Macedoniae acta archaeologica 21 (2019) · стр. 443–452
Глазирана византиска керамика на Скопското Кале
Големите археолошки ископувања на скопскиот Горен Град (Кале) во периодот 2007- 2010 година изнесоа на виделина обемен движен археолошки материјал: од преисторијата и раната антика, од средновековниот византиски и словенски период, како и од османлискиот период. Сите овие наоди имаат своја научна вредност. Сепак, меѓу средновековната керамика по естетските вредности најмногу се издвојува византиската глазирана керамика. Работена е многу поквалитетно од обичната - домашна кујнска и утилитарна грнчарија. Украсена е со боење и глазура (од метални оксиди) и била двапати печена. Глазираната керамика претставувала голем луксуз: трпезен сервис наменет за најбогатиот слој на тогашното општество.
На територијата од Република Македонија вакви наоди се ретки и ограничени со по неколку фрагменти. Засега, исклучок е Варош-Прилеп, каде со долгогодишните ископувања беа најдени повеќе цели садови и голем број фрагменти од оваа категорија.
Уште во 1967 година, во североисточната кула на Скопското Кале како насип во потрупаниот сутерен беше најдена група од триесетина искршени глазирани садови, главно, чинии. Повеќето од нив беа реконструирани и објавени, со што беше запознаена стручната јавност.1Заедно со нив беа најдени и три монети на Алексиј III Ангел (1195-1203). На тој начин керамичките глазирани садови прецизно се датирани на преминот од XII во XIII век.
Овие садови послужија и како репер при истражувањата на ваква керамика во Прилеп и другите места во Македонија и Србија,2 макар што денес веќе постои обемна светска литература за оваа проблематика. Археолошките ископувања во 2007 година на Скопското Кале понудија нов репертоар на вакви наоди, што ќе овозможат подлабоко студирање на оваа материја кај нас. Станува јасно дека работилниците на глазирана керамика во Скопје биле многу активни, снабдувајќи го со овој луксузен производ целиот среднобалкански простор. Најверојатно оттука и дошле поттикнувањата за отворање помали регионални работилници на просторот до Дунав на север.
Глазираната керамика настанала на Исток, а својата ренесанса ја доживува во Цариград во доцниот XI и XII век. Оттаму, преку Солун стигнуваат и првите примероци во Скопје, каде веројатно набргу почнуваат да ги копираат. Во XI и XII век Скопје е значаен геополитички центар - седиште на голема тема (од ранг на катепанат), византиска управна регија што го опфаќала целиот Среден Балкан, до Дунав на север. Тоа е време на Комнените, политички стабилно и економски силно време, кога занаетчиството во Скопје го доживува својот најголем расцут.3 Уште еднаш во XIV век Скопје ќе биде центар, односно престолнина на српската држава, а под Душан на Балканското Царство. Во тие рамки и врз таа основа треба да ја следиме и продукцијата на глазираната керамика.
Во овој осврт нема длабоко да навлезам во стручната проблематика поврзана за оваа керамика. Како учесник во археолошките ископувања на Скопското Кале сакам да ја потсетам стручната јавност за нејзиното постоење. Тоа е несомнено најбогат наод на глазирани византиски садови во внатрешноста на Балканот и пошироко. Станува јасно дека скопските работилници, паралелно со увезените садови од Солун или Цариград, со повеќе или помалку вештина ги копирале престолничките новитети и давале свој придонес во ширењето на градската култура низ балканската внатрешност.
Ќе напомнам дека поради оштетеноста на средновековните станбени слоеви најголем дел од најдената глазирана керамика на Скопското Кале не може да се потпре на сигурна стратиграфија. Затоа останува како основа нивната типологија и поврзување со проверени наоди во византиското јадро (Цариград, Солун, Коринт, наоди од потонати кораби во Егеја). Од тие причини, само ќе ги наведам категориите на украсување застапени на Скопското Кале:
- монохромна глазирана керамика (сл. 1.1). Таа е најобилна. Глазираната површина ја нагласува формата на садот. Монохромно глазираните садови го заситуваат естетскиот впечаток. Најраните садови се глазирале со кремово жолтеникава или бледо резеда боја. Хронолошкиот развој на бојата на глазурата условно може да се градира од жолтеникави во XII век, па жолто до окер кафеави низ XIII и XIV, па до зеленикави и темнозелени монохромни садови со едноставни профили во XV век;4
- керамика украсена со боени мотиви (без механичко гребење) (сл. 1. 2-6);
- керамика украсена во т.н. зграфито техника, која, исто така, е најбројна меѓу наодите. Тука забележуваме т.н. тенок зграфито,5 карактеристичен за XI и XII век. Цртежите се фино вгребени во енгобираната подлога, пред глазирањето и второто печење6 (сл. 3. 1-4; сл. 4. 1-6);
- медитеран зграфито, со подебели линии кои се врежани во подлогата.7 Контурите на претставите најчесто се нагласени со боење (зелени и жолтокафени тонови). Композицијата е изведувана послободно, со посмели и индивидуални концепции, во пореалистичен стил. Најчесто се продуцирани во XIII и XIV век (сл. 3. 5-6, сл. 4. 1-6);
- шамплеве техника, слична на предходната. Контурите на претставите се изжлебени пошироко, создавајќи ефект на релјефност.8 Мотиви кои најмногу се изведувале во оваа техника се: низа од кругови кои се преплетуваат, дебели брановидни линии, гранки, крстови розети, преплети и слично.9 И тука бојата го дополнува ефектот на пластичност. Оваа била и најценета украсна техника, применувана, главно, низ XII век. При комбинирањето на шамплеве со медитеран зграфито, доминантниот мотив е изведен во шамплеве, а заднината е или сликана или изведена во зграфито техника10 (сл. 4. 1-5);
- техника на т.н. мраморирање; различни тонови жолта, темна и кафеава боја биле капани врз енгобираната подлога, па потоа разлевани, пред глазирање.11 Оваа техника е многу ретка и потешка за изведување. Користена е, главно, во XII век (сл. 5. 1-3).
