Macedoniae acta archaeologica 21 (2019) · стр. 503–510
Астрономско толкување на азимути и ориентации на светилиштето Татиќев Камен-Кокино, општина Старо Нагоричане, Република Македонија
Содржина
Вовед
Денес, изучувањето на просторната организација на светилиштата и пронајдените во нив праволиниски и кружни структури, ни даваат доволно сериозна основа да сметаме дека постојат ориентации, објекти и архитектура, поврзани со култот на Сонцето. Заради тоа, неопходно е да се направи независно археоастрономско истражување на овие споменици всечени во карпите, кое се темели, пред cè, на нашите сознанија за местото на астрономијата во културата на древните архаични заедници,1 како и на анализата и толкувањето на нивните морфометрични модификации.
Во карпа всечен споменик - Татиќев Камен-Кокино
На 22 км од градот Куманово, во јужниот дел на планината Козјак, близу до с. Кокино, општина Старо Нагоричане, се наоѓа карпестиот врв Татиќев Камен-Кокино (сл. 1а, 1б). Археолошкиот локалитет Татиќев Камен-Кокино го зафаќа највиокиот дел на истоимениот врв, со надморска височина од 1013 м. Географските координати се: географска ширина φ=42015’45” и географска должина λ=21057’29”. Природниот релјеф е формиран од вулкански карпи, кои на врвот на ридот силно еродирале (сл. 2). Во овие карпи се всечени платформи, канали, траншеи и патеки. Во центарот на овој всечен споменик во карпа се наоѓа вештачки направена камена платформа и камени седишта „тронови”, (сл. 3). Сето ова го определува локалитетот како карпесто светилиште, со добра видливост кон линијата на источниот хоризонт. Испитувањето на диспозицијата на „троновите” и всечувањата во карпите покажуваат врски меѓу нивните сврзувачки линии и точки од месниот хоризонт.
Карпестиот врв природно е разделен на три нивоа, со различна денивелација. Источниот дел е повисок (1013 м) и е поврзан со „троновите”со јасно видлива, вештачки оформена патека. Во понискиот дел е видлив поширок засек во карпата (како траншеа), кој му овозможува на набљудувачот, кој стои на „троновите”, да го види врвот (сл. 4). Во основната карпа се всечени потесни коридори, расположени од двете страни на траншеата. Западниот дел има позаоблени карпести форми и е поврзан со источниот дел на врвот преку карпесто седло. Врз овој дел се всечени камени„тронови”, а околу нив е оформена зарамнета плоштатка. Должината на троновите е 5,4 м, а астрономскиот азимут на подолгата страна им е 391001’.
Тоа покажува дека карпестата структура е ориентирана приближно во рамнината на главниот мердијан. Така, набљудувачот, кој седи на „троновите” е свртен кон исток и неговиот поглед го опфаќа далечниот, источен хоризонт, на чиј фон се проектира највисокиот дел на карпестиот врв (сл. 5).
Геолошката структура на планинското (карпестото) светилиште Татиќев Камен-Кокино претставува добро изразен андензитен излив од горниот плиоцен, образуван близу до северната граница на Кратовско-злетовската вулканска област (КЗВО).2 Ориентацијата на светилиштето се совпаѓа со ориентацијата на тектонскиот расед и е во насока исток-запад. „Троновите”се расположени во елиптичниот овал на вулканскиот конус, а двата мали изливи во непосредна близина претставуваат паразитски изливи на лава. Во различни фази на вулканската активност овие андензитни изливи имаат јасно изразен столбовиден (призматичен) вид, а се силно напукнати од вертикален и хоризонтален тектонски притисок. Текстурата на карпите е вертикално столбовидна, со јасно изразен четириаголен хоризонтален пресек на столбовите. Карпите се силно еродирани како последица на механичкото напрегање во основниот карпест блок, како и под влијанието на површинските и атмосферските води. Многу ретко во карпите се гледаат вулкански бомби со сверна текстура на андезитот. Врз основа на детална структурна анализа е определена система од пукнатини, кои создаваат претпоставки за морфолошката еволуција на карпите. Така, на источниот карпест масив доминира ориентацијата 3000/640 и 420/750 (хоризонтален азимут на пукнатините/наклон на вертикалните пукнатини). Хоризонталната платформа со „троновите”има пукнатински систем со следните доминантни азимути и наклони: 3350/720, 720/900 и 1300/50. На западниот карпест масив се измерени вредностите 1700/880, 1200/820 и 100/50. Тоа ги објаснува морфолошките особености и разлики во трите дела на карпестото светилиште.
