Macedoniae acta archaeologica 21 (2019) · стр. 263–284

Локалитетот Градиште кај селото Дебреште во римскиот период

УДК 904:711.426(497.775)”652”

Локалитетот Градиште кај селото Дебреште е лоциран на северниот раб од Пелагониската Рамница, на 26 km од левата страна на регионалниот пат Прилеп- Кичево, под планинскиот премин Барбарас, на сса 1 km југоисточно од селото. Тој претставува доста сложен археолошки локалитет, кој со одредени помали или поголеми хијатуси зафаќа еден огромен временски распон од најдлабоката предисторија, па cè до почетокот на доцниот среден век.1 Во оваа прилика ќе се посветиме на прашањата кои се поврзани со проблематиката од римскиот, односно републиканскиот и раноцарскиот период, т.е. периодот што го опфаќа времето од средината на II пр. н.е, па некаде cè до втората половина или крајот на III век од н.е.2

По падот на Македонија под римска власт 168 год. пр. н.е и нејзината поделба на четири дела, односно по претворањето во римска провинција 147 год. пр. н.е , таа станува основа за натамошните римски освојувања на Балканот, но и мета на околните балкански племиња, како на пример: Дарданцит е, Медите, Бесите, Денталетите, Скордисците итн.3 Главен град на четвртата мерида станува Пелагонија, град civitas од муниципален карактер.4 Нашиот локалитет би требало да се разгледува во тој контекст, односно како составен дел на оваа или според одредени критериуми на некоја друга соседна муниципална територијалноуправна единица.5

План 1.
План 1.

Во 1987/88 год., при завршните систематски археолошки ископувања на локалитетот Градиште кај с. Дебреште, се дојде до нови сознанија околу староста на фортификацијата, градена во цврста малтерна техника во opus incertum, за која до тој момент се веруваше дека потекнува од доцноантичкиот период или нешто пред тоа.6 Но, за жал, резултатите од страна на истражувачот се доста неточни и паушално изнесени, односно дека најстарите остатоци од фортификацијата градена од кршен камен и варов малтер потекнува, ни помалку и ни повеќе, некаде од IV век од н.е. со повеќе регистрирани фази на обнови и надградби во текот на раниот римски и доцниот антички период.7

Но, да одиме по ред. Анализата на археолошката документација и на археолошкиот материјал, пред cè, на керамичкиот ни го покажа следното. Во S II, кв. 203 (план 1), поставен покрај самиот одбранбен ѕид, а истражуван во 1987/88 год., на котата 618.25/05 регистрираме прокопан ров за фундирање на најстарите ѕидови од фортификацискиот објект градени од кршен камен и варов малтер, Ц.1 и 2. Ровот е со широчина од 0.15-0.40 m и длабочина од сса 0.50 m, мерено покрај самиот ѕид. Тој е вкопан во слој од црвеникава глинеста земја за кој претпоставивме дека ги претставува остатоците од постарата раноантичка фортификација.8 Хоризонтот, односно подот на овој културен слој се спушта кон внатрешноста од фортификацијата до котата 918.50/45. Анализата на културната стратиграфија и на археолошкиот материјал покажа дека оваа нивелата е релевантна и во централниот дел од локалитетот, односно сса кота 918.60 во истражуваните квадрати 311 во S II и 4 S IV, додека во пределот на источната порта, повторно покрај одбранбениот ѕид, во кв. 12 и 31, S IV, нивелетата е повисока за 0.90-1.00 m, односно таа се движи сса котата 919.40/45, Ц.3 и 4.

Што ни покажа археолошкиот материјал, односно керамичките фрагменти издвоени од овој културен слој, но и одреден број фрагменти и други метални и керамички наоди откриени во погорните, односно помлади културни слоеви од овој локалитет. Како што претпоставивме во претходниот труд, овој локалитет доживеал големо рушење придружено со пожари некаде во годините меѓу 167 и 148 год. пр. н.е., потврдено со четирите сребрени атински тетрадрахми.9 Но археолошкиот материјал покажува континуитет и во наредниот раноримски, односно републиканскиот период, во постарата литература дефиниран како хеленистичко-римски период.10 Тука, покрај фрагментите кои го обележуваа претходниот период, среќаваме керамички фрагмети од малоазиските производи, односно увезена стока и нивни имитации како, на пример: фрагменти од т.н. источна terra sigillata А, фрагменти од т.н. сива малоазиска керамика, односно сива керамика со црн сјајен премаз, фрагменти од т.н. западна или италијанска TS, односно доцнежната аретинска керамика, тенкоѕидни садови, како и обична кујнска и трпезна керамика - T.I и II.

