Macedoniae acta archaeologica 21 (2019) · стр. 383–398
Наоди од римски провинциски монети во брегалничкиот регион
Во римскиот империјален период на територијата од Брегалничкиот Регион, освен регуларните римски изданија, циркулираат и емисии на римското провинциско монетоковање, во хронолошки рамки од 44–275 год. Административно, ова подрачје во овој временски период влегува во границите на две провинции. Средниот и горниот тек на Брегалница влегуваат во римската провинција Тракија, а подрачјето на Овче Поле во границите на провинцијата Македонија.1 Присуството и застапеноста на овој тип монетни наоди (76 пр.) опфаќа примероци од провинциите: Тракија, Македонија, Горна Мезија и Дакија. Групата монети од римската провинција Тракија се состои од примероци ковани во монетарниците Пауталија (19 пр.), со континуирано присуство од нејзиното отворање во 139 год. н.е., со изданијата на императорите Антонин Пиј, Фаустина II, Марк Аврелиј, Септимиј Север, Јулија Домна, Гета и Каракала од 217 год., кога и се затвора оваа монетарница; емисии (2 пр.) од Каракала и Гордијан III, од монетарницата во градот Хадријанопол (отворена за време на Хадријан 117/138, затворена во време на Гордијан III, 238-244год.), и по еден примерок од Комод и Елегабал, емитувани од монетарницата во Филипопол (81/96-218/22 год.).2
Во поглед на дистрибуцијата, присуството на нумизматичкиот материјал од оваа римска провинција може да се поврзе со неколку моменти. Првенствено, тоа е истата административна припадност,3 досега потврдена во повеќе наврати со археолошки податоци и пишани извори.4
Освен истата административна припадност, овде e и фактот дека Брегалничкото подрачје е дел од тритте патни траси формирани од Римската Империја на територијата на Република Македонија, односно од дијагоналниот пат Хераклеја-Пауталија, кој ги поврзувал Вардарската магистрала и Егнацискиот пат, а премостувајќи го Вардар, по најкуса линија се упатувал кон Астибо (Штип), спуштајќи се до устието на реката Лакавица во Брегалница.5 Во рамките на територијата на Пауталија, која ги вклучува долините на Горна и Средна Струма, природната крстосница е така формирана што на врската запад-исток во насока на патот Стоби-Скупи-Пауталија-Филипополис, од југ е затворена со падините на Осогово, а со сообраќајната врска која поминувала низ Малеш постои поврзување на населбите на долината на Струма и Горна Брегалница. Како надоврзување на предходните два моменти, присуството на овој тип монети е и одраз на римскиот војнички елемент.6
Од Римската провинција Македонија забележително е присуството на изданијата на Македонскиот Коинон7 (22 пр.), емитувани во периодот од I-III век, за време на римските императори Клавдиј, Нерон, Антонин Пиј, Марк Аврелиј, Александар Север и Гордијан III. За местото на ковање на монетите на Македонскиот Коинон, особено за изданијата од I и II век, потврдено е мислењето дека тоа е монетарницата во Бероја, која била седиште и центар на истиот, а и „неокорија“ на провинцискиот култ,8 додека за Тесалоника, административен центар на провинцијата Македонија, е прашање, а и мала е веројатноста за монетоковање, и тоа за емисиите од III век.9 Во првите два века присутни се реверсните иконографски претстави на македонскиот штит и крилестата молња, како традиционални македонски симболи, додека автономните провинциски изданија од прва половина на III век, се карактеризираат со аверсната иконографска претстава на Александар III Велики, како еден вид на идентификување на царот со овој лик. Изборот на македонските градови и Македонскиот Коинон за ваков вид на претставување, од друга страна, е и дефинирање на себеси преку локалните традиции кои веќе не претставувале опасност за Рим. Освен овие, присутни се мал број монети (6 пр.) од монетарницата во Стоби10 и еден примерок (Гордијан III) од монетарницата во градот Едеса. Во поглед на дистрибуцијата, освен територијалнаата блискост на овие македонски градови со подрачјето на Брегалница, овде треба да се спомене и транзитниот карактер, односно фактот дека во Стоби се крстосувале двете римски магистрали (една по долината на Вардар, од Солун за Скупи и Ниш, а другата од Хераклеја до Сердика.11 Бероја, како седиште на Македонскиот Коинон, е понастрана од Виа Егнатија. Но и тоа дека северно од Штип се наоѓала границата меѓу Македонија и Тракија, која одела кон исток веројатно кон планината Плачковица и средниот тек на Стримон. По затворањето на монетарниците во Павталија (217 год.), Филипопол (222 год.) и Хадријанопол (244 год.) во римската провинција Тракија, како и монетарниците во римската