Природната ориентација на карпестиот врв кон географските насоки веројатно го предизвикувала интересот на древните луѓе кои го претвориле во карпесто светилиште, со сите за него карактеристични елементи.
Археолошки истражувања
Досега направените архелошки ископувања на карпестото светилиште Татиќев Камен-Кокино дадоа бројна керамика од раното бронзено време. Пронајдени се артефакти датирани од сите периоди на бронзеното време, искористени при култни церемонии - дарови во вид на ритуално искршени глинени садови, керамички тегови за разбој, камени ножиња, калапи за лиење на бронзени предмети и др. Некои предмети се поставени во природни пукнатини на карпите и обредни јами, оградени со плочести камења од останатиот простор. Керамиката е украсена со геометриска орнаментација во разни форми а, кај еден сад, и астрални симболи. Големиот број оставени глинени, камени и бронзени предмети го покажуваат нивниот вотивен карактер. Проучувањето на одделните фрагменти од тие предмети покажува дека биле користени во секојдневниот живот и занаетите, пред да бидат донесени како дарови на територијата од светилиштето.3
Движењето на нашата ѕвезда - Сонцето
Секој ден Сонцето изгрева на исток и заоѓа на запад. Точните места на изгрев и на залез над хоризонтот се менуваат во текот на годината. Има две критични точки - летен и зимски солистициј (точка на изгрев на денот на летната долгоденица и точка на изгрев на денот на зимската краткоденица). Сонцето прави еден полн круг од 3600 за 365,24 дена (многу близу до еден степен, или два негови дијаметри на ден). Сега знаеме дека тоа поместување на исток се должи на движењето на Земјата околу Сонцето по неговата орбита. Видливиот пат на Сонцето низ ѕвездите се нарекува еклиптика. Оваа кружна орбита е наклонета за 23,50 во однос на небескиот екватор, бидејќи оската на ротација на Земјата е наклонета за 23,50 во однос на рамнината на својата орбита.
Еклиптиката и небескиот екватор се пресекуваат во две точки: точки на пролетната и есенската рамноденица (сл. 6). Сонцето го сече небескиот екватор кога се движи на север, кон пролетната рамноденица, околу 21 март. Тоа го сече небескиот екватор и кога се движи кон југ, кон есенската рамноденица, околу 22 септември. Кога сонцето е во небескиот екватор, при рамнодениците, денот и ноќта се рамни, по 12 часа. Сонцето ја достигнува зимската краткоденица околу 21 декември - најкраткиот ден и почетокот на зимата за северната хемисфера. Летната долгоденица е околу 21 јуни, кога денот е најдолг и започнува летото.
Астрономска хипотеза - астрономски податоци и докази
Најдените артефакти при ископувања и ориентациите на различните карпести форми и всечените елементи во светилишниот простор кон елементи од видливиот хоризонт, нѝ даваат основа да ја формираме следната археоастрономска хипотеза.
Природните и вештачките исечените карпести форми биле ползувани од праисторискиот човек во бронзеното време за набљудување на Сонцето при изгревите во време на летната долгоденица и пролетната и есенската рамноденица.
За докажување на ова хипотеза се споредени сличностите на податоците на измерените азимути на всечувањата на теренот, кои се проектират на линијата на блискиот видлив хоризонт (карпестиот врв) кој ги гледа набљудувачот кој стои на „троновите” и азимутите на изгревите на Сонцето за време на долгоденицата и рамнодениците на далечниот видлив хоризонт.4 За временскиот интервал - II милениум пр. н.е. - III век од н.е. се добиени најдобри совпаѓања за времето околу 1600 год. пр. н.е. - 1400 год. пр. н.е.5 Во тој период наклонот на еклиптиката бил ε=23,870. Пресметките покажуваат дека азимутот на точката на изгревот на Сонцето за време на летната долгоденица за периодот 1600-1400 години пр. н.е. бил 56044’ (сл. 5). Пресметани се влијанието на коефициентот на рефракција, паралакса и височината на линијата на месниот хоризонт над линијата на математичкиот хоризонт, како и промената на наклонот на земјината оска и еклиптиката како последица на „пре-
цесијата”. Во тој период изгревите во вре-
мето на рамнодениците се набљудувани над линијата на месниот хоризонт, десно од врвот, во седлото меѓу двете овални возвишенија (сл. 7).