Материјалот што носи одредени карактеристики од претходниот период слободно би можеле да го датираме во периодот од средината на II и I век пр. н.е. Тоа се ретки фрагменти од полутопчести панички со вовлечени рабови, плитки чинии - ихтии, амфороидни стомни од македонски тип, стамноидни грнци, ѕвонолики садови, т.е. поголеми или помали панички со или без премаз, некои украсени со радијално врежана орнаментика, стамноси итн. Сите тие се изработени од обична пречистена глина со ретки примеси од кварцен песок, најчесто црвено печени и обично премачкани со црвеникав или кафеникав разреден фирнајс, најверојатно изработени во некои од локалните пелагониски или македонски керамички работилници, Т.I.1-8. Вакви примери наоѓаме на локалитетите Стоби, Стибера, Хераклеа, Згрополци итн.11 На овие примери би ги додале и неколкуте фрагменти од калапени чаши, сивкасто печени без премаз, Т.I.7a. Од малоазиската сива керамика би ги споменале фрагментите од една подлабока чинија со ѕвончеста форма, сиво печена со црн премаз, декорирана во внатрешоста со орнаментика изведена со назабено колце - Т.I.10. Дали чинијата е производ на некоја малоазиска работилница или претставува имитација е тешко да се одговори. Како директна аналогија ја имаме на локалитетот Исар-Марвинци, датирана во I век пр. н.е., а додека во Стоби тие се датирани во трите последни четвртини од I век пр. н.е.12 Од источната TS „А“ би го споменале фрагментот од една плитка чинија, окерасто печен бисквит, премачкан со густ сјаен црвен премаз. Дното е украсено со врежани концентрични кругови и декорација изведена со назабено колце. Аналогни примери наоѓаме на локалитетите Исар-Марвинци, Стоби, Хераклеја, Атинска Агора итн. - Т.I.9.13 Дали тој претставува оригинал или имитација на познатата пергамска керамика тешко е да се одговори. Уште три фрагменти би ги припишале на источната TS, т.е. на малоазиските работилници. Првиот пример е фрагмент од една плитка чинија со вовлечени рабови, изработен од црвено печен бисквит, премачкан со црн сјаен премаз, а дното е украсено со радијално врежани кругови и орнаментика изведена со назабено колце - T.I.12. Директни аналогии имаме на локалитетот Стоби од примерите на т.н. црна сјајна керамика. Вториот пример претставува фрагмент од некое подлабоко сатче, можеби со затворен реципиент, украсено по површината со врежана орнаментика, изработено од сиво печен бисквит и премачкано со црн сјаен премаз - Т.I.11. Третиот пример претставува фрагмент од плитка чинија, исто така изработен од сиво печена пречистена глина со црн посен премаз. Директни аналогии, блиски или идентични за овие садови, исто така наоѓаме на локалитетот Стоби коишто датираат некаде од I век пр. н.е.14

Цртеж 1.
Цртеж 1.
Цртеж 2.
Цртеж 2.
Цртеж 3.
Цртеж 3.
Цртеж 4.
Цртеж 4.

Од котата 618.60, особено од котата 618.80, на овие малоазиски форми се надоврзуваат и некои нови римски форми на керамика, односно фрагменти од тенкоѕидни садови кои припаѓаат на помали чаши или филџани, со или без рачиња - Т.II.2-5. Еден од примерите е потопен во глазура помешана со зрнца од ситно дробен кварцен песок - Т.II.4. Според познавачите на оваа проблематика, овие тенкоѕидни садови имаат западно, латинско потекло, а кај нас се датираат во периодот од I век пр. н.е до I век н.е., па и понатаму. Аналогни примери имаме на локалитетите Стоби, Хераклеја, Стибера, Селиште с. Габрово кај Гевгелија, како и на пошироките балкански простори.15 Тука се и фрагментите од италијанската, односно т.н. доцнежноаретинска TS, црвено печени со темноцрвен или кафеникав црвен премаз - Т.II.6-8. Овој вид керамика на македонските простори е присутна во периодот од последната четвртина на I век од н.е., па cè до третата четвртина од I век од н.е. и се третира како увоз од италијанските работилници. Вакви аналогни примери имаме на македонските локалитети Стоби и Хераклеја, како и на пошироките балкански простори.16