провинција Македонија, Стоби и Едеса во 222 год., како и последното споменување на Македонскиот Коинон во време на Филип I (244-249 год.), на оваа територија големо присуство бележи виминакиската монета, односно емисиите на монетарницата на колонијата Виминакиј во римската провинција Горна Мезија. Продукцијата на Виминакиј, како населба на римските ветерани, но истовремено и центар и упориште на римскиот војнички елемент, припаѓа на царскиот систем на строго контролирано ковање, условено од посебни потреби, и монетарница, која, покрај Рим и Антиохија во периодот на првата половина на III век, е трета која емитува изданија за Римската Империја.12 На подрачјето од Брегалница присутни се изданија, речиси од самиот почеток на виминакијската локална ера, за чија почетна хронологија постојат повеќе мислења, а се движат во временски распон од јануари 239 год. до ноември 240 год., но доминира мислењето дека започнува во втората половина на 239 год.13 Работата на виминакијската монетарница престанува во 256 год., за време на Галиен (253- 268 год.). Од 14 владетели и членови на нивните семејства кои емитуваатат изданија во овој период со преку двесте варијанти,14 во предметниот нумизматички материјал се присутни емисии (22 пр). на редовни типови15 (тип А), на трипондиуси и дупондиуси, емитувани 240/1- 251/3 год., од II-XIII виминакиска локална ера, со претстава на стандарниот реверсен тип.16 Овде неможе да се каже за иста административна припадност со Брегалничкиот Регион, туку како една можност на дистрибуција, е движењето на римските воени единици, како и историските случувања во првата половина на IIIвeк. Имено, Виминакиј емитува пари, посебно наменети за војската на Дунав, но со посредство на војниците тие циркулираат на поголема територија, како и одраз на монетарните услови, односно потребата од ситни пари во Римската Империја поради големата монетарна криза во III век.
Монетните наоди (2 пр. на сестертии) од монетарницата во римската провинција Дакија,17 кои вообичаено во најголем број на случаи се придружен нумизматички материјал на виминакиската монета, овде се емитувани во 246/7 и 255/6год, во II и X година на локалната ера. Наспроти виминакиската, на дакиската монета во текот на целото ковање се појавува една основна претстава на реверс, со пет типа.18
Врз основа на познатите нумизматички податоци, ако се направи една паралела (табела 1) може да се види дека кога има прекин на работата во римската монетарница Стоби, во периодот на вториот прекин во 118-161 год., во време на Хадријан и Антонин Пиј, значително е присуството на изданијата на Македонскиот Коинон и на монетарницата во градот Павталија, која е отворена во тој период (139 год.). Во првата половина на III век, тоа е монетарницата Виминакиј, која и во рамките на поновите испитувања на нумизматичката циркулација во Брегалничкиот Регион, покажа најголем процент на учество во однос на римските царски монетарници во овој временски период. Сите пронајдени примероци се со позната археолошка позадина, распоредени вдолж средниот и горниот тек на река Брегалница, од нејзината лева и десна страна. Овде, всушност има археолошки сознанија за поголема концетрација на населби, утврдувања, некрополи, каструми од римско време, како и остатоци на гранични кастели.19
Во поглед на механизмот на дистрибуција, евидентно е следењето на начелото на административна припадност и територијалан блискост, додека останатото е одраз и условеност од повеќе фактори, како што се воено-историските случувања, присуство и движење на римскиот војнички елемент; понатаму, стратешката положба која го овозможува транзитниот карактер на ова подрачје, но и влијанието на монетарните фактори и движења. Имајќи го предвид ова, како и врз основа познатиот увид на документираниот нумизматички материјал на застапеност на емисии на регуларните римски царски монетарници, може да се каже дека сите овие типови на примероци на римското провинциско монетоковање, во однос на останатите регуларни римски империјални изданија, чиј број во периодот од I-IIвeк е многу мал,20 доминираат и се вклучени во локалната циркулација на Брегалничкиот Регион, која поголем степен на монетаризација покажува од почетокот на III век од н.е.
КАТАЛОГ 1
Референтни каталози:
Gaebler H., Die Antiken Münzen Nord-Griechenlands. Band III, Makedonia und Paionia, Berlin 1906; Мушмовъ Н., Античнитъ монети на Балканския Полустровъ, София 1912.; Јосифовски П., Римската монетарница во Стоби, Скопје 2001; Pick B., Die Antiken Münzen von Dacien und Moesien, Berlin 1898; Ruzicka L., Die Münzen von Pautalia, Sofia 1933.
