Macedoniae acta archaeologica 22 (2020) · стр. 29–39
Површински наоди од Тумба - Мралино, Скопско
Содржина
Морфолошката природа на релјефот во Скопската Котлина се состои од специфични природни форми и структури кои сѐ� уште се активни, делуваат врз неа и ги даваат карактеристичните белези кои ја издвојуваат од останатите македонски котлини. Специфичните климатски услови во котлината се резултат на големата диференцијација на рељефот. Котлината е делумно заградена со високи врвови,1во рамнинскиот дел доминантни се водните ресурси (реки, езерца и шамаци), присуството на ветровите со променлив интензитет како и плодната почва овозможиле солидни услови за развој на голем број неолитски населби (сл. 1).
Ориентацијата на котлината е северозапад-југоисток, котлинското дно се протега на 203 km2 и надморска височина која варира изнесува 322-222 m.2 Најнискиот дел на котлинското дно до пред седумдесеттина години било исполнето со водата на двата шамака, односно двете езерца Арачиновското Езеро или Блато и Катлановското Езеро. Заради присуството на овие две поголеми езерски површини областа го добила името Блатија.
Неолитските населби се наоѓаат во ниското рамно дно на котлината, на нејзиниот раб и на околните ниски ридови. Според традиционаланта класификација неолитските населби кои се наоѓаат на рамното котлинско дно се изградени на тумби и на високи алувијални речни тераси. Но има и такви населби коишто биле подигнати во тектонски помали релјефни целини и подалеку од главните речни текови на повисока надморска височина.
Покрај еден природен канал во рамното поле низ кој истекувала водата од Арачиновското кон Катлановското Езеро, на сува и непоплавувана почва, била подигната неолитската населба Тумба кај селото Мралино. Тумбата денес се наоѓа 500 m источно од селото и северно од селските гробишта (сл. 2).3 Во претходните известувања за начинот на пронаоѓање на населбата и можната нејзина поврзаност со еден исклучителен наод од масивна керамичка пластика на овен, како и за најзината местоположба, беа претставени основните податоци за археолошкиот локалитет.4
Во овој текст ќе се направи обид локалитетот, односно неолитската населба на Тумба да се определи културолошки и хронолошки според неколку фрагменти од случајно откриени површински наоди, иако материјалот не е добиен со археолошки ископувања и не ја дава целосната слика за егзистирањето на населбата, сепак ја поставува во редот на неолитски населби кои опстојувале во рамното и заблатено дно на котлината.
При неколкуте обиди за пронаоѓање на археолошкиот локалитет Тумба кај селото Мралино и негово позиционирање на топографска карта,5 неколку фрагменти од керамика и кремен го привлекоа вниманието. Затоа тие селективно избрани случајни наоди денес ќе послужат како тема на овој текст. Првите визуелни податоци укажуваат дека голем дел од приватните земјоделски парцели интензивно се обработуваат, а како најподатлива се зема КП 656 која се наоѓа на јужната периферија од тумбата, десно од земјениот пат кој води од Мралино кон соседната селска населба Ќојлија (сл. 3). Бидејќи земјата била претходно изорана, на површината беа видливи голем број фрагменти од керамички садови, распаднати грутки од куќен лепеж, како и бројни фрагменти од кремени и камени одбитоци и јадра. Меѓу фрагментите се издвојуваа и такви коишто припаѓаат на железното време, античкиот и римскиот период, како и средновековниот. Овие наоди укажуваат на долготрајно егзистирање на овој простор. Полето, гледано од денешен агол, овозможувало поволни услови за трајно населување, континуирано обработување на околното земјиште, развиено земјоделие и сточарење, секако лов и риболов во околните
Видови и типови керамички садови
Најзастапени се фрагментите од керамика со добра фактура, прочистена глина која што содржи ситен песок како и мали или поголеми зрнца (до 3 mm) дробен кварц за поголемите по димензии садови. Додека керамиката кај која присуството на органски состојки е поголемо се среќава во ограничен број. Фината керамика се карактеризира со прочистена глина во која е додавана мика или момирок. Од целокупниот керамичен асамблаж преовладуваат фрагменти чија боја е со нијанси на темно сива и црна, добиена со редукција на кислородот во процесот на печењето на садовите. Додека нијансите на кафеава или црвена боја се послабо присутни. Според ограничениот број на селективно собраните фрагменти од поголеми и средни (според димензиите) керамички садови, може да се каже дека тие се со добар квалитет и добро печење, мазнети и делумно полирани. Фрагментите кои припаѓаат на фините садови со потенки ѕидови имаат сјаен премаз и многу добро исполирани површини.
