Macedoniae acta archaeologica 21 (2019) · стр. 477–483
Артифициелна деформација на неколку черепи од Источната некропола на Скупи
Артифициелното или намерното вештачко деформирање на черепот, односно главата со цел да се оформи одреден идеал на убавина или да се нагласи одреден социјален сталеж на избраниот, кому му се правела деформацијата во периодот на раното детство со помош на текстилни или кожени ленти, дрвени штички или други направи, се среќава во сосема одвоени регии во светот и во сосема различни историски периоди. Најстариот научно докажан и пронајден примерок на череп со вештачка деформација датира од 45000 год. пр. н.е. од пештерата Шанидар во Ирак.
Најголема распространетост на оваа практика се случува во периодот на Големите преселби, во доцноримскиот и периодот од почетокот на средниот век, особено со миграцијата на Хуните и други номадски народи, кога таа се шири низ цела Централна Европа.1
Вернеровата теза е дека културата на вештачкото деформирање на главите на своите новороденчиња најпрво во Европа ја носат Аланите и Сарматите во III и IV век, а продолжува и со Хуните во раниот V век, додека во VI век е раширена меѓу германските племиња Готи (Крим и Бугарија), Гепиди (Унгарија, Хрватска, Словенија, Босна и Србија), Лангобарди (Моравија), Туринги и Бургунди.2
Артифициелните деформации германските народи ги постигнувале преку бандажирање на главата на детето, со една или две вкрстени текстилни или кожени ленти, со широчина од 4-5 cm, почнувајќи од раѓањето или по првата година, па по повеќегодишно бандажирање на главата поради притисокот таа добивала неприроден изглед, а трагите од бандажирањето се видливи на черепите во форма на вдлабнувања широки и.т. од 4-5 cm. Во пределот каде што лентата вршела притисок (односно на фронталната, париеталните и окципиталната коска), настанувала и некроза на коската и таа во тој дел атрофирала, односно се истенчувала.
Кај деформирањето со користење една лента бандажирањето било позиционирано над или на средина од челната коска и одело до окципутот, односно средина на тилот, и со тоа главата се скратувала. Кај бандажирањето со две вкрстени ленти, едниот бандажер одел во предходно споменатиот правец, а, другиот, вкрстувајќи се, поминувал над точката брегма, на темето и acusticus externus до окципутот или под мандибулата (сл. 1). Со ова деформирање главата се скратувала во латералната должина и фронталната ширина, а на сметка на тоа добивала неприродна висина и конична форма.
Во литературата овие черепи се класифицирани во два генерални типа - ануларен (циркумферентен или циркуларен) и табуларен (фронтоокципитален, односно антеро-постериорен) тип.
Ануларниот тип е карактеристичен за германските народи и Протобугарите.
Вештачките деформирани черепи кои досега се констатирани припаѓаат на индивидуи со различен пол и индивидуална возраст, од најмлади детски покојници до возрасни покојници кои починале во возраста над 60 години, па според тоа може да се претпостави дека кранијалните вештачки деформации не предизвикувале притисок врз мозочниот развој, односно нарушување на мозочната активност, ментални ретардации или смрт.3 Мозокот се приспособувал на просторот и притоа нормално се развивал. Само физиономијата, односно морфологијата на главата била променета.
Најголем број од овие черепи, од пе-
риодот на Големите преселби на народите,
се пронајдени на доцноримските и рано-
средновековните некрополи во Унгарија,
Австрија, Романија, Бугарија, Хрватска, Сло-
венија, Босна и Србија.