РИМСКА ПРОВИНЦИЈА ГОРНА МЕЗИЈА ВИМИНАКИЈ
Тип А
Ав. Биста на императорот со ловоров венец, оклоп и палудаментум, надесно
Рев. Женска стоечка фигура
(персонификација на Виминакиј),
помеѓу бик, од десна, и лав од лева страна. Гордијан III (238-244)
1. Сестертиј, 240-241
Ав. IMP CAES M ANT [GOR]DIANVS AVG Рев. PMS C-OL VIM AN •II•
АЕ; 29 mm; 15 g
Pick, No. 76
2. Сестертиј, 240-241
Ав. IMP CAES M ANT GORDIANVS AVG Рев. PMS C-OL VIM AN II
АЕ; 30 mm; 18,45 g
Pick, No. 76
3. Сестертиј, 240-241
Ав. IMP CAES M ANT GORDIANVS AVG Рев. PMS C-OL VIM AN II
АЕ;30 mm; 17,3 g
Pick, No. 76
4. Сестертиј, 242-243
Ав. IMP GORDIANVS PIVS [FEL AVG] Рев. [PMS C-OL] VIM AN IIII АЕ; 29 mm; 15 g.
Pick, No. 83
5. Сестертиј, 242-243
Ав. IMP GORDIANVS PIVS FEL [AVG] Рев. PMS COL VIM AN IIII
АЕ; 28 мм; 16,9 g
Pick, No. 83
6. Виминакиј, 242-243
Ав. IMP GORDIANVS PIVS FEL AVG Рев. PMS COL VIM AN IIII АЕ; 30 мм; 18,34 g
Pick, No. 83
7. Сестертиј, 242-243
Ав. IMP GORDIANVS PIVS [FEL AVG] Рев. PMS COL VIM AN IIII
АЕ; 29мм; 18,0 g
Pick, No. 83
Филип I (244-249)
8. Сестертиј, 243-244 Ав. IMP M IVL PHILIPPVS AVG Рев. PMS COL VIM AN V АЕ; 29 mm; 16,3 g Pick, No. 96
9. Сестертиј, 243-244 Ав. IMP M IVL PHILIPPVS AVG Рев. PMS COL VIM AN V АЕ; 28 mm; 17,6 g Pick, No.96
10. Сестертиј, 244-245 Ав. IMP M IVL PHILIPPVS AVG Рев. PMS C-OL VIM AN VI AE; 19,7 g; 28 mm
Pick 102
11. Сестертиј, 244-245 Ав. IMP M IVL PHILIPPVS AVG Рев. PMS C-OL VIM AN VI AE; 16,2 g; 27 mm
Pick 102
12. Сестертиј, 244-245 Ав. IMP M IVL PHILIPPVS AVG Рев. PMS C-OL VIM AN VI AE; 17,5 g; 28 mm
Pick 102
13. Сестертиј, 246-247 Ав. IMP M IVL PHILIPPVS [AVG] Рев. PMS COL VIM AN VIII АЕ; 29 mm; 16,3 g
Pick, No. 104
14. Сестертиј, 246-247 Ав. IMP M IVL PHILIPPVS AVG Рев. PMS COL VIM AN VIII АЕ; 26 mm; 13,0 g Pick, No. 104
15. Сестериј, 246-247 Ав. IMP M IVL PHILIPPVS AVG Рев. PMS COL VIM AN VIII АЕ; 27 mm; 14,87 g Pick, No. 104
16. Сестериј, 246-247 Ав. IMP M IVL PHILIPPVS AVG Рев. PMS COL VIM AN VIII АЕ; 29 mm; 17,45 g Pick, No. 104
Херенија Етрускила 17. Сестертиј, 250-251 Ав. HER ETRVSCILLA AVG Рев. PMS C-OL VIM AN XII АЕ; 26 mm; 15,6 g Pick, No. 137
Хостилијан (251)
18. Сестертиј, 250-251 Ав. C VAL HOST M QVINTIS CAE Рев. PMS C-OL VIM AN XII АЕ; 27 mm; 12,5 g
Pick, No. 148
Трајан Декиј (249-251)
19. Сестертиј, 249-250
Ав. IMP CAES C MES Q DECIVS PP AVG Рев. PMS COL VIM AN XI
АЕ; 27 mm; 12,6 g
Pick, No. 134
20. Сестертиј, 250-251 Ав. IMP TRAIANVS DECIVS AVG Рев. PMS COL VIM AN XII АЕ; 26 mm; 12,3 г.; Pick, No. 127
Требонијан Гал (251-253) 21. Сестертиј, 250-251
Ав. IMP C VIBIO TREBON GALLO AVG Рев. PMS C-OL VIM AN XII
АЕ; 26 mm; 13 g
Pick, No. 160
22. Сестертиј, 250-251
Ав. [IMP C VIBIO] TREBON GALLO AVG Рев. PMS C-OL VIM AN XII
АЕ; 27 mm; 13,2 g
Pick, No. 160
РИМСКА ПРОВИНЦИЈА ДАКИЈА Филип I (244-249)
Тип А
Ав. Биста со ловоров венец, надесно
Рев. Стоечка женска фигура (персонификација на Дакија), во една рака држи маслинова гранка, во друга знак во чие поле стои DF (Dacia Felix), помеѓу орел ( во клун венец ) од десна и лав од лева страна.