Во овој контекст би ги споменале и двете керамички светилки - луцерни, едната од т.н. малоазиски тип, а втората од т.н. ефески тип, кои датираат од периодот на I век пр. н.е., односно I век од н.е. - T.VII.1 и 2.17 Потоа повеќе глинени, односно керамички тегови со бубрежеста и пирамидална форма - Т.VIII.1-3, а од металните предмети покрај веќе споменатата фибула од типот Aucissa, уште една фибула, најверојатно од раноиталски тип кoja како блиска аналогија ja наоѓаме во непосредна близина на локалитетот Остреж над преминот Барбарас - Т.IX.1.18

За општите карактеристики на презентираниот керамички материјал, како и за општите општествено-историски и културни прилики на македонските и пошироките источномедитерански простори на ова место не можеме ништо повеќе да кажеме од веќе општо прифатените заклучоци од познавачите на оваа проблематика. Периодот по паѓањето на Македонија под римската власт, како што напоменавме, е исполнет со војни и пустошења.19 Дури по завршувањето на граѓанските војни во Римската Империја, некаде во втората половина од I век пр. н.е. ситуацијата се стабилизира. Македонија и понатаму е свртена кон источниот медитерански свет, а неговото влијание е очигледно. Домашното производство продолжува. Постарите форми на садови од хеленистичко-македонскиот период, сега нешто поредуцирани, и понатаму се во употреба, но имаме и појава на нови форми и квалитети произведувани во познатите малоазиски, источномедитерански керамички центри и работилници.20 Приливот на овие производи или влијанија на нашиве простори се зголемува по средината на I век од н.е. Во нашиот материјал ретки се фрагментите коишто со сигурност можеме да ги определиме како увоз. Во најголем број тоа се нивни имитации изработени најверојатно во некој од периферните коина.21 Некаде од втората половина на I век пр. н.е. имаме и постепен продор на римските керамички производи, како и воопшто на самата римската култура.22

Според погоре искажаното, тешко е прецизно да одговориме на прашањето од кога потекнува оваа фортификација. Керамичките фрагменти широко можат да се датираат во периодот на I век пр. н.е. – I век од н.е., но сепак најстарите артефакти укажуваат некаде на I век пр. н.е. Ако ги земеме предвид и историските факти, оваа фортификација секако би требало да се датира во периодот пред римските легии да се поместат на север, односно пред 13-11 год. пр. н.е., односно по заземањето на Дарданија и формирањето на новите провинции Мезија и Тракија.23 Како што напоменавме, бројни се продорите на централнобалканските племиња во периодот од втората половина на II век и првата половина на I век од н.е.24 Потребата од една ваква фортификација на работ од Пелагониската Рамнина, еден пограничен пункт кој ќе го штити патот и преминот е повеќе од потребна.25 Тука се и граѓанските војни во Рим од средината на I век пр. н.е. кога во Македонија биле стационирани поголем број римски легии.26 Во историските извори постои и таков податок од кого дознаваме дека за време на владеењето на Цезар во Македонија се развил и некаков систем на територијална одбрана, па и оттука можеме да заклучиме дека потребата за една ваква тврдина, каде би биле стационирани одреден број војници, не е за потценување.27 На нашиве простори во овие раноримски времиња се подигале нови фортификации и се заштитувале градовите со нови одбранбени ѕидови изработени од кршен камен и варов малтер, како што се примерите со Тесалоника, Скупи и Стоби.28

Како изгледала утврдената населба, односно кастелот од тоа време и која била неговата функција и намена, како што се обидовме погоре, може само да претпоставиме. Податоците се фрагментарни и недоволни за некаква посериозна анализа.