Во Унгарија, унгарските антрополози ги утврдиле на некрополите во Pogorasti, Tirgsor, Dunaujvaros (некрополи кои се припишуваат на Сарматите), Balaton, Mosz, Kiszombor (некрополи од IV-VI век) и неколку гепидски некрополи по реката Тиса.4 Најголем број од нив припаѓаат на Гепидите (утврдено според материјалната култура во гробовите) и сите тие ја имаат т.н. окципито-фронтална деформација добиена со вкрстувањето на двата бандажери.5
На територијата од денешна Бугарија досега се пронајдени повеќе протобугарски и готски вештачки деформирани черепи од двата пола и на различна возраст, на некрополите во Кабиле, Варна, Кулевча, Девња, Кривина, Абритус, Августа Трајана, Нови Пазар, Табачка Топола, Абланица, Борино, Ќустендил.6 Тие се сместени во хронолошка рамка од III-XI век. Имаат видливи траги од лентите на фронталните, париеталните и окципиталните регии и се од ануларен тип.7
На просторот од поранешна Југославија до 1990 година деформирани черепи се утврдени на повеќе некрополи, меѓу кои и на археолошки потврдени германски некрополи. На територијата од Хрватска, Словенија и Босна тие се присутни на локалитетите во Винковци, Батина, Јаково, Шкоцијанске Јаме, Рифник, На Лејху, Дравље, Левкова Јама и Раковчани, а во најголем број се на територијата на Србија (со голем број на детски покојници). Со по еден или два пронајдени черепи се карактеризираат некрополите и локалитетите кај Александрево, Суботица-Шандор, Суботица-Хусарбарак, Ада Сента, План. Јелица-Чачак и Медиана-Ниш.8 Серија од дури 31 (или 1/3 од истражените скелети) вештачки деформиран черепи од гепидската постара и помлада некропола Више Гробаља, на римскиот град Виминациум, која во европски размери спаѓа во најдобрите репрезенти на овој феномен.9 Се работи за 12 черепи на мажи, 10 на жени и 9 на деца, деформирани со техниката на бандажирање со лента околу главата, во две регии: фронто-окципитална и париетоокципитална, односно од фронталната коска до врвот и дното на тилната коска или со вкрстување од челото кон тилот, и од тилот до над точката брегма.10 Сите черепи се најдени во најбогатите гробови, па според авторот, тоа покажува дека деформирањето не било само од естетски побуди, туку и мода кај оваа популација и привилегија на најбогатиот сталеж. Истражувачот на овие черепи, како и на целата скелетна серија - проф. д-р Живко Микиќ, според бројот на откриените скелети на покојниците, ја утврдил и хипотетичката населба (која не е археолошки детектирана) на Гепидите, федерати во византиската војска, која би броела 30-40 жители во просек. Според сите добиени резултати: живот во изолат со силни женидбени бариери, дефицит на жени и деца, краток животен век кај женската популација, авторот може да постави хипотеза за релативно брзо исчезнување на Гепидите или население кое на овие простори живеело помалку од 100 години.11
Проф. д-р Микиќ, претходно, утврдувајќи ја најјужната точка на појавување на овие черепи кај Јелица-Чачак, во 2000 и 2001 година, со истражувањето на некрополата кај римскиот град Медиана кај Ниш, констатира уште два најнови примероци на овие черепи од периодот на Големата преселба на народите. Тие го потврдуваат антрополошкото присуство на германските народи на ова тло. Д-р Микиќ ја поместува најјужната точка на нивната присутност и појаснува дека Гепидите не биле само на поминување низ Медиана, туку дека тие тука имале своја населба.12
Со археолошките и антрополошките истражувања во 2010 година на источната некропола кај римскиот град Скупи за прв пат на територијата од Македонија и во историјата на археолошките истражувања во Македонија се открија артифициелни, т.е. намерно деформирани черепи со техниката на циркуларно бандажирање со текстилни ленти.13 Черепите припаѓаат на 5 жени, еден маж и неколку фрагменти од детски черепи. Техниката на бандажирање ни дава можност за претпоставка дека најверојатно Гепидите, Готите или припадници на некое друго германско племе биле присутни и во градот Скупи и дека засега токму Скупи е најјужната точка на нивно погребување и живеење на Балканот. Веројатно и тие како и Гепидите на
Виминацијум и Медијана, тука имале своја
населба и некропола или дел од некропола,
а подоцна биле репогребани на источната
некропола.
Три од женските черепи припаѓаат на покојнички кои починале на возраст од 20 до 30 години. Тие се од гробот бр. 1663, со масовно секундарно погребување, каде што нецелосните скелети, односно остеолошкиот материјал којшто бил префрлен во гробната јама бил нафрлен и положен без ред.