23. Сестертиј, 247-248г. Ав. IMP M IVL PHILIPPVS AVG Рев. PROVINCIA DACIA AN II AE; 29 mm; 18,10 g Pick, No. 6
Валеријан I (253-260)
Тип E
Ав. Биста со ловоров венец, надесно Рев. Стоечка женска фигура
(персонификација на Дакија),
со раширени раце, во секоја рака држи знак, помеѓу орел ( во клун венец ) од десна и лав од лева страна. 24. Сестертиј, 255-256 Ав. IMP PL VALERIANVS [AVG] Рев. PROVINCIA DACIA AN X AE; 9,5 g; 29 mm
Pick, No. 64
РИМСКА ПРОВИНЦИЈА ТРАКИЈА AE; 20 mm; 5,6 g Ruzicka, 62
ПАВТАЛИЈА
34. Ав. [ΦAVCTEINA CEBACTH] Антонин Пиј (138-161)
Рев. [OVΛΠIAC ΠA-VTAΛIAC] 25. Ав. AVT KAICAP ΑΝΤΩΝΙΝΟC AE; 21 mm; 7,8 g
Рев. ΠΑVΤΑΛΙ-ΤΩΝ
Ruzicka, 120
AE; 19 mm; 4,4 g
Ruzicka, 21
Марк Аврелиј (161-180)
35.Ав. [AVT KAI] MAV P [ΑΝΤΩΝΙΝΟC] 26. Ав. AVT KAICAP ΑΝΤΩΝΙΝΟC Рев. [ ] ΜΑΣΙΜΟV ΠΑVΤΑΛΩΤΩΝ Рев. ΠΑVΤΑΛΙ-ΤΩΝ
AE; 30 mm; 19 g
AE; 20 mm; 4,2 g
Мушмовъ, 4094
Ruzicka, 21 Септимиј Север (193-211) Фаустина II (161-175) 36.Aв.AV KΛ CEΠT CEVH 27. Ав. [ΦAVCTEINA] CEBACTH Rev. OVΛΠIAC ΠAVTAΛIAC ΗΓΕ Рев. OVΛΠIAC ΠA-VTAΛIAC ΑΕ; 27 mm; 15 g
AE; 21 mm; 6,6 g
Мушмовъ, 4189
Ruzicka, 62
Јулија Домна (193-211) 28. Ав. ΦAVCTEINA CEBACTH 37. Ав. IOVΛIA ΔO-MNA CEB Рев. OVΛΠIAC ΠA-VTAΛIAC Рев. OVΛΠIAC ΠAVTAΛIAC AE; 21 mm; 6,5 g
ΑΕ; 30 mm; 14,8 g Ruzicka, 62
Мушмовъ, 4218
29. Ав. ΦAVCTEINA CEBACTH 38. Ав. [IOV]ΛIA ΔO-MNA CEB Рев. OVΛΠIAC ΠA-VTAΛIAC Рев. OVΛΠIAC ΠAVTA-ΛI[ΩΤΩΝ] AE; 21 mm; 6,6 g
ΑΕ; 23 mm; 7,4 g
Ruzicka, 95
Ruzicka, 475
30. Ав. ΦAVCTEINA CEBACTH Гета (209-212)
Рев. OVΛΠIAC ΠA-VTAΛIAC 39. Ав. AVT KΠ CE-ΠTI [MI ΓETAC] AE; 21 мм; 6,0 g
Рев. OVΛΠIAC ΠAVTAΛIAC Ruzicka, 104
ΑΕ; 30 mm; 13,0 g
Мушмовъ, 4352
31. Ав. ΦAVCTEI-NA CEBACTH Рев. OVΛΠIAC ΠA-VTAΛIAC 40. Ав. Π CEΠTI ΓETAC AE; 21 mm; 6,3 g
Рев. ΠAVTA-ΛIΩΤΩΝ Ruzicka, 97
ΑΕ; 21 mm; 3,7 g Мушмовъ, 4326 32. Ав. ΦAVCTEIN-A CEBACTH Рев. OVΛΠIAC Π-AVTAΛIAC Каракала (196-217)
AE; 21 mm; 6,3 g
41. Ав. AVT KΑΙ MAVP ANTΩNEINOC Ruzicka, 120
Рев. [OVΛΠIAC] ΠAV[TAΛIAC] ΑΕ;30 mm; 13,9 g
33. Ав. ΦAVCTEI-NA CEBACTH Ruzicka, 692; Мушмовъ,4 263 Рев. OVΛΠIAC ΠA-VTAΛIAC ФИЛИПОПОЛ Комод (177-192) 42. Ав. AV ΚΑΙ ΚΟΜΟΔΟΣ Рев. ΦΙΛΙ-ΠΠΟΛΙΤ[ΩΝ] ΑΕ; 18 mm; 3,7 g Мушмовъ, 5224 Елагабал (218-222)
43. Ав. Α Τ Κ Μ ΑVΠ ΑΝΤ-ΩΝΕΙΝΟC Рев. ΦΙΛΙΠΠΟΛΕIΤΩΝ ΝΕΩΚΟΡΩΝ [ΩΚ] AE; 19 mm; 4,0 g
Мушмовъ, 5419
ХАДРИЈАНОПОЛ Гордијан III (238-244)
44. Ав. ΑVΤ Κ ΜΑΝΤ Γ-ΟΡΔΙΑΝΟC[ΑΥ] Рев. ΑΔΡΙΑΝΟ-ΠΟΛΕΤΙΩΝ
AE; 24 mm; 7,7 g
Мушмовъ, 270
РИМСКА ПРОВИНЦИЈА МАКЕДОНИЈА БЕРОЈА
Клавдиј (41-54)
45. Бронза, 41-54
Aв. [ΤΙ ΚΛΑΥ∆ΙΟΧ ΚΑΙΣΑΡ] Рев. ΣΕΒΑΣΤΟΣ ΜΑΚΕ∆ΟΝΩΝ АЕ, 25 mm; 9,4 g
Gaebler (1906), 238-239 46. Бронза, 41-54
Ав. TI KΛAY∆ΙΟΣ [KAYΣAΡ] Рев. ΣΕΒΑΣΤΟΣ ΜΑΚΕ∆ΟΝΩΝ АЕ, 23 mm; 3,7 g