Покрај византиската глазирана керамика, на Скопското Кале се ископани и неколку фрагменти од т.н. протомајолика вази.12 Тие биле продуцирани во Шпанија, каде што Арапите развиле слична глазирана керамика, но со побогат колорит. Глазурата прелиена врз сликаните мотиви била правена не од оловен, туку од калаен оксид. По печењето, млечнобелата глазура делумно ги задушувала боените мотиви. Преку островот Мајорка била извезувана во христијанските земји, па оттука доаѓа и името Мајолика. Преку Италија по трговски пат доспевала и во Скопје (сл. 7).
Белешки
- Babić B., 1973, 45-55, Pl. I-VIII. ↩
- Бабиќ Б., 1984. ↩
- Микулчиќ И., 1996, 55. ↩
- Morgan Ch., 1942, 171 ↩
- Morgan Ch., 1942, 116 ↩
- Rice T. D., 1930, 19-20; Morgan, Ch. 1942: 120. ↩
- Rice T. D., 1930, 32. ↩
- Rice T. D., 1930, 4. ↩
- Bajalović-Hadži Pešić М., 1981, 7. ↩
- Morgan Ch., 1942, 168. ↩
- Morgan Ch., 1942, 82. ↩
- Morgan Ch., 1942, 170. ↩
Summary
Byzantine Glazed Pottery from Kale Skopje
The large-scale archaeological excavations of the Upper Town of Skopje (Kale) between 2007 and 2010 have revealed abundant moveable archaeological material from the prehistory and early antiquity, the medieval Byzantine and Slavonic period, and the Ottoman period. All of this finds have their own scientific value. However, among the medieval pottery, the Byzantine glazed pottery stands out by its aesthetic value. It was made with much bigger quality than the common – cooking and utilitarian pottery. It is decorated with painting and glaze (made of metal oxides) and it was fired twice. The glazed pottery represented big luxury, tableware intended for the richest layer of the society.
I will stress that as the result of disturbance of the mediaeval habitation layers most of the glazed pottery from the Kale Skopje cannot rely on stratigraphy that is certain. That is why the analysis remains on the ground of their typology and connection with known finds from the Byzantine core (Constantinople, Thessalonica, Corinth, finds from wrecked ships in the Aegean). For this reason I will present the categories of decoration present at Kale Skopje:
- Monochrome glazed pottery. It is the largest group. The glazed surface stresses the shape of the vessel. The monochrome glazed vessels saturate the aesthetic impression. The earliest vessels were glazed with creamy yellow or pale reseda green colour. The chronological development of the glaze can conditionally be graded from yellowish in the 12th century, yellow to ochre brown through 13th and 14th century, and greenish and dark green monochrome vessels with simple sections in the 15th century.
- Pottery decorated with coloured motifs (without incision).
- Pottery decorated in so-called Sgraffito technique, which is also most numerous among the finds. The so-called thin sgraffito is noticeable, typical for the 11th and 12th century. The drawings are nicely incised in the enameled background, before the glazing and the second firing.
- Mediterranean sgraffito; with thicker lines incised in the background. The contours of the representations are often highlighted with paint (green and yellow-brown tones). The composition is executed freely with bolder and individual concepts, in a more realistic style. They were mainly produced in the 13th and 14th century.
- Champlevé technique, similar to the previous; the contours of the depictions are incised wider, creating and effect of relief. The motifs that were most commonly executed in this technique are string of intertwining circles, thick wavy lines, branches, rosette crosses, interlace etc. Here as well, the colour adds to the effect of plasticity. This was the most admired decorative technique, generally used in the 12th century. In cases of combination between champlevé and Mediterranean sgraffito, dominant motif is executed in champlevé while the background was painted or executed in sgraffito technique.
- Technique of so-called Marbling; different tones of yellow, dark and brown colour were dropped on enameled background and then spilled before glaze. This technique is rare and harder for execution. It was mainly used in the 12th century.
Aside from the Byzantine glazed pottery, there were few fragments of so-called Proto-Maiolica vases found at Kale Skopje. They were produced in Spain where the Arabs developed similar glazed pottery with richer colorite. The glaze covering the painted motifs was not made of lead but of tin oxide. After the firing, the milky-white glaze slightly muted the colour motifs. Through the island of Majorca it was exported to the Christian lands. This is where the name Maiolica comes from. Through Italy, it reached Skopje by trade.
Библиографија
- Babić B., 1973, Trouvaille scellee de poterie de table byzantine a Skopsko Kale, Archaeologia Iugoslavica XII, Beograd, 45-55, pl. I-VIII.
- Бабиќ Б., 1984, Материјалната култура на македонските Словени, Уметничко богатство на Македонија, Скопје.
- Bajalović-Hadži Pešić M., 1981, Keramika u srednjevekovnoj Srbiji, Beograd.
- Микулчиќ И., 1996, Средновековни градови и тврдини во Македонија, Скопје.
- Morgan Ch., 1942, Corinth, Results of the excavations conduced by the American School of the Classical Studies at Athens, vol. XI, Cambridge, Massachusetts.
- Rice Talbot D., 1930, Byzantine glazed pottery, Oxford 1930.