На черепот со број 1663/XV (сл. 2), на средина од фронталната коска е видлива хоризонтална трага или вдлабнување од 50 mm, предизвикано од прстенестото вкрстено бандажирање. Притоа, бандажерот ја обиколувал целата глава во регионот на фронталната коска или челото, поминувал над ушите и завршувал на тилот, а втората лента одела од точката над брегма и завршувала кај точката инион, на тилот. Преку вкрстувањето на двете ленти кои биле поставени веројатно веднаш по раѓањето, низ процесот на растење довело до тоа, главата под дејство на притисок да го добие бараниот облик. Во случајот, челото и целиот череп растел во висина, а тилот се израмнувал. Главата е енормно висока, тесна и кратка, со јајцевидна форма.
Кај черепите со бр. 1663/XIV (фотографија 3) и XXIX (фотографија 4), постојат траги само од фронто-окципитално бандажирање, од челото до тилот, со што черепот исто така добивал висока форма.
Кај сите три черепи, челната коска во пределот каде била стегана со бандажери, атрофирала поради некроза, на сметка на пределот над лентата каде хипертрофирала, поради таложење на екстра коскена маса.
Черепот со бр. 2206 (сл. 5 и 6) и бр. 2240 (сл. 7) се бандажирани во парието-окципиталната регија, од темето до тилот, и повторно се добивала истата форма. Траги на вдлабнувања од лентите се видливи и кај овие примероци, а сосема слаби траги на фронто-окципиталниот дел се видливи кај черепот 2240.
Од детските деформирани черепи се зачувани само фрагменти, но да се надеваме дека ќе следуваат дополнителни истражувања на вештачки деформираните
черепи и можност за реконструкција на
преостанатите кранијални фрагменти од масовниот гроб 1663, па нивните краниуми ќе се комплетираат, а со тоа подобро ќе се воочи и деформацијата.
Бидејќи и на Скупи имаме потврдено присуство на артифициелно деформирани черепи кај двата пола и кај различни возрасти, може да претпоставиме дека оваа, најверојатно германска популација, доаѓајќи на новиот животен простор во Скупи, со себе ја носи културата на артифициелно деформирање на главите кај своите новороденчиња, истакнувајќи го со тоа нивниот највисок социјален сталеж, иако кај скупските черепи не можеме со сигурност да потврдиме дека се работи за богати и истакнати покојници, бидејќи како што веќе кажавме поголем дел од нив се секундарно погребани и веројатно пренесени на источната некропола од некоја друга блиска некропола, така што и доколку би имале богати прилози во своите првични гробови, со нивното преместување во минатото тие би биле одземени, односно украдени.
Со минатите истражувања на римскиот град Скупи, во голем број гробови од IV век и подоцна, се откриени бројни предмети од неримско потекло, кои археолошки се врзуваат за т.н. Понтски културен круг. Машките појасни токи, белегзии и ѓердани од понтскиот стил, обетките со октоедарски глави. Тие несомнено зборуваат за присутноста на Готите, федерати во римската војска.14
Сепак, за да се утврди точната етничка припадност на овие покојници потребни се повеќе археолошки и антрополошки истражувања на овој локалитет и нивно прецизно сместување во хронолошки, просторни и културни, односно општествено-историски рамки.
Треба да се напомене дека со истражувањата во 2011 и 2012 година беа констатирани и други примероци со намерна и ненамерна вештачка деформација, со што нивниот број се зголеми и за кои ќе следат понатамошни истражувања.
Белешки
- Wolfgang H. Arnold, Victoria A. Fedorischeva, Ella A. Naumova, Nikolay I. Yabluchansky, 2008, 139-146. ↩
- Hakenbeck S., 2009, 65. ↩
- Enchev Y. – Nedelkov G. – Atanassova-Timeva N. – Jordanov J., 2010, 6. ↩
- Hakenbeck S., 2009, 70. ↩
- Fothi E., 2000, 88-89. ↩
- Боев П. – Кондова Н. – Чолаков С., 1987, 35. ↩
- Enchev Y. – Nedelkov G. – Atanassova-Timeva N. – Jordanov J., 2010, 2. ↩
- Микић Ж., 1993, 203; Микић Ж., 1994, 133-134; Mikić Ž., 2006, 651; Милинковић М., 2004,193-194. ↩
- Микић Ж., 1994, 134-135. ↩
- Микић Ж., 1993, 209; Mikić Z., 2007, 47. ↩
- Микић Ж., 2007, 137; Микић Ж., 1993, 207. ↩
- Mikić Ž., 2006, 651. ↩
- Археолошките истражувања беа вршени од страна на Музејот на град Скопје, под раководство на археологот Ленче Јованова. Антрополошката анализа на споменатите примероци беше извршена од м-р Мимица Велова-Граорковска ↩
- Микулчиќ И., 1982, 45-46. ↩
Summary
Artificial Cranial Deformation in Few Examples of Skulls from Eastern Necropolis of Scupi
Artificial cranial deformation are present in a completely separate regions of the world and in completely different historical periods. The highest prevalence of this practice was happened in the Great Migration (late roman and early medieval) period, especially common at Huns, Avars and members of the german tribes.