Според венецот на садовите може да се каже дека некои од нив припаѓаат на длабоки чинии на кои пречникот на венецот е поголем од височината на садот (Т.I, 1,2; T.III, 10,11, 15-17). Кај некои од нив венецот е вертикално изведен и/или благо навален кон надвор или внатре. На некои од чиниите е карактеристика вертикалната положба и краткиот врат. Горниот дел на венецот кај чиниите може да биде заоблен, зарамнет и остар, најчест манир кој се среќава кај поголем број на фрагменти е задебелувањето, кое може да биде од внатрешната или надворешната страна.
Профилите на поголем број од фрагментираните садови се топкалести, полутопкалести, конусни и биконусни (T.I, 3; T.II, 4). На телото од садовите се издвојуваат неколку различни видови на држалки кои се карактеризираат со особена изработка во однос на правилното пренесување на тежината. Од нив се издвојуваат вертикални лентести држалки на кои понекогаш се додаваат чепести апликации, држалки во форма на јадец-wishbone, јазичести држалки, држалки во вид на рокче, тунелести (вертикално продупчени) и држалки во вид на масивна пластична цилиндрична апликација (T. II, 6-8, T. IV, 24).
Дната на садовите се претежно рамни и со мал пречник, ретко се нагласени, а се среќаваат и такви фрагменти како на пример фрагментот од висока конусна нога на пехар (купа), кој наликува на винчанските примероци (T. II, 9; T. III, 12).
Декорација и орнаментика на керамиката
Особено се забележливи фрагментите со фина фактура и декорација изведена со плитки канелури кои се најчесто изведени на вратот и рамето на садот. Ги има во неколку варијанти, вертикални, косо поставени, испрекинати, во цик-цак форма, а кај некои се среќава и во форма на концентрични кругови (T.III, 13, 18; T.IV, 21-23). Фрагментите од керамика на кои најчесто се изведени канелурите воглавно се со темносива или црна боја. Се состојат од смеса на добро прочистена глина мешана со ситен песок и фин премаз нанесен од надворешната страна, кој, пак, е квалитетно полиран.
Кај биконусните садови со фина фактура на местото од прекршувањето се изведени благи пластични декоративни апликации (T.I, 3). Освен овие апликации, кај некои од фрагментите се изведени плитки кружно-елипсовидни декоративни вдлабнувања (T.IV, 19). Кај фината керамика со многу тенки ѕидови се издвојува и декоративната техника blacktopped во комбинација со плитки канелури (сл. 4б). Надворешната страна на овој фрагмент е квалитетно изработена и печена, исполирана до висок сјај и при удар дава чист и јасен звук.
Култни предмети
Од култната пластика се издвојува еден фрагмент изработен од добро прочистена глина со минимални додатоци од ситен песок и ситни кварцни каменчиња. Примерокот претставува фрагмент од цилиндрична нога (елипсовиден пресек) од култна масичка, која од надворешната страна има мазнета површина, подлабоко врежани цик-цак и надолжни вертикални линии и има светло кафеава боја (T.IV, 20). Оваа нога најверојатно припаѓа на една варијанта култни масички со четири ногарки, правоаголно тело и плиток реципиент, карактеристични за периодот на доцниот неолит.
Камени и кремени предмети
Кон исток и североисток од Скопската Котлина се протегаат ниски планински вериги на Градиштанска Планина и жеглиговската област кои изобилуваат со магматски карпи со просечна геолошка старост која потекнува од најмладата еруптивна фаза, што овозможило на поширок географски простор да се наоѓаат лежиштата на квалитетна суровина за производство кремени и камени алатки.7
Од неколкуте примероци коишто можеа да се сретнат на површината, би можело да се набројат неколку различни минерални суровини кои се употребувале во населбата кај Мралино. Најзастапен е минералот базалт кој е најчесто присутен како површински наод и на другите неолитски локалитети коишто се наоѓаат во близината на овој регион.8 Потоа следат кварцот, млечниот кварц, кварцитот, горскиот кристал, кремен, јаспис и др. Според начините на кои минералните суровини биле во употреба, се издвојат неколку јадра и одбитоци. Од нив два одбитока од јаспис и еден од базалт се употребени и доработени со ретуширање на една од латералните страни (сл. 4а).