Gaebler (1906), 238-239 47. Бронза, 41-54
Ав. [TI KΛΑΥ∆ΙΟC ΚΑΙΣΑΡ] Рев. ΣΕΒΑΣΤΟΣ ΜΑΚΕ∆ΟΝΟΝ АЕ, 23 mm; 8,3 g
AMNG Gaebler (1906), 238-239 Нерон (54-68)
48. Бронза, 54-68
Ав. KAIΣAP [NEPΩN]
Рев. [ΣEBA]ΣTOΣ MAKEΔONΩN AE; 7,6 g; 23 mm Gaebler (1906), 242 Антонин Пиј (138-161) 49. Бронза, 138-161 Ав. [KΑΙΣΑΡ ΑΝΤΟΝΙΝΟC] Рев. ΚΟΙΝΟΝ ΜΑΚΕ∆ΟΝΩΝ АЕ; 23 mm; 8,5 g
Gaebler (1906), 261 50. Бронза, 138-161 Ав. KΑΙCΑΡ [ΑΝΤΟΝΙΝΟC] Рев. ΚΟΙΝΟΝ ΜΑ-ΚΕ∆ΟΝΩΝ АЕ; 25 mm; 10,3 g
Gaebler (1906), 261 51. Бронза, 138-161
Ав. KΑΙCΑΡ ΑΝΤΟΝΙΝΟC Рев. ΚΟΙΝΟΝ ΜΑ-[ΚΕ∆ΟΝΩΝ] АЕ; 25 mm; 9,2 g
Gaebler (1906), 261
52. Бронза, 138-161
Ав. ΚΑΙCΑΡ [ΑΝΤΩΝΙΝΙΟC] Рев. KOINON [ΜΑ]−ΚΕ∆ΟΝΩΝ АЕ; 23 mm; 8,6 g
Gaebler (1906), 261
53. Бронза, 138-161 Ав. ΚΑΙCΑΡ [ΑΝΤΩΝΙΝΙΟC] Рев. KOINON ΜΑ−ΚΕ∆ΟΝΩΝ АЕ; 26 mm; 11,4 g
Gaebler (1906), 261
54. Бронза, 138-161 Ав. [ΚΑΙCΑΡ ΑΝΤΩΝΙΝΙΟC] Рев. KOINON ΜΑ−ΚΕ∆ΟΝΩΝ АЕ; 26 mm; 10,7 g
Gaebler (1906), 261
55. Бронза, 138-161 Ав. ΚΑΙCΑΡ ΑΝΤΩΝΙΝΙΟC Рев. KOINON ΜΑ−ΚΕ∆ΟΝΩΝ АЕ; 26 mm; 10,0 g
Gaebler (1906), 261
56. Бронза, 138-161
Ав. KΑΙCΑΡ ΑΝΤΟΝΙΝΟC Рев. ΚΟΙΝΟΝ ΜΑ-[ΚΕ∆ΟΝΩΝ] АЕ; 26 mm; 11,0 g
Gaebler (1906), 258
Марк Аврелиј (161-180) 238-244 г. (време на Гордијан III) 57. Бронза, 161-180
65. Ав. ΑΛΕΣΑ[∆ΡΟΥ]
Ав. ΚΑΙCΑΡ [ΑΝΤ]ΩΝΙΝΟC Рев. KOINON ΜΑ−ΚΕ∆ΟΝΩΝN COR Рев. ΚΟΙΝΟΝ ΜΑ−[ΚΕ∆ΟΝΩΝ] АЕ; 27 mm; 10,9 g
АЕ; 24 mm; 9,6 g
Gaebler (1906), 602
Gaebler (1906), 272
66. Ав. ΑΛΕΣΑΝ∆ΡΟΥ 58. Бронза, 161-180 Рев. KOINON ΜΑΚΕ[∆ΟΝΩΝ] Ав. ΚΑΙCΑΡ ΑΝΤΩΝΙΝΟC АЕ; 26 mm; 9,9 g . Рев. KOINON [ΜΑΚΕ∆ΟΝΩΝ] Gaebler (1906), 562 АЕ; 23 mm; 9,2 g
Gaebler (1906), 272
СТОБИ
59. Бронза, 161-180
Трајан (98-117) Ав. ΚΑΙCΑΡ ΑΝΤΩΝΙΝΟC 67. Бронза, 98-117
Рев. KOINON ΜΑ−ΚΕ∆ΟΝΩΝ Ав. IMP NERVA TRAIN [ ] АЕ; 23 mm; 7,3 g
Рев. MVNI-CIPI STOBEN-SIVM Gaebler (1906), 272
АЕ; 21 mm; 7,1 g
Мушмовъ, 6533; Јосифовски, 47-68 60. Бронза, 161-180
Ав. ΚΑΙCΑΡ ΑΝΤΩΝΙΝΟC Марк Аврелиј (161-180)
Рев. KOINON ΜΑ−ΚΕ∆ΟΝΩΝ 68. Бронза,161-180 АЕ;18 mm; 3,0 g
Ав. IM M AV ANTONINVS GS Gaebler (1906), 268
Рев. STOBEN-SIVM
АЕ; 24 mm; 12,1 g
61. Бронза, 161-180
Мушмовъ, 6537; Јосифовски, 104-109 Ав. ΚΑΙCΑΡ ΑΝΤΩΝΙΝΟC Рев. KOINON ΜΑ−ΚΕ∆ΟΝΩΝ 69. Бронза,161-180
АЕ; 24 mm; 7,4 g
Ав. IM M AVR ANTONINVS GS Gaebler (1906), 272
Рев. STOBEN-SIVM GS
АЕ; 26 mm; 11,9 g
Псевдоавтономни изданија
Мушмовъ, 6536; Јосифовски, 100-103 231-235 г. (време на Александар Север) 70. Бронза,161-180
62. Ав. ΑΛΕΣΑΝ∆ΡΟΥ
Ав. IM M [ ] – ANTONI[NVS] Рев. KOINON ΜΑ−ΚΕ∆ΟΝΩΝ Рев. MV [ ]
АЕ; 26 mm; 8,6 g
АЕ; 24 mm; 11,0 g
Gaebler (1906), 408 Мушмовъ, 6538; Јосифовски, 77-89 63. Ав. ΑΛΕΣΑΝ(∆ΡΟΥ)
Каракала (198-217)
Рев. KOINON ΜΑΚΕ∆ΟΝΩΝNE [Ω] 71. Бронза, 198-217 АЕ; 27 mm; 9,2 g
