е видливо според намалената развиеност на градските јадра, особено заради варварските наезди, што во V и VI век се одразило на економијата преку ограничените активности во сите стопански дејности.64 На Балканот многу градови во VI век продолжиле да постојат во изменета форма од римската урбанистичка шема, бидејќи се барале едноставни алтернативи на нивното опстојување. Особено се карактеристични преправките на постоечките згради.65 Тоа е карактеристично за централниот и Јужниот Балкан, додека северниот дел со регионот на Дунав доживеал колапс на технологијата, како што е случај и со Британија, односно граничните области на Империјата.66
Во Скупи причина за големата промена и напуштање на римскиот начин на живеење не е само катастрофалниот земјотрес од 518 година, туку претходно, по масовните варварски освојувања,67 градот како епископски центар го загубил угледот, а жителите, негледајќи поинаква надеж за опстанок, продолжиле да живеат во остатоците од градот.68 Генерално, во доцноантичкото општество cè уште постоела енергија за развој, но во споредба со претходните векови била редуцирана. Обезбедувањето и одржувањето на јавните згради во градовите станале предмет на натпревар кај провинциските власти, што укажува на очајната броба за што подолго одржување на виталноста на градовите со надеж за подолго задржување на античките традиции.69 Трансформацијата на градовите ја поставила потребата од нова доцноантичка урбана естетика, главно, структуирана околу два типа јавни градби - градските бедеми и црквите, така што црквите и бројните живеалишта околу нив го сочинувале новиот изглед на градовите.70 Тогаш Скупи целосно го изгубил античкиот карактер и ги добил првичните особености на новиот бран, кои го претвориле во постантички град. Измените на античките градови биле проследени со паралелни процеси на разградување на римското градителско наследство и римскиот урбанистички идеал, кои благодарение на исклучителното својство на приспособување на разни општествени потреби попримиле значење на безвремени текови на римската цивилизација. Редукцијата на градовите во многу случаи била синоним за преживување.71 Во визуелниот имиџ на градот доминирале бедемите, а катедралните комплекси, кои вклучувале цркви и помошни згради, обично биле лоцирани до срцето на урбаниот простор.72 Меѓу многуте предложени модели за изгледот на доцноантичкиот град опстојува констатацијата дека урбаните трендови присутни на Балканот имаат свои особености во зависност од големината на градот и интензитетот на изградбата на објектите и одбранбените ѕидови.
Белешки
- Papazoglu F., 1969, 137 - 143; Mirković M., 1996, 30; Ферјанчић С., 2002, 72 - 77, 188 - 189; Микулчиќ И., 1982, 36 - 38; Микулчиќ И., 1999, 132 - 135; Јованова Л., 2008, 197 - 222. ↩
- Snively C., 2009, 37. ↩
- Тачева М., 2004, 49 - 75. Тоа размислување може да придонесе за објаснување на доцното и бавното развивање на градскиот живот во посеверните региони, во долнодунавските римски провинции; Иванов Р., 2006, 9 - 16. ↩
- Garnsey P. - Saller R. P., 1987, 22 - 28. Колонијата се развивала преку пресликување на градот Рим, како заедница на жители кои ги следат стандардите на државата преку поставување на просторното планирање на физичката изградба на градот и владеење на законите, што при основањето ја вклучува организацијата за доселување ветерани. Задоволувајќи ги основните начела, колонијата добивала почесна титула со императорски предзнак, но не добивала суштински привилегии, за разлика од муниципиумот, кој поседувал поголема слобода од таа на колонијата, приспособувајќи ги законите на своите потреби. ↩
- Zarmakoupi M., 2018, 263 - 297. Додека напредувал новиот римски карактер на тие градови, постоечките дизајни на хеленистичките театри и куќите кои имаат двор со план на перистил, биле задржани и приспособени на римските потреби. На пример, хеленистичките театри во Дион и Филипи продолжиле да се користат, тој во Филипи дури и за гладијаторски игри, а во Амфиполис куќа со перистил била искористена за римска вила. Таквото постепено и селективно вклучување на римските форми биле типични за римскиот Исток, каде постојната грчка култура влијаела на преговорите меѓу Грците и Римјаните. ↩