Површинските случајно откриени фрагменти керамика од Тумба кај село Мралино укажуваат за нивната припадност која води кон завршните фази на неолитот, во Скопската Котлина манифестирани преку доцнонеолитската култура Зелениково II. Културата е засебна, има свои локални карактеристични обележја, за првпат била издвоена од М. Гарашанин и е слична на доцнонеолитските винчански елементи од Косово и Јужноморавскиот Регион.9 Во неколкуте претходни археолошки ископувања на Зелениково, Галовиќ наведува на тоа дека во горниот слој (слој на помладиот неолит) се издвојува посебна керамика која е карактеристична по канелурите, врежаните меандри, држалките во вид на стилизирана животинска глава и фигурини со птичјо лице.10Додека, пак, Санев по истражувањето кај Ангелци во Струмичката Котлина, заради сличните културни манифестации изразени преку керамиката откриена во Зелениково и Ангелци, ja надополни со двојно именување како доцнонеолитска култура Зелениково II - Ангелци.11
Генерално, главните карактеристики на оваа култура се: темно сивата до црна боја на садовите која ја добиле во текот на печењето при редукција на кислородот во печките. Формата и профилацијата на некои видови на садови е конусна, биконусна со хоризонтално зарамнет или задебелен раб на венецот од внатрешната или надворешната страна. Канелурите коишто се добро воочливи и се изведени на вратот и рамето на садовите, може да бидат вертикални, коси (лево кон десно и обратно), цик-цак, хоризонтални, полукружни и испреплетени. Често на најистакнатиот биконусен раб на телото од садот се појавуваат една или неколку последователно обликувани пластични апликации. Изобилува појавата на држалки со пластични додатоци на горниот дел во вид на рог, чеп и др.
Според технологијата и фактурата, како и типологијата на фрагментираната површински откриена керамика на Тумба кај село Мралино, може да се направи релативна хронолошка слика и да се каже дека таа припаѓа на доцниот неолит, синхрона со горните слоеви на Зелениково,12 Мршевци,13 Бардовци или Бразда во Скопската Котлина; Долно Палчиште,14Стенче15 и Брвеница16 во Полог, Чашка17 во Велешко и Дреново18 во Раечката Долина, Анзабегово во Овче Поле, Шупли Камен,19 Никуштак,20 Лопате во Кумановско. Како и југоисточно во струмичко-радовишкиот крај со Ангелци и Дамајн.21Односно, дека припаѓа на доцнонеолитската култура Зелениково ІІ-Ангелци, според Санев, којашто во нејзиниот најголем подем била раширена на поголема територија која ги зафаќала во поголем дел северните и средишните македонски котлини. Слични манифестации изразени на керамиката се сретнуваат и на дел од доцнонеолитските локалитети во Ракле, Али Чаир, Боротино, Чаниште, Дуње и др., во Пелагониско-мариовскиот Регион.22 Во пошироки рамки таа е паралелна со винчанската фаза Винча-Тордош I/II, населбитите од Косово и Јужна Морава, Долна Струма, како и населбите од Солунското Поле кои припаѓаат на поширокиот комплекс на Балканско-анадолскиот доцен неолит.
Текстот го посветувам
на двајцата македонски
археолошки великани
Милош Билбија и Воислав Санев.