Во текот на раноцарскиот период кастелот продолжува да егзистира и понатаму. Римската власт се стабилизира. Оштествениот живот, стопанството, економијата, трговијата се во подем. Бројни се керамичките фрагменти што упатуваат на раноцарскиот период, односно на периодот од I и II век од н.е. Тука, покрај претходно споменатите керамички фрагменти од италска провиниенција наоѓаме и фрагменти од обична кујнска и трпезна керамика, како на пример: грниња, хидрии, амфороидни стомни, стамноси и други садови кои имаат автохтоно потекло и еден континуитет од претходниот период (Т.II.9-14).29 Покрај нив, присутни се и фрагменти од керамички садови со туѓа, италска или друга провиниенција, како на пример: грниња со рачки, амфори, помали питоси, длабоки паници со есовидна профилација итн. (Т.III.1-5).30 Потоа следат разни имитации и еклектички форми на источната и западната TS, односно разни имитации од т.н. TS „B“ сиво или црвенкасто печени со или без премаз (Т.III.6-9), датирани во I век од н.е., но тие продолжуваат и во периодот на II век (Т.III.11 и Т.IV.3-4), како и фрагменти од обични керамички садови, како на пример: панички, плитки чинии, чаши, помпеански тави, грниња, стамноси, питоси итн., најчесто црвено или сиво печени со или без премаз (Т.III.0 и T.IV.1-2 и 5-11). Блиски аналогии за сите нив наоѓаме на локалитетите Стоби и Хераклеја, како и на пошироките балкански простори.31 Во овие хронолошки рамки, покрај презентираниот керамички материјал, би споменале уште една керамичка светилка која е од раноиталски тип, со печат на работилницата поставен на газерот од дискот, неколку пирамидални керамички тегови и неколку бронзени монети (Т.VII.3, Т.VIII.4 и 5 и T.IX.2-4).32 Во овој контекст би го споменале и мермерниот сончев часовник – хорологион, украсен од трите страни со врежани претстави на птица, а во долниот дел цилиндричен чеп за заглавување во постаментот. Часовникот е од типот на т.н. хелициклички или баресови часовници.33

Како претходниот така и овој археолошки материјал, во најголем дел потекнува од слоевите на ваќе споменатите квадрати чија нивелета, односно подно ниво во централниот дел од локалитетот се движи околу котите 618.80- 619.00 со дебелина на културните слоеви од сса 0.20 m, а на периферијата кај источната порта за 0.80 m повисоко. Тука се регистрирани и архитектонски остатоци од градби, ѕидови градени од кршен камен и кал, чија форма, функција и намена поради фрагментарноста не е можно да се дефинира. При сондажните истражувања од 1970/71 год. во ископите I/71 и II/71, лоцирани во југоисточниот дел од локалитетот, на подното ниво кое приближно може да се определи околу кота 618.50/60, се откриени и е регистрирани систем од девет кружни јами со пречник од 0.80 - 1.20 - 1.40 m и длабочина од 0.40-1.00-1.30-1.80 m - Ц.5.34 За намената и функцијата на овие јами можеме само да претпоставуваме, односно дека тие биле во рамките на некоја работилница и служеле како јами за складирање на одредени репроматеријали.35 Дел од презентираниот материјал е откриен и во овие јами, како, на пример, фрагментите од Т.II.8 и 13, T.IV.2, а во слојот над јамите и фрагментите Т.III.6 и 11 и T.IV.3, што според контекстот би датирале некаде од крајот на I век пр. н.е. и I век од н.е.

Од раниот царски период, I-II век н.е., потекнува и предградието од оваа утврдена населба, лоцирано околу северните одбранбени ѕидови, каде во тоа време најверојатно се наоѓал и северниот влез на кастелот, односно кај кулата 8.36 Досегашните сознанија беа дека ова предградие било формирано и егзистирало во периодот на доцната антика, односно во периодот на IV-VI век.37 Анализата на археолошкиот материјал и на археолошката документација ни дадоа сосема нови резултати, односно дека најстарите артефакти на тој простор потекнуваат токму од споменатиот период на I-II век, Т.VI.1-6, но истото егзистирало и во III век - Т.VI.7-12, како и до самиот крај на антиката.38 Во тој контекст, повторно би се навратиле на староста на фортификацијата, односно на можноста таа да потекнува и од нешто подоцнежно време, односно некаде од I век од н.е., кога е формирано ова предградие.