- Lamprecht H. O., 1996, 38 - 47, 126 - 131; Oncevska-Todorovska M., 2013, 167 - 177. При изградбата на бањата во Скупи употребен е т.н. римски бетон (се заснова на хидрауличен цемент со особености на материјалите во него слични со современиот цемент), а бил воведен во крајот на републиката и бил применуван низ целиот римски период. Во скупскиот термален комплекс карактеристична е неговата примена при изградбата на калдариумот, каде неговата непропустливост била решавачка, како и за изведба на масивните ѕидови кои требало да го носат теретот на висината и тежината на веројатно, куполното решение на покривот. ↩
- Rogers A., 2011, 38. Во тој контекст, Витрувиј ги разработил можностите за градење на град (De architectura I.4.1- 12), а Цицеро пишувал за лоцирање на градот од економски, безбедносен и хигиенски аспект (Rep.II.2.3.). ↩
- Grimal P. - Woloch G. M., 1983, 10 - 28. ↩
- Mikulčić I., 1971, 463 - 484; Микулчиќ И., 1982, 39, сл. 16; Кораќевиќ Д., 2002, 141 - 152. ↩
- Јакимовски А., 2017. ↩
- Onchevska-Todorovska М., 2009a, 75 - 84; Ončevska-Todorovska M., 2018, 99 - 148; Ончевска-Тодоровска М., 2019, 323 -344. ↩
- Mikulčić I., 1971, 463 - 484; Микулчиќ И., 1973а, 262 - 267; Mikulčić I., 1973b, 43 - 45; Микулчиќ И., 1999, 132 - 144, 255 -258, 351 - 352; Кораќевиќ Д., 2002, 42 - 177; Јованова Л., 2008, 197 - 222; Onchevska-Todorovska М., 2009a, 75 - 84; Jovanova L., 2015, 219 - 252; Oncevska-Todorovska M., 2016, 63 - 76; Jovanova L. - Ončevska-Todorovska M., 2018, 13 - 148. ↩
- Кораќевиќ Д., 2002, 141 - 152; Јованова Л., 2008, 197 - 222. ↩
- Oulkeroglou A., 2017, 311. Во Дион се откриени шест бањи, од доцен II - ран III век, од кои големите објекти биле изградени околу форумот во градот. ↩
- Gimal P. - Woloch G. M., 1983, 68 - 74. ↩
- Gregory T., 1995, 287 - 313. ↩
- Бояджиев С., 2006, 42 - 44, 56 - 59, сл. 4, 26, 27. ↩
- Onchevska-Todorovska M., 2012, 267 - 288. ↩
- Gregory T., 1995, 287. Во бањата во Истмија една просторија има ниша со исти деимензии како во скупската бања и во неа стоела скулптура од која се зачувани само остатоци. Бањата е изградена во II век и има приближно исти димензии со скупската. ↩
- Oncevska-Todorovska M., 2016, 63 - 76. ↩
- Кораќевиќ Д., 2002, 97 - 120. ↩
- Кораќевиќ Д., 2002, 76 - 83. ↩
- Цьров И., 2006, 17 - 32. ↩
- Кораќевиќ Д., 2002, 153 - 156; Јованова Л., 2008, 206 - 208, сл. 13 - 15. ↩
- Ončevska-Todorovska M., 2018, 118, кат. бр. 71. ↩
- Ivanišević V., 2016b, 112; Vitasović A., 2008, остров Голем Бријун: 49 - 50, 52 - 60, сл. 2, 3, 5; Karagiorgou O., 2001, 38, Лариса, две цистерни од II - III век опслужувале бања. ↩
- Gimal P. - Woloch G. M., 1983, 73 - 74. Познат е планот и делувањето на Агрипа, зетот на Октавијан Август, кој во Рим во почетокот на царскиот период, кога во градот имало голем број приватни куќи, ги спровел трасите на водата и пуштил да работи целата мрежа од аквадукти, ги стандардизирал дијаметрите на водоводните цевки и направил проценка за пренесената количина со регулирање на воден притисок. ↩
- Onchevska-Todorovska M., 2009а, 79 - 80; Basotova M., 2012, 359 - 366; Ončevska-Todorovska M., 2018, 115 - 117, 350 - 353, сл. 9 - 11, кат. бр. 146. ↩
- Taylor R., 2000, 55 - 60. ↩
- Papaioanou S., 2009, 17 - 28. ↩
- Owens E. J. - Taşlialan M., 2009, 316, примери во Антиохија и Рим. ↩
- Бояджиев С., 2006, 59, 74 - 76, како и во термите во Сердика и Ескус. ↩
- Lavan L., 2003, 314 - 316. ↩
- Lavan L., 2007, p. XXVIII. ↩
- Krauthajmer R. - Ćurčić S., 2008, 267 - 273. ↩
- Kirilov C., 2007, 3 - 24, наведува повеќе локалитети во поширок ареал, меѓу кои Хераклеја Линкестис, Големаново Кале кај Шумен, Никополис ад Иструм, Царичин Град, Атина, Антиохија и Цезареа во Кападокија, како примери за општа редукција на градовите. ↩
- Ončevska-Todorovska M., 2018, 138 - 139. ↩