Белешки
- Контурата на котлината ја сочинуваат следните планини и ридести облици: од северната страна билото на Скопска Црна Гора (1626 m н.в.), од северозападната се ридовите Церовиќ (659 m н.в.) и Љубин (619 m н.в.), од југозападната страна се планината Водно (1067 m н.в.) и врвот на Јакупица Солунска Глава (2540 m н.в.), а на југоисток се протега Гол Рид (429-474 m н.в.), Трифуноски Ф. Ј., 1955, 5. ↩
- Трифуноски Ф. Ј., 1955, 5. ↩
- Evans Ј.А., 1885, 109; Трифуноски Ф.Ј., 1955, 152-155. ↩
- Толевски И., 2016, 181-191; Толевски И. - Станчевски И., 2017, 46-47; Tolevski I.-Stančevski I., 2017, 57-58. ↩
- Координатите на Тумба се 41º57ʼ061’’ северна географска широчина, 21º26ʼ558ʼʼ источна географска должина. Тумбата има пречник од околу 150-200 m и зачувана височина 1.5-2.0 m, со највисока кота 233-234 m. н.в. Податоците се земени со GPS eTrex Summit-Garmin. Фотографиите и цртежите ги изработил И. Толевски. ↩
- Naumovski M., 1987, 13-15. ↩
- Weide D., 1976, 281. ↩
- Толевски И., 2009, 155-158. ↩
- Garašanin М., 1979, 207-211. ↩
- Галовић Р., 1967, 142. ↩
- Санев В. - Стаменова М., 1989, 24; Sanev V., 2006, 154-157. ↩
- Гарашанин M. – Спасовска Г., 1976, 100-108. ↩
- Санев В., 1989б, 41-42. ↩
- Саржоски С. – Здравковски Д., 1991, 143. ↩
- Stojanova-Kanzurova Е., 2018, 12. ↩
- Abazi Lj. – Tolevski I., 2017, 112-114. ↩
- Јовчевска Т., 1990, 56-58. ↩
- Синадиновски П., 2016, 55-66. ↩
- Георгиев З., Настева-Колиштркоска И., Толевски И., (во печат). ↩
- Здравковски Д., 1993, 20. ↩
- Санев В., 1989а, 36-37; Rujak Z., 2017a, 39-44; Rujak Z., 2017b, 205-220; Stojanova-Kanzurova Е., 2017, 183-204. ↩
- Mitkoski А., 2017, 119-159; Mitkoski А., 2018,137-183. ↩
Summary
Accidental Surface Finds from Tumba Mralino, Skopje Region
The fast economic development and the urban expansion of the city of Skopje opens the possibility some prehistoric settlements to be threatened by the heavy construction equipment. These activities directly impact the discovery of new archaeological sites in the plain part of the Valley, more accurately in the area of the former agrarian lands, created in the past by drainage of the small lakes and swamps in the eastern and southeastern part of the Valley. Although previously known, some of the prehistoric settlements in the Skopje region were neglected and not recorded in the Archeological Map due to the distance from the central city area. One of those settlements in the plain, wetland part of the Valley is Tumba in the village of Mralino.
During few year of studious office work which involved collecting written records for the existence of this site, finally the settlement was confirmed by accidental surface finds which are abundant in the farmlands to the east of the Mralino village. This archaeological material points to a long period of habitation, beginning with the Neolithic, the Iron Age, until the Roman and Medieval period. This paper presents the Neolithic material which includes fragmented pottery, fragments of cult objects and flint tools.
Библиографија
- -кирилична - Галовић Р., 1967, Зелениково: неолитско насеље код Скопља, Зборник Народног музеја, V, Београд, 127-152.
- Гарашанин, М. - Спасовска Г., 1976, Нови ископувања во Зелениково кај Скопје, Macedoniae acta archaeologica 2, Прилеп, 85-117.
- Георгиев З. – Настева Колиштркоска И. – Толевски И., Доцно неолитска населба „Млака“ кај селото Шупли Камен, Кумановско (во печат).
- Здравковски Д., 1993, Неолитска населба „Чубук Чешма“ - с. Никуштак, Куманово, Macedoniae acta archaeologica 13, Скопје, 17-30.
- Јовчевска Т., 1990, Мрамор Чашка неолитска населба, Arheološki pregled, 1988, Ljubljana, 56-58.
- Санев В., - Стаменова М., 1989, Неолитска населба „Страната“ во село Ангелци, прилог кон проучувањето на неолитот во Струмичката Котлина, Зборник на трудови, Завод за заштита на спомениците на културата, природните реткости и музеј – Струмица, Струмица, 9-63.
- Санев В., 1989а, Бојковци-Канли Чаир неолитска населба, Arheološki pregled 1987, Savez arheoloških društava Jugoslavije, Ljubljana, 36-37.