Позицијата на стариот набљудувач на небото, кој стоел на престолите дозволувала да се набљудува и вертикалната проекција на највисокиот дел на карпестиот врв (кота 1013) врз линијата на источниот хоризонт, меѓу точките на летната долгоденица и пролетната и есенската рамноденица. При истражувањето се забележува уште една особеност на позициите на одделни елементи на светилиштето. Меѓу фронталната линија на „троновите” и линијата која го сврзува набљудувачот, кој стои врз нив, со исечената траншеа во стената, се измерува прав агол. Измерениот азимут на таа визирна линија е А1013=76054’ (сл. 5). Користејќи ги методите на сверната астрономија, може да се пресмета моментот во кој дискот на Сонцето има определена ректасцензија, деклинација (хоризонтална и вертикална координата према небескиот екватор) и височина над хоризонтот при тој азимут. По определување на деклинацијата, може да се пресмета во кој ден од годината, меѓу летната долгоденица и пролетната и есенската рамноденица, изгрева Сонцето. Пресметките покажуваат дека 46 дена по моментот на пролетната рамноденица (или пред моментот на есенската рамноденица), Сонцето изгревало точно на врвот. Тој момент го разделува интервалот од времето меѓу летната долгоденица и рамнодениците на два дела. Уникатната заемна поставеност на елементите на карпестото светилиште и природниот карпест релјеф, го исклучува случајниот карактер на измерените правци. Тоа ја поткрепува направената претпоставка дека праисторискиот набљудувач ја имал возможноста да определи временски интервали и да ги искористи за создавање на календар, неопходен за секојдневието и духовниот живот на тогашното општество.6
Сончевите изгреви измерени од троновите при летната долгоденица и рамнодениците, определуваат временски интервал рамен на 1/4 од сончевата тропска година. Тој интервал се дели на два дела во моментот на изгревот на Сонцето на врвот. Тоа овозможува годината да се раздели на 8 рамни временски интервали. Разгледаните визирни линии ги определуваат сезоните пролет и лето, кои се врзани со вегетацијата на земјоделските култури и раѓањето на домашните животни, како и собирањето на реколтата. За време на зимската краткоденица Сонцето изгрева на рамниот југоисточен хоризонт, над карактеристично возвишение на ридот, што го прави лесно неговото набљудување. На тој начин древниот набљудувач на небото можел да ја определи должината на целата тропска година и да ја раздели на 8 дела (месеци), со должина од 45-46 деноноќија.7
Проекцијата на карпестиот, источен врв, врз линијата на далечниот видлив хоризонт е доволно голема - околу 50. Тоа овозможува светилиштето да биде користено за набљудување на подолг временски период и покрај промената на наклонот на еклиптиката низ вековите.
Освен тоа, археоастрономската хипотеза може да биде дополнета и со возможни светлосни календарски ефекти, кои се добиваат врз „троновите” од проекциите на источните возвишенија, сврзани со нивната положба во оската „Сонце-тронови”.
Таа оска се маркира од средината на највисокиот раб од линијата на источните возвишенија и посакуваната (од набљудувачот) точка од горниот дел на одделни елементи на „троновите”. Преку изборот на соодветни делови од троновите, кои можеме да ги наречеме „приемни маркери”, а кои требало да одговараат на определени објективни критериуми, можно е усогласување на календарски зависности со конкретни изгреви на Сонцето во време на календарскиот циклус. Уште повеќе, во определени случаи било возможно да се исползува и сенката на источните карпести возвишенија, која паѓа во различен геометриски облик врз „троновите”, освен за календарски и за култни цели. Бидејќи не сме во состојба да утврдуваме дали„троновите” ги имале истите димензии и во далечното минато, не можеме да определиме дали во овој споменик се одбележувале еден, два или повеќе календарски датуми. Ако претпоставиме дека „запаметената” дата од маркерот врз „троновите” била само една,„најзначајната”, на пример, долгоденицата или рамнодениците, веројатно постоело повремено дотерување на „приемниот маркер” поврзан со височината на „троновите”. Тоа дотерување би можело да биде по гнономен пат, со посредство на монтирање на подвижен (во височина) каменен фрагмент, поставен во контурата на сенката на ридот. Така, во определен ден, според ритуалните барања (на пр. долгоденица), набљудувачот бил покриван од сенката на ридот, малку пред изгревот на Сонцето.
Заклучок
Направено е археоастрономско испитување на во карпа всечениот споменик Татиќев Камен, близу до с. Кокино, општина Старо Нагоричане, датиран во бронзеното време. Резултатите покажуваат дека западнатата, вештачки зарамнето плоштатче (платформа) на светилиштето, е користено за набљудување на Сонцето при изгревите во време на летната долгоденица и пролетната и есенската рамноденица, во периодот 1600-1400 год. пр. н.е.