- Ončevska-Todorovska M., 2018, 121, 142 - 147. Во една од севрните простории е констатирана работилницалеарница, каде се најдени голем број глинени калапи за изработка на разни утилитарни предмети од метал. ↩
- Lavan L., 2007, pp. XV - XL. ↩
- Snively C., 2009, 42. ↩
- Karagianni F., 2009, 123. ↩
- Кораќевиќ Д., 2002, 76 - 83. ↩
- Ončevska-Todorovska M., 2009b, 97 - 112; Ончевска-Тодоровска М., 2011, 365 - 379; Ončevska-Todorovska M., 2015, 173 -194. ↩
- Според очекуваната големина на градот од тој период и споредбата со други градови, веројатно во Скупи постоеле повеќе базилики, а познавајќи го изгледот на епископските базилки од тој период, откривањето на скупската допрва треба да следи. ↩
- Проблематичноста во врска со трасата на таа улица ќе може да биде целосно разрешена по изведување на анализи од доменот на урбанизмот од тој период, за кој се потребни археолошки истражувања на поголем дел од градот. ↩
- Haldon J., 1999, 1 - 24. ↩
- Аладжов А., 2009, 11 - 84. Претставени се градовите во дијацезите Тракија и Дакија од крајот на VI век до 681 година со сите промени настанати во тој период. ↩
- Milburn R., 1988, 204 - 206. ↩
- Suić M., 1976, 245, 257. Подигањето базилики врз поранешни антички објекти и користењето антички урантини во сакрални цели е многу често во крајбрежните урбани центри во Медитеранот; Rendić-Miočević D., 1975, 255, 257. ↩
- Истражувањето на базиликата од југоисточната страна не е возможно заради трасата на современиот пат кон с. Бардовци. ↩
- Brandt O., 2011, 1587 - 1609. ↩
- Џидрова Љ., 1999, 285. ↩
- White L. M., 2000, 730, сл. 27.1. ↩
- Теофилов Р., 2007, 99 - 101. ↩
- Pirnat-Spahić N., ured., 2015, 25 - 26, plan na str. 22. ↩
- Баван Б. - Иванишевић В., 2006, 43, сл. 2. Термата во подоцната фаза, според Ѓ. Мано-Зиси, била претворена во црква. Тврдењето е засновано на фактот дека источната конха од аподитериумот била доѕидана подоцна, како и наоѓањето на еден гроб во рамки на самата терма. ↩
- White L. M., 2000, 733, сл. 27.17; Karagianni F., 2009, 124 - 125, сл. 6. ↩
- Karagianni F., 2009, 123 - 126, сл. 5. ↩
- Jović Gazić V., 2011, 478. ↩
- Ončevska-Todorovska M., 2018, 142 - 147. ↩
- Истражувањата ги изведе Музеј на град Скопје во 2006 година. Откриени се остатоци од два објекта од доцната антика, чии ѕидови се ѕидани од тули и камења врзувани со малтер. ↩
- Jovanova L., 2018, 37 - 97; Јованова Л., 2019, 285 - 322. ↩
- Christie N. ed., 2004, 1 - 38; Dintchev V., 2018, 357 - 370. ↩
- Ivanišević V., 2016а, 89 - 100. ↩
- Герасимова Д., 2010, 124, сл.7. ↩
- Lavan L., 2007, pp. XXVIII, XXXIV; Kirilov C., 2007, 10 - 11. ↩
- Микулчиќ И., 1999, 352; Максимовић Љ., 1980, 20 - 25. ↩
- Ončevska-Todorovska M., 2001, 70 - 81; Ončevska-Todorovska М. (во печат) The Transformation of Scupi and Stobi during the Late Antiquity. ↩
- Papaioannou S., 2009, 17 - 28; Christie N. ed., 2004, 1 - 38. ↩
- Kirilov C., 2007, 3 - 24; Lavan L., 2007, p. XV - XL; Sodini J. P., 2007, 311 - 336; Ončevska-Todorovska М., (во печат), „The Transformation of Scupi and Stobi during the Late Antiquity “. Studies in the Antiquities of Stobi V. ↩
- Kirilov C., 2007, 3 - 24; Dunn A., 1994, 75 - 80. ↩
- Papaioannou S., 2009, 17 - 28. ↩
Summary
Urbanistic Solutions at Scupi
Colonia Flavia Scupi is a real indicator for the urbanization of a capital provincial city during the Roman Imperial period and for the changes which occurred in the Late Antiquity. Roman urbanization followed the conquest of the territories, where the Romans founded cities in new areas which were not urbanized before, or they transformed the existing cities according the Roman rules. Large number of implications from the urban life in Macedonia between the 2nd and the beginning of the 7th century are visible through the buildings of one insula in the centre of the city and the surrounding streets. The insula (70 m by 60 m) is formed by the streets cardomaximus and two crosswise decumani. The whole block (Therma - Basilica with Atrium Complex) is filled by the large thermal building from the 2nd, on top of which, the large Early Christian Basilica with Atrium was built in the 6th century.