Ав. M AVREL ANTONI[ ] Gaebler (1906), 423
Рев. MVNICI STOBEN 64. Ав. ΑΛΕΣΑΝ∆ΡΟΥ АЕ; 24 mm; 5,2 g Рев. KOINON ΜΑΚΕ[∆ΟΝΩΝ] Мушмовъ, 6568 (Елагабал); АЕ; 26 mm; 8,2 g
Јосифовски, 438-457 Gaebler (1906), 423a 72. Бронза, 198-217 ЕДЕСА
Ав. M AVREL [ Рев. [ ] STOBEN
Гордијан III (238-244)
АЕ; 24 mm; 5,2 g 73. Бронза, 238-244
Мушмовъ, 6568 (Елагабал); Ав. [ΑVΤ] Κ Μ ΑΝΤΩΝΙΟC ΓΟΡΔΙΑΝΟC Јосифовски, 428-437 Рев. [ΕΔΕCC]ΑΙΩΝ
АЕ; 25 mm; 9,1 g
Мушмовъ, 6275
Белешки
- Папазоглу Ф., 1957, 78, 84. ↩
- Kos P.,1998,132, 276, 287; во сите три монетарници се коваат монети во пет вредности, во зависност од тежината на истите. ↩
- Монетните наоди од римската провинција Тракија во предметниот нумизматички материјал се среќаваат само во горниот и средниот тек на Брегалница. ↩
- Еден од тие се и испитувањата на трачки елементи во средниот тек на Брегалница од страна на Венедиков, каде освен констатираните малобројни натписи со трачки имиња, места и етникони, во една од петте трачки могили од II век од н.е., на просторот наречен Беш Тепе кај с. Карбинци, меѓу гробните прилози се најдени и монети на Пауталија (Папазоглу Ф., 1957,85 (ф.н. 90), Венедиковъ Ив., 1943, 34). ↩
- Lilčić V.,1994, 114. ↩
- На пример, еден од малкуте зачувани епиграфски споменици откриен во с. Двориште (Малешево, горен тек на Брегалница), подигнат во чест на Каракала, зборува за присуство на кохорта (I или II), најверојатно сместена над с. Владимирово, каде се откриени остатоци од римски логор, а каде што поминувала горе споменатата сообраќајна врска. Постои и милење дека во ова подрачје постои утврден логор за кохортата (над с. Владимирово), каде постои пат, кој од долината на Струма преку планинските превои на Џами-Тепе и Плачковица води кон долината на Брегалница (Керамитчиев А.,1979,154,155). ↩
- Коинот претставува средишен орган на македонска заедница на градови, кои уште од Раното Царство околу 44 год. од н.е., како и другите коинони е трансформиран во институција со врски што водат до провинцискиот култ на царот, со организирање годишни фестивали и игри во чест на императорот. ↩
- Burell B., 2004,191,193. ↩
- Бероја се појавува како центар на Коинонот во време на Флавиевците, до средина на III век, додека Тесалоника е понастрана од ова провинциска организација (Папазоглу, 1957, 116). ↩
- Сите примероци, освен двете емисии од Каракала, се од територијата на Овче Поле. ↩
- Керамитчиев А.,1966, 40. ↩
- Boriċ-Breškoviċ B,1983,70 (ф. н. 6) ↩
- Dušanić S.,1976,53. ↩
- Орлов Г., 1958, 281. ↩