Горната нивелета на овој раноцарски период, кога најверојатно населбата била напуштена или доживеала одредена природна катастрофа или како што претпоставуваат полските истражувачи дека настрадала за време на херулско-готските пустошења по Пелагонија, се движи сса котите 619.30/40.39 Како поткрепа дека локалитетот живее и понатака во периодот на II и III век ги презентираме керамичките фрагменти од Т.V. Тука има садови кои припаѓаат на т.н. доцнежноримска TS, односно од т.н. terra rubra или terra chiara со портокалов премаз (Т.V.2 и 3), потоа од т.н. средногалска TS (T.V.4 и 5), која е најмасовна во периодот на Антонините, потоа фрагменти од т.н. печатена керамика (T.V.6-9), како и обична кујнска, трпезна и складишна керамика карактеристична за овој период (Т.V.1 и 10- 16). За сите овие садови аналогни форми имаме на локалитетите Стоби и Хераклеа, како и на пошироките балкански простори.40

На крајот само да споменеме неколку наоди од гробовите пронајдени на познатата античката некропола, а кои слободно можат да се поврзат со раниот римски период.41 Тоа е унгвентариумот со бомбаста форма, условно земено од гробот 8 (T.IX.5).42 Овие унгвентариуми се карактеристични за раниот римски период, I век пр. н.е.- I век од н.е., а како директна аналогија ги имаме на локалитетот Стоби.43 Уште еден керамички сад со запишана метрика, условно потекнува од гробот бр.14.44 Садот е од типот на амфороидни стомни со две лентести рачки, високо извлечен профилиран врат, ниско конкавно тело и рамно дно (Т.IX.6). Изработен е од пречистена бледо црвеникаво печена глина. Според аналогните примери од пошироките балкански простори истиот слободно можеме да го датираме во периодот на I-II век од н.е.45 На раниот римски период би го припишале и гробот 11 кој претставува четвртаста циста со помали димензии изведена од тегули во кој се погребани кремирани човечки остатоци, како и гробовите 12 и 13 кои се од истиот тип, но со инхумирани покојници, детски и сите без наоди.46

Илустрација, стр. 272
Илустрација, стр. 273
Илустрација, стр. 274
Илустрација, стр. 275
Илустрација, стр. 276
Илустрација, стр. 277
Илустрација, стр. 278
Илустрација, стр. 279
Илустрација, стр. 280