In the early imperial period, the insula at Scupi had a square plan and it was part of a city which was planned as urbsquadrata with parallel streets. The good location of the bath fulfills several criteria: it is located in the central city area with large frequency of people and events; it is located near the east city gate which enabled easy approach for people coming from outside the city; the bathing facilities are oriented towards southwest, enabling long period of warm hours in the afternoon; it is built in a flat area of the city which eased the water supply from the supposed cistern at the slopes of the hill Zajchev Rid.
Spatial changes in the early imperial bath at Scupi occurred in the 5th century with the remodeling and repurposing of several rooms into shops and workshops. At the beginning of the 6th century, due to the construction of the Basilica with Atrium on top of one part of the bath, and following the orientation East-West, the insula was changed with oblique tracing of the south decumanus street at the crossroad with the cardomaximus, and thus making a trapezoid block.
In the following years of the 6th century, a room constructed on top of the south decumanus street was added on the south side of the basilica, making the street obsolete and neglecting the actual urban plan in that part of the city. In this period, Scupi loses the recognizable characteristics of a Roman urban centre in the south part of the Balkans. As general in the Empire, there was no order in the positioning of the public buildings in the late 6th century. The streets were narrowed or completely removed from the central city planning, and if some buildings were repaired it was done with reused material. At the beginning of the 7th century there was a period of a complete ruralization when numerous modest dwellings and some workshopswere built, densely positioned in the new blocks, without particular rules, only to provide simple survival of the population. The churches were almost the only large buildings of public character which witnessed the urban past of this Roman and Late Antique city.
The construction of the Basilica with Atrium on top of one part of the thermal complex directs to a question related to the water supply of Scupi. From a practical point of view, this construction is connected to the usage of water. The water supply was significant for the function of the church buildings and the usage of the Roman water supply system of the bath under the basilica was very practical for the new building. The water in the churches was not only needed for baptism, it was also required for the everyday needs in the church complexes as many believers were accommodated in or around them and the water was necessary for multiple purposes. The modern road to the village of Bardovci prevents further excavation and a baptistery has not been discovered yet, which does not mean it was not constructed. Determining the position for a church in the Early Christian period was considered as important urbanistic solution. At Scupi, this is confirmed by the altered street network during the construction of the Basilica with Atrium and the changes to the urban insula which was reshaped into a trapezoid.
The change of the street network during the 6th century represented a large project from urbanistic aspect and the city began losing its classical antiquity appearance, receiving a typical character of the new age. Reorganization of the streets such as narrowing or their complete termination because of extension of large buildings, together with the rise of the church construction and attribution of the church as a basic element of the city character,are features of the early medieval cities. Scupi in this period transformed into a post-antiquity city whose urban plan has not yet acquired the appearance of a Byzantine city.
Библиографија
- Аладжов А., 2009, Византийският град и Бьлгарите VII-IX век (по археологически данни), Дисертации том 4, Национален археологически институт с музей на Бьлгарската акдемия на науките, София.
- Basotova M., 2012, A Votive Altar dedicated to Venus from Colonia Flavia Scupi, Folia Archaeologica Balkanica II, Stephanos archaeologicos in honorem professoris Ivani Mikulčić, Skopje, 359-366.