- Санев В., 1989б, Средсело Мршевци неолитска населба, Arheološki pregled, Savez arheoloških društava Jugoslavije, Ljubljana, 41-42.
- Толевски И., 2009, Камени алати, Неолитските заедници во Република Македонија, Скопје, 155-158.
- Толевски И., 2016, Дали монументалната неолитска пластика „глава на овен“ е откриена на некој од неолитските локалитети во Скопско?, Неолитот во Македонија: Нови сознанија и перспективи, Центар за истражување на предисторијата, Скопје, 181-191.
- Толевски И. - Станчевски И., 2017, Катлановското Езеро-Блато и неговата околина: Културни импулси од неолитскиот период, Неолитот во Македонија: чекор напред во проучувањето на првите земјоделски општества, Центар за истражување на предисторијата, Скопје, 43-56.
- Трифуноски Ф. Ј., 1955, Сеоска насеља Скопског Поља: антропогеографска испитивања, Српска академија наука и уметности, Београд. -латиница- Abazi Lj. - Tolevski I., 2017, The Neolithic Along the Upper Course of the Vardar River (Preliminary report on archaeological excavations at the site of „Tumba“ near the village of Brvenica, Tetovo region, Republic of Macedonia), Dragiša Zdravkovski In Memoriam, Archaeological Museum of Macedonia, Skopje, 99-118.
- Garašanin, M. 1979, Centralnobalkanska zona, Praistorija Jugoslovenskih zemalja II, Sarajevo, 79-212.
- Evans J. A., 1885, Antiquarian Researches in Illiricum, Westminster, London.
- Mitkoski A., 2017, The Late Neolothic Period in Pelagonia and Mariovo in the Prilep Region, Dragiša Zdravkovski In Memoriam, Skopje, 119-159.
- Mitkoski A., 2018, Late Neolothic Settlement Ali Čair - Prilep, Neolithic in Macedonia: Challenges for New Discoveries, Center for Prehistoric Research, Skopje, 137-183.
- Naumovski M., 1987, Importance of Revitalization of Katlanovsko Blato near Skopje for the Ichtyofauna of River Vardar, Ribarstvo Jugoslavije 42, Zagreb, 13-15.
- Rujak Z., 2017a, The Transition Between Neolithic and Halcolithic in Southeastern Macedonia (Through the Prism of New Results From a Study of Localities Angelci-Stranata and Carevi Kuli), Acta Musei Tiberiopolitani 2, Institute for Protection of the Monuments of Culture and Museum Strumica, Strumica, 39-44.
- Rujak Z., 2017b, New Data About the Late Neolithic Settlement of Angelci-Stranata (Čaušov Kamen) in South-Eastern Macedonia, Dragiša Zdravkovski In Memoriam, Skopje, 205-220.
- Sanev V., 2006, Anzabegovo-Vršnik grupa i problem kasnog neolita u Istočnoj Makedoniji, Problemi prelaznog perioda starčevačke u vinčansku kuulturu I, Narodni muzej Zrenjanin, Zrenjanin, 147-163.
- Саржоски С. - Здравковски Д., 1991, Тумба во село Долно Палчиште, Тетово, Macedoniae acta archaeologica 12, Скопје, 131-144.
- Синадиновски П., 2016 Рекогносцирање на неолитски локалитети во Раечката Клисура, Неолитот во Македонија: нови сознанија и перспективи, Центар за истражување на предисторијата, Скопје, 55-66.
- Stojanova-Kanzurova E., 2017, The Neolithic Settlement Kanli Čair-Bojkovci in Radoviš, Dragiša Zdravkovski In Memoriam, Skopje, 183-204.
- Stojanova-Kanzurova E., 2018 Pod Selo-Tumba at Stenče Village: Neolithic Settlement in Polog Region, Republic of Macenonia, Neolithic in Macedonia: Chellenges for New Discoveries, Center for Prehistiric Research, Skopje, 7-22.
- Tolevski I. - Stančevski I., 2017, Neolithic Settlements Around Katlanovo Lake-Blato, The Way of Science 9 (43), Volgograd, 53-64.
- Weide D., 1976, Source Areas of Lithic Materials, Anza, Neolithic Macedonia, As reflected by Excavation at Anza, Southeast Yugoslavia, The Regents of the University of California, Los Angeles, 279-282.