Набљудувањата можеби биле вклучени во празниците и обредите на праисториските жители од касниот енеолит и бронзеното време. Се претпоставува дека овие набљудувања послужиле за изработка на календар, во кој тропската година е поделена на 8 еднакви дела, кој служел како во секојдневниот живот, така и во обредната пракса посветена на Богот-Сонце.
Белешки
Summary
Astronomical Interpretation of Azimuths and Orientations of the Sanctuary “Tatikjev Kamen”- Kokino
The research of the spatial organization of the sanctuaries, as well as the discovered linear or circular structures in their interior, provide serious ground to assume that there are orientations, buildings and architecture related to the Cult of the Sun. Therefore, the monuments cut in the rocks are subject of archaeoastronomical investigations. This is due to the place of the astronomy in the culture of the ancient archaic societies on one side and for analysis and interpretation of separate morphometric modifications.
The rock cut monument Tatikjev Kamen is located 22 km to the northeast of Kumanovo, in the south part of the Kozyak Mountain, close to the village of Kokino in the municipality of Staro Nagoričane. The altitude of the site is 1013 m above sea level, the geographical width is φ =420 15’ 45”, and the geographical length is λ=21057’20’’. The natural relief is formed by volcanic rocks that have heavily eroded on the peak of the hill. The orientation of the sanctuary matches the orientation of the tectonic fault and it is oriented east-west. There are plazas, channels, trenches and pathways. In the centre of this rock cut monument there is an artificial platform and stone “thrones”. All of this determines the site as a rock-cut sanctuary with a good view on the line of the eastern horizon.
The systematic archaeological excavations of the rock-cut sanctuary “Tatikjev Kamen” revealed artifacts used in ritual ceremonies dedicated to the Sun God. They date from all of the stages of the Bronze Age.
Some natural orientations of the rocks and dominant azimuths, as well as the rock cut buildings inside the area of the sanctuary, allow the following hypothesis: the natural and artificial shapes of the rocks were used by the prehistoric people in the Bronze Age for observation of the sunrise during the summer solstice and the spring and autumn equinox. The hypothesis is proven by the defined match between the azimuths measured on the terrain at characteristic relief shapes which project on the line of the close, visible horizon (rocky peak) of the observer who stood on the “thrones” on the western leveled platform, with the azimuths of the sunrise during the summer solstice and the equinox of the distant visible horizon. The best match in the chronological period between the 2nd millennium BC and 3rd century AD is seen in the period between 1600-1400 BC.
The measured sunrise from the location of the “thrones” during the summer solstice and the equinoxes define an interval equal to ¼ of the tropical (solar) year. That interval is divided in two parts from the sunrise at the peak. This allows for the year to be divided into 8 equal time intervals. The analyzed lines of vision define the spring-summer seasons connected with the vegetation and the birth of domestic animals, as well as harvest. During the winter solstice the sun rises on the flat southeast horizon, above a characteristic elevation of the terrain which makes the observation easy. In this way, the ancient observer could define the length of the full tropical year and divide it in eight parts (months) with 45-46 days and nights. The projection of the rocky eastern peak over the distant visible horizon is pretty large (around 50) allowing the sanctuary to be used for a longer period of time.
The precise joint location of the elements of the rock-cut sanctuary and the natural rocky relief exclude the accidental character of the measured directions. This supports the hypothesis that the prehistoric observer of the sky had the opportunity to define time intervals which could have been used for making a calendar, necessary fort the everyday and spiritual life of the society.
Библиографија
- Djordjevic N., 2003, Pyraichmes, Kumanovo.
- Higgie D., 1981, Megalithic science (Ancient mathematics and astronomy in North-West Europe), Times and Hudson Ltd., London.
- Lockyer N. J., 1906, Stonehenge and other British stone monuments astronomically considered, MacMillan, London.
- Muglova P. - Stoev A., 1996, The limits of cognition in the astronomical interpretation, Proceedings of SEAC, Astronomical traditions in past cultures, Sofia, 34-37.
- Stoev A.-Muglova P., 1995, Rationality, Validity and Reliability of Astronomical Observations During Neolithic and Eneolithic Ages, Proceedings of the third SEAC meeting, Sibiu, Romania.
- Stankovski J., 2003, Three Megalithic Monumrents in the Region of Kumanovo Pyraichmes 2, Kumanovo, 229-262.
- Stoev A. - Stoeva P., 2003, Archeoastronomical Interpretation of the Tatičev Kamen Rock-Cut Monument near the Kokino Village, Staro Nagoričane Municipality Macedonia, Pyraichmes 2, Kumanovo, 329-339.