- Баван Б, Иванишевић В., 2006, Iustiana Prima – Царичин Град, Лесковац.
- Бояджиев С., 2006, Римски терми на територията на Бьлгария през II-III в., Археология на Бьлгарските земи том II, София, 37-79.
- Brandt O., 2011, Understanding the Structures of Early Christian Baptisteries, во: Hellholm D., Vegge T., Norderval Ø., Hellholm C. уред., Ablution, Initiation, and Baptism. Late Antiquity, Early Judaism, and Early Christianity, series: Beihefte zur Zeitschrift für die neutestamentliche Wissenschaft 176, Berlin, Boston, 1587-1609.
- Цьров И., 2006, Водоснабдяване в Мизия (горна и Долна Мизия) и Тракия, Археология на Бьлгарските земи том II, София, 17-32.
- Christie N., ed., 2004, Landscapes of Change, Rural Evolutions in Late Antiquity and the early Middle Ages, Cornwall.
- Џидрова Љ., 1999, Heraclea Lyncestis и проблемот на хронологијата и интерпретацијата, Macedoniae acta archaeologica 15, 269-291.
- White L.M., 2000, Architecture, the first five centuries, во: Esler P.F. уред., The Early Christian world, Vol. 2, Part: The Artistic Heritage, London/New York, 693-746..
- Dintchev V., 2018, Town and Church in Late Antiquity. Architectural and Urbanistic Dimensions, во: Vagalinski L., Raycheva M., Boteva D., Sharanov N. уред., Bulletin of the National Institut of Archaeology XLIV, Proceedings of the First International Roman and Late Antique Thrace Conference “Cities, Territories and Identities” (Plovdiv 3rd-7th October 2016), Sofia, 357-370.
- Dunn A., 1994, The transition from polis to kastron in the Balkans (III-VII cc.): general and regional perspectives, Byzantine and Modern Greek Studies, Vol.18/1994, University of Birmingham, 60-80.
- Ферјанчић С., 2002, Насељавање легиских ветерана у балканским провинцијама од I – III в.н.е., Београд.
- Garnsey P. - Saller R.P., 1987, The Roman Empire: economy, society and culture, London: Duckworth.
- Герасимова Д., 2010, Контрасти меѓу станбените објекти во доцната антика во Република Македонија, Патримониум 7-8, Скопје, 119-126.
- Grimal P. - Woloch G.M., 1983, Roman cities, Univ. of Visconsin Press, London.
- Gregory T., 1995, The Roman Bath in Isthmia, Preliminary Report 1972-1992, Hesperia 64.3, 280-313, Plates 53-62.
- Haldon J., 1999, The Idea of the Town in the Byzantine Empire, во: Brogiolo G. P., Ward-Perkins B. уред., The Idea and Ideal of the Town between Late Antiquity and the Early Middle Ages, Leiden, 1-24.
- Ivanišević V., 2016а, Late Antique cities and their environment in Northern Illyricum, во: Daim F., Drauschke J. уред., Hinter den Mauern und auf dem offenen Land Leben im Byzantinischen Reich, Byzanz zwischen Orient und Okzident 3, Verlag des Römisch-Germanischen Zentralmuseums, Mainz, 89-100.
- Ivanišević V., 2016b, Caričin Grad (Justiniana Prima): A New-Discovered City for a New Society, Proceedings of the 23th International Congress of Byzantine Studies, Belgrade 22-27 August 2016, Plenary Papers, The Serbian Natinal Committee of AIEB, Belgrade, 107- 126.
- Иванов Р., 2006, Улична мрежа в Тракия и Мизия (Горна и Долна Мизия), Археология на Бьлгарските земи том II, София, 9-16.
- Јакимовски А., 2017, Римски театар Скупи, Скопје.
- Јованова Л., 2008, Скупи – (Colonia Flavia Scupinorum) – топографија и урбанистичка структура на градот I-III век, Macedoniae acta archaeologica 18, Скопје, 197-222.
- Jovanova L., 2015, Scupi – Transition from Imperial Colony to Late antiquity Metropolis, Folia Archaeologica Balkanica vol. III (Professoris illustrissimae Elica Maneva in honorem), Skopje, 219-252.
- Jovanova L. - Oncevska Todorovska M., 2018, Sector Southeaster Defensive Wall and the Thermae – Atrium Basilica Complex, Skopje.