- Освен редовните, во четвртата година на локалната ера, виминакиската монетарница издава низа вонредни емисии со нови претстави на реверсот (Душанић С., Новац колоније Виминацијума и датуми из Римске историје средине III века, Старинар Н.С. XII/61, Београд 1961, 145). ↩
- Персонифициран лик на колонијата Виминакиј, меѓу лав, симболична претстава на VII Клавдиева легија и бик, симбол на IV Флавиева легија (Dušanić S, 1976, 53). ↩
- Монетарницата во Дакија е отворена 246, а затворена 256/7 год. (Kos P, Ibid,74). ↩
- Основниот реверс е со претстава женска персонификација меѓу два симбола на легии од Дакија: орел со венец во клунот од десната, како и лав од левата страна. Локалната ера е нумерирана од I-XI година. Pick опишува пет типа формулирани од А-Е (Pick B., 1898, 5, 23). ↩
- Како кастелот Хаџи-Хамзали, кој го контролирал патот Стоби-Астибо-Пауталија, и граничниот кастел кај село Малино во прва половина на 3.век ↩
- Како за илустрација, римските провинциски примероци на територијата на Брегалница, во тек на II век учествуваат со 65,21%, во однос на регуларните римски изданија со учество од 34,78%. ↩
Summary
Roman Provincial Coins in the Region of Bregalnica
During the Roman Imperial Period, in the Region of Bregalnica, besides the regular Roman Imperial issues, there is circulation of the Roman provincial coinage in the chronological frames between 44 and 275 AD. In the numismatic material which is subject of this paper there are monetary samples (76 coins) from the Roman provinces Thrace, Macedonia, Upper Moesia and Dacia. The group of coins from the Roman province of Thrace (23 samples) is comprised of coins minted in the towns of Pautalia, Hadrianopolis and Philipopolis with a time span of minting from the issues of Antoninus Pius (138-161 AD) to Gordian III (238-244 AD). The issues of Pautalia are dominant (19 samples) with a continuous presence since the opening of the mint in 139 AD to the termination of the minting activity in 222 AD. From the Roman province of Macedonia (29 samples), there is a noticeable presence of issues from the Macedonian koinon (22 samples), from 1st to the 3rd century, issued during the Roman emperors Claudius, Nero, Antoninus Pius, Marcus Aurelius, Alexander Severus and Gordian III. They were minted in Beroia, seat and centre of the koinon, and in Thessalonica, administrative centre of the province. The remaining coins are from the mints of Stobi and Edessa.
After closing the mints in Pautalia (217 AD), Phillipopolis (222 AD) and Hadrianopolis (244 AD) in the Roman province of Thrace, and the mints in Stobi and Edessa (222 AD) in the province of Macedonia, as well as the last mention of the Macedonian koinon in the time of Phillip I (244-249 AD), there is a large presence of the Viminacium coin in the Bregalnica region i.e. the issues (regular types of dupondii and tripondii) minted in the colony of Viminacium, in the Roman province of Upper Moesia, issued from 240/1 to 251/3 AD (II-XIII local era of Viminacium).