Белешки

  1. Краток преглед за археолошките ископувања и истражувања, како и за објавената литература по тоа прашање види: Атанасоски Б., 2012 (во печат). ↩
  2. Оваа проблематика досега не е обработувана и презентирана во стручната и научна литература, а во теренските дневници и низ годишните и трогодишните извештаи изработени од постарите исражувачи, истата e доста нејасно дефинирана и детерминирана. ↩
  3. Папазоглу Ф., 1957, 45-80; Папазоглу Ф., 1969, 133-137, 140-142, 220-226 и 241; Проева Н., 1994, 121; Проева Н., 1997, 252-257. ↩
  4. Папазоглу Ф., 1954, 326 и 331-332; Папазоглу Ф., 1957, 199-203 и понатаму; по неговата сигурна локација cè уште се трага, види: Микулчиќ И., 1999, 80-89 и 340; Лилчиќ В. - Кебакоски Д., 2005, 22-28 со цитирана библиографија. ↩
  5. За формирањето, каратерот и структурата на овие територијално управни центри во римските провинции, види: Suić M., 1976, 50-53. ↩
  6. За проблемот околу датирањето на фортификацијата види: Babić B., 1965, 62-63, дефинирана како рано-византиски каструм. Подоца И. Микулчиќ неимформиран (?) за новите сознанија на двапати се изјаснува по ова прашање: Микулчиќ И., 1996, 255; Микулчиќ И., 1999, 340, каде фортификацијата градена во цврста малтерна техника ја детерминира во раниот IV век. Сомневања дека фортификацијата би можела да биде и постара од IV век израразуваат полските истражувачи, односно дека таа постоела за време на готските и херулските пустошења по Пелагонија во 268/9 год. Види: Hensel W., 1978, 6-8. Последното доста нејасно и недефинирано се изјаснува по ова прашање: Бабиќ Б, 1997, 295-296. ↩
  7. Тригодишен извештај од теренските археолошки ископувања на локалитетот Градиште кај с. Дебреште за 1986- 88 год. стр. 43-44, депониран во архивата на Институтот за старословенска култура – Прилеп. За најстарата раноантичка фортификација свое мислење поткрепено со аргументи и факти дадовме во трудот. Атанасоски Б., 2012 (во печат). ↩
  8. Атанасоски Б., 2012 (во печат). ↩
  9. Атанасоски Б., 2012 (во печат). ↩
  10. Атанасоски Б., 2012 (во печат); за терминологијата види: Mikulčić I., 1966, 75; Манева Е., 1979, 12; Битракова-Грозданова В., 1986, стр... ↩
  11. Anderson-Stojanović V., 1992, 101 и 128, Pl.87/734, 738, 739, Pl. 92/783, 784, Pl. 93/786, Pl. 94/801, Pl.129/1108; Станчевски И., 1997, 72-75, Сл. 5, 6, 17, 18, 19, 20; Mikulčić I., 1966, 76-77, T.XXV a, b; Манева Е., 1979, 17-19, Т.V.63, T.VI.62; T.VII.70-75. ↩
  12. Соколовска В., 1986, 119, Т.77/6. ↩
  13. Mikulčić I., 1966, 76; Манева Е., 1979, 16; Битракова-Грозданова В., 1987, 58-59; Соколовска В., 1986, 119, Т.77.1, 2; Anderson-Stojanović V., 44, Pl. 27/225, 229; Robinson S. H., 1957, 10-11, Pl. 60. F2. ↩
  14. Anderson-Stojanović V., 1992, 25, Pl. 11/57, Pl. 12/63, 101, Pl. 86/729-732. ↩
  15. Манева Е., 1979, 23, T.XIII.149-151; Anderson-Stojanović V., 1992, 35-36, Pl. 20/159,161, Pl. 22/180-182; Mikulčić I., 1966, 76, T.XXVd; Сламков Е., 2006, 179-196, T.IV.2, T.VI.1, 3; Brukner O., 1981, 36, T.56/28, 29. ↩
  16. Манева Е., 1979, стр.22-23, T.X.112,115-117; Anderson-Stojanović V., 1992, str. 45-46, Pl. 28/238, Pl. 30/253, 254; Brukner O., 1981, 18-19, T.6/26; Nikolić Đorđević S., 2000, Tip I/126. ↩
  17. Микулчиќ И., 1975, 129-132, Т.I.134 и 154 T.III.125; Јакимовски А. 2006, 146, сл. 5 и црт. 5. ↩
  18. Mikulčić I., 1966, 78; Лилчиќ В., 1997, 44-45 и 46-47. ↩
  19. Види забелешка 3. ↩
  20. Mikulčić I., 1966, 75-77; Манева Е., 1979, 12; Битракова-Грозданова В., 1987, 57-59; Anderson- Stojanovič V., 1992, 44-46. ↩
  21. Anderson-Stojanovič V., 1992, 25, 99-100; Манева Е., 1979, 16. ↩
  22. Mikulčić I., 1966, 85-87; Манева Е., 1979, 21; Битракова-Грозданова В., 1987, 59 и 163. ↩
  23. Папазоглу Ф., 1957, 77-80; Проева Н., 1994, 122; Проева Н., 1997, 253-254; Микулчиќ И., 1999, 133. ↩