- Јованова Л., 2019, Скупи – Сектор југоисточен бедем, културна стратиграфија (2008-2010 година), Macedoniae acta archaeologica 21, Скопје, 285-322.
- Jović Gazić V., 2011, Promjene u stanovanju i stanbenoj arhitekturi Jadera. Transformacija antičkog u kasnoantički i ranosrednjovekovni grad, Histria Antiqua 20, 473-488.
- Karagianni F., 2009, The Developmnet of the Cities during the transition from Late Antiquity to the Early Christian Era, Niš & Byzantium VII, Niš,119-128.
- Karagiorgou O., 2001, Urbanism and Economy in Late Antique Thessalu (3rd-7th century A.D.) The Archaeological Evidence, Vol.1, (A thesis in three volumes submitted for the degree of Doctor of Philosophy), Trinity College, Oxford.
- Kirilov C., 2007, The reduction of the fortified city area in Late Antiquity: some reflections on the end of the “antique city” in the lands of the Eastern Roman Empire, во: Henning J. уред., Post Roman Towns, Trade and Settlement in Europe and Byzantine, Vol. 2, Byzantinum, Pliska and the Balkans, Millennium Studies in the culture and history of the first millennium C.E., Berlin, 3-24.
- Кораќевиќ Д., 2002, Скупи, Градска територија, Скопје.
- Owens E.J. - Taşlialan M., 2009, Beautiful and useful: The Water Supply of Pisidian Antioch and the Development of the Roman Colony, во: Kosso C., Scott A. уред., The Nature and Function of Water, Baths, Bathing and Hygiene from Antiquity through the Renaissance, Leiden: Brill, 301-317.
- Krauthajmer R., Ćurčić S., 2008, Ranohrišćanska i vizantijska arhitektura, Beograd.
- Lamprecht H.-O., 1996, Opus Caementitium, Bautechnik der Römer, Beton-Verlag, Düsseldorf.
- Lavan L., 2003, The Political topography of the Late Antique City: Activity Spaces in Practice, во: Lavan L. Bowden W. уред., Theory and practice in Late Antique Archaeology,Volume I, Leiden/Boston, 314-340.
- Lavan L., 2007, Explaining technological change, во: Lavan L., Zanini E., Sarantis A. уред., Technology in Transition AD 300-650, Leiden, стр. XV-XL.
- Максимовић Љ., 1980, Северни Илирик у VI веку, Зборник радова Византолошког института XIX, Београд, 17-53.
- Mikulčić I, 1971, Teritorija Skupa, Živa Antika XXI/2, Skopje, 463-484.
- Микулчиќ И., 1973а, Местоположба на античко Скопје, Историја X-2, Скопје, 262-267.
- Mikulčić I., 1973b, From the Topography od Scupi, Archaeologia Iugoslavica XIV, Beograd, 43-45.
- Микулчиќ И., 1982, Старо Скопје со околните тврдини, Скопје.
- Микулчиќ И., 1999, Антички градови во Македонија, Скопје.
- Milburn R., 1988, Early Christian Art and Architecture, Univ. of California Press.
- Mirković M., 1996, The Iron Gates. and the roman policy on the Moesian Limes 33-117, во: P. Petrović уред., Roman Limes on the Middle and Lower Danube, Belgrade, 27-40.
- Ončevska Todorovska M., 2001, Scupi in the 6th century throught movable material (coins and pottery), Macedonian Heritage 17, Skopje, 70-81.
- Onchevska Todorovska М. 2009a, The Great Thermal building in Scupi, Collection of works from the Symposium “Water, life and pleasure” in 2008, Institut for protection of the monuments of culture and museum - Strumica, Strumica, 75-84.
- Ončevska Todorovska M., 2009b, The Great Early Christian basilica in Scupi and Early Christianity, Macedonian Heritage 34-35 (Homage to Blaga Aleksova), Skopje, 97-112.
- Ончевска Тодоровска М., 2011, Новата Голема ранохристијанска базилика во Скупи, Macedoniae acta archaeologica 20, Скопје, 365-379.
- Onchevska Todorovska M., 2012, The Statue of Venus Pudica from Scupi, Folia Archaeologica Balkanica II, (Stephanos archaeologicos in honorem professoris Ivani Mikulčić), Skopje, 267-288.
- Oncevska Todorovska M., 2013, Opus caementicum and Scupi Construction, Зборник на трудови од симпозиум „Од плитар до малтер“, Струмица, 167-177.