Germanic tribes was reaching artificial deformation by bandaging child’s head with one or two crossed bandages. After years of bandaging, head received an unnatural appearance from the pressure.
Until 2001, the most southern geographic point on Balkans, of artificial deformed skulls presence was roman site Mediana (Nis-R. Serbia). But, after the archaeological and anthropological researching of E. Necropolis at the roman city Scupi (Skopje) in 2010, for the first time on the territory of Macedonia were discovered skulls with artificially cranial deformation, who belong to adults (from both sexes) and children. So, this archaeological site for now is the most southern geographic point on Balkans. They were deformed with the technique of circular bandaging. This bandaging technique give us opportunity for assumption that, probably Gepids or some other german tribe were also citizens of the roman city of Scupi.
Библиографија
- Arnold W.H. - Fedorischeva V.A. - Naumova E.A. - Yabluchansky N.I., 2008, Craniometric measurements of artificial cranial deformations in Eastern European skulls, Anthrop. Anz. 66, 39-146.
- Ayer A. – Campbell A. – Appelboom G. – Hwang B. – McDowell M. – Piazza M. – Feldstein N. – Anderson
- R.C.E., 2010, The sociopolitical history and physiological underpinnings of skull deformation, Neurosurg, Focus 29.
- Боев П. –Кондова Н. –Чолаков С., 1988, Биологична реконструкция на ранносредновековното население на бьлгарските земи, Бьлг. Етногр. 2, 15-27.
- Боев П. – Кондова Н. – Чолаков С., 1987, Изкуствената деформация на главата като етнодиференциращ белег, Бьлг. Етногр, 131-35.
- Enchev Y. – Nedelkov G. – Atanassova-Timeva N. – Jordanov J., 2010, Paleoneurosurgical aspects of Proto-Bulgarian artificial skull deformations, Neurosurg. Focus 29, 2-6.
- Fothi E., 2000, Anthropological conclusions of the study of Roman and Migration periods, Acta Biologica Szegediensis 44, 87-94.
- Hakenbeck S., 2009, „Hunnic” modified skulls: physical appearance, identity and the transformative nature of migrations, во: Sayer D. and Williams H. (ed.) Mortuary Practices and Social Identities in the Middle Ages: Essays in burial Archaeology in Honour of Heinrich Harke, University of Exeter Press, 64-80.
- Микић Ж., 1980, О антрополошким типовима у античким некрополама Виминацијума, Старинар XXXI, 117-121.
- Микић Ж., 1993, Виминацијум-антрополошки преглед групних гробова римског периода и приказ некропола из периода велике сеобе народа, Саопштења XXV, 197-207.
- Микић Ж., 1994, Антрополошки осврт на вештачки деформисане лобање из периода велике сеобе народа, Зборник Народног Музеја у Београду XV/1, 133-138.
- Mikić Ž., 2006, Mediana and its medieval population-An anthropological study, во Nenad Tasić, Homage to Milutin Garašanin, Belgrade, 647-651.
- Микић Ж., 2007, Некрополе из периода сеобе народа у Виминацијуму-Антрополошка ревизија, Архаика 1, 209-217.
- Mikić Ž., 2007, Deux necropolis de la Grande migration des peoples a Viminacium, Balcanica 38, 45-55.
- Микулчиќ И., 1982, Скопје со околните тврдини, Скопје, 45-46.
- Микулчиќ И., 1999, Антички градови во Македонија, Скопје, 195-200.
- Милинковић М., 2004, Археологија моде као археологија идентитета-неколико примера, Ниш и Византија II Зборник радова,185-196.
- Vinski Z., 1986, Rani Srednji Vijek, Beograd.