  24. Папазоглу Ф., 1957, 76-77; Папазоглу Ф., 1969, 133-137, 140-142, 220-226 и 241; Проева Н., 1994, 121; Проева Н., 1997, 252-255. ↩
  25. Одреден број утврдени места од овој период се регистрирани и по течението на реката Бабуна, како и на останатите северни и североисточни планински премини од Пелагонија кон Дарданија и останатите северни области. Види: Микулчиќ И., 1982, 132-142; Лилчиќ В., 1997, 31-51. ↩
  26. Проева Н., 1994, 122; Проева Н., 1997, 254-255; Панов М., 2000. ↩
  27. Проева Н., 1997, 255. ↩
  28. Микулчиќ И., 1999, 133; Шурбановска М., Санев Г., Јакимовски А., 2008, 277-278; Јакимовски А. 2006, 145. ↩
  29. Anderson-Stojanović V., 1992, 99-101, Pl. 90/756 и 757, 128, Pl. 129/1102, 1108 i 1109, Pl. 130/ 1120. ↩
  30. Anderson-Stojanović V., 1992, 109, Pl. 95/814, Pl. 105/892, Pl. 107/904; Brukner O., 1981, 45, T.158/34, T.159/40 и 44, T.160/53, 91, T.77/2 и 3; Nikolić-Đorđević S., 2000, Tip V/3; Паровић-Пешикан М., 1965, 212, амфората е датирана во II-I век пр. н.е. ↩
  31. Robinson H., 1957, 22-23, Pl. 66/G70, Pl. 67/G173, G184 и 46, Pl.68/H4 и H7; Anderson-Stojanović V., 1992, 25, Pl.13/69, 50-51, Pl. 35/306 и 307, Pl. 38/321-323, 109, Pl. 96/825, Pl. 97/833, Pl. 99/849 и Pl.123/1046; Brukner O., 1981, 39, T.65/1, T.69/4, T.83/59, T.85/80, T.87/103; Nikolić-Đorđević S., 2000, Tip I/4, Tip I/11, Tip I/15, Tip I/19, Tip I/35, Tip I/47, Tip I/58, Tip III/9, Tip IX/3. ↩
  32. Микулчиќ И., 1975, 132-135, Т.III.137, 100a, T.IV.119,143; монетите се извадени како цртежи од инвентарот на посебни наоди и најверојатно според нивните карактеристики потекнуваат од раниот царски период I-II век. ↩
  33. Кепески К., 1980, 69-73. ↩
  34. Од анализата на археолошкиот материјал кој во главно се состоји од керамички фрагменти од различни временски периоди, најмладиот керамички материјал потекнува од раноримскиот период. ↩
  35. Во една од јамите се пронајдени остатоци од плитар или глина со која јамета била премачкана или обѕидана (податок од теренскиот дневник). ↩
  36. Види претпоставена реконструкција кај Микулчиќ И., 1999, стр.341, сл. 217; ↩
  37. Извештај од теренските ископувања за 1972 год., депониран во Институтот за старословенска култура - Прилеп. ↩
  38. Најадекватни аналогни примери имаме на локалитетот Стоби, Anderson-Stojanović V., 1992, Pl. 25/207 Pl. 39/332, Pl. 95/814, Pl. 97/834, 842, Pl. 98/839, Pl. 132/5 и Pl. 138/1193; Robinson H., 1957, Pl. 66/G65 и G68; Brukner O., 1981, T.72/6, T.89/115 и 116. ↩
  39. Полските истражувачи како факт дека тоа се случило во 268 год. го наведуваат слојот со изобилни остатоци од опожарени објекти и гар, регистриран на поширокиот простор кај источната порта, види Hensel W., 1978, 8 и Hensel W. - Rauhutowa J., 1981, 80-82. Нашите истражувања и анализи на документацијата и материјалот покажаа дека истиот слој потекнува некаде од IV век, но за тоа во некоја друга прилика. ↩
  40. Манева Е., 1979, 25-26, Т.VIII.41; Anderson-Stojanović V., 1992, 116, Pl. 112/949 и 950, Pl. 117/996, Pl. 118/997, Pl.123/136 и 1039, Pl. 124/1047, Pl. 126/1075 и 1076; Brukner O., 1981, 20, 30 и 39-40, T.12/9 и 12, T.76/93 и 95; T.76/93; Nikolić-Đorđević S., 2000, Tip I/5 и Tip I/82; Фидановски С., 1990, 17, Т.3-4 и 27-30, Т.18/75, Т.27/16. ↩
  41. Поопширно за некрополата и за наодите од раниот антички, односно хеленистичко-македонскиот период види: Атанасоски Б., 2012, (во печат). ↩
  42. Унгвентариумот е регистриран со метрика како наод од гробот 8. Во објавениот извештај, види Koletyn T., 1972, 85, истиот наод не e споменат. ↩
  43. Anderson-Stojanović V., 1992, 81, Pl.70/583-585. ↩
  44. Во извештајот на Koletyn T., 1972, 86, гробот бр.14 е без наоди. ↩
  45. Robinson H., 1957, 10-11, Pl. 2/73. ↩
  46. Koletyn T., 1972, 85-86; За погребните обичаи и гробните форми од раниот римски период види Јовановић А., 1984, 138-139; Микулчиќ И., 1975, 98-99. ↩

Summary

The Site Gradište near the Village Debrešte in the