The monetary finds from the mint in the Roman province of Dacia, which usually are an accompanying numismatic material of the Viminacium coin, were issued in 246/7-255/6 AD. Regarding the mechanism for distribution of these monetary finds, it is evident that the rule for administrative belonging and territorial closeness was followed, while the rest is reflection and conditioned by multiple factors such are military-historical events, presence and movement of the Roman military element, strategic location which gives the transit character of this region, and the influence of the numismatic factors and movements. Based on this and the known insight of the documented numismatic material of presence of issues from the regular imperial mints, it can be concluded that all of these types of samples of the Roman provincial coinage, related to the remaining regular imperial issues, whose number in 1st-2nd century is very small, dominate and are included in local circulation on the territory of the Bregalnica region, where larger level of monetarization is shown from the beginning of the 3rd century AD.
Библиографија
- Boriċ-Breškoviċ B., 1983, Nalaz bakarnog rimskog novca iz okoline Ćuprije, Зборник Народног Музеја XI-1, Београд, 69-84.
- Burell B., 2004, Neokoroi: Greek cities and Roman emperors, Leiden - Boston.
- Венедиковъ Ив. 1943, Земитъпо сръдния Вардаръ, приносъ къмъ античната география на Македония, Скопие.
- Душанић С., 1961, Новац колоније Виминацијума и датуми из Римске историје средине III века, Старинар Н.С. XII/61, Београд 1961,141-154.
- Dušaniċ S., 1976, The era of Viminacium, Ковање и ковнице античког и средњовековног новца, Београд, 53-58.
- Керамитчиев А., 1979, Малешевската котлина (резултати од археолошкото рекогносцирање во 1973), Maced. acta arheol. 5, Прилеп, 151-160.
- Керамитчиев А., 1966, Римската монетарница во Стоби, Зборник (1961-1966), Скопје, 39-58.
- Kos P., 1998, Leksikon anticke numizmatike, Zagreb.
- Лилчиќ В., 1994, Античка патна мрежа, Археолошка карта на Република Македонија том I, Скопје.
- Орлов Г., 1958, Емисије виминациских монета XI године локалне ере, Старинар Н.С. кн. VII- VIII/1956-1957, Београд, 281-289.
- Папазоглу Ф., 1957, Македонски градови у римско доба, ЖА кн. 1, Скопје.
- Pick B., 1898, Die Mantiken Münzen von Dacien und Moesien, Berlin.