- Ončevska Todorovska M., 2015, The Atrium in the Early Christian Church architecture in East Illyricum and the Large Early Christian Basilica with an atrium in Scupi, Folia Archaeologica Balkanica III, (Proffesoris ilustrissimae Elica Maneva in honorem), Skopje, 173-194.
- Oncevska Todorovska M., 2016, The inspiration from the Roman Imperialism in Scupi through the Large Thermal complex and the Venus Pudica sculpture, Patrimonium, Year 9, No. 14, Skopje, 63-76.
- Ončevska Todorovska M., 2018, Central Urban Area, in: Jovanova L., Ončevska Todorovska M., Scupi, Sector Southeastern defensive wall and the Thermae – atrium basilica complex, Skopje, 99-148.
- Ончевска Тодоровска М., 2019, Новиот Голем термален објект во Скупи, Macedoniae acta archaeologica 21, Скопје, 323-344.
- Ončevska Todorovska М., (во печат), The Transformation of Scupi and Stobi during the Late Antiquity, Studies in the Antiquities of Stobi V, Proceeding of the International Archaeological Conference “Between East and West. Stobi and the Cities of the Roman Provinces in the Balkans,” Stobi.
- Oulkeroglou A., 2017, Publik baths in Roman Dion (Colonia Iulia Augusta Diensis), Journal of Greek Archaeology 2, Archaeopress Publishing, Oxford, 287-324.
- Owens E.J. - Taşlialan M., 2009, Beautiful and useful: The Water supply of Pisidian Antioch and the Development of the Roman colony, во: Kosso C., Scott A., уред., The Nature and Function of Water, Baths, Bathing and Hygiene from Antiquity through the Renesance, Leiden, 301-317.
- Papaioannou S., 2009, The Byzantine Late Antiquity, in: Rouseau P. and Raithel J.eds., A companion to Late Antiquity, Parth I, Chapter two, Blackwell Publishing, Oxford, 17-28. (http:// bmcr.brynmawr.edu/2010/2010-02-45.html)
- Papazoglu F., 1969, Srednjebalkanska plemena plemena u predrimsko doba, Posebna izdanja Centara za balkanološka istaživanja XXXI/1, Akademija Nauka i Umetnosti Bosne i Hercegovine, Sarajevo.
- Pirnat-Spahić N., 2015, Katalog Izložbe AQAE IASAE, Nova otkrića iz rimskog razdoblja na području Varaždinskih Toplica, Cankarjev dom, Ljubljana, Slovenija 2014/Arheološki muzej u Zagrebu, Zagreb, Hrvatska 2015-2016, Arheološki muzej u Zagrebu, Zagreb.
- Rendić-Miočević D., 1975, Salonitana Christiana - O solinskom baptisterijalnom kompleksu-catehumeneum ili consignatorium?, Zbornik Narodnog muzeja VIII, Beograd, 255-264.
- Rogers A., 2011, Late Roman towns in Britain: Rethinking Change and Decline, Cambridge Univ. Press.
- Snively C., 2009, The Fates of Balkan cities in Late Antiquity: Recent views, Niš & Byzantium VII, Niš, 37-44.
- Suić M., 1976, Antički grad na Istočnom Jadranu, Zagreb.
- Taylor R., 2000, Public needs and private pleasures: water distribution the Tiber river and the urban development of ancient Rome, Roma.
- Тачева М., 2004, За римските провинции Долна Мизия и Тракия (I-III в.), Археология на Бьлгарските земи 1, София, 49-75.
- Теофилов Р., 2007, Римски градове в Бьлгария, София, 99-101.
- Vitasović A., 2008, Opskrba vodom i rimski vodovod na brdu Gradina na otoku Veliki Brijun, Histria archaeologica 37, Pula, 47-84.
- White L.M., 2000, Architecture, the first five centuries, in: Esler P.F.ed., The Early Christian World, Vol.1-2, (Routledge) London/New York.
- Zarmakoupi M., 2018, Urban Space abd Housing in Roman Macedonia: Thessalonike, Philippi, Amphipolis and Dion, Les communautés du nord Égéen au temps de L’hégémonie Romaine entre ruptures et continuités, во: Fournier J., Parissaki M.-G. G. уред., МЕЛЕТНМАТА 77, Foundation nationale de la recherché scientifique/institute de recherché hostoriques, Athenes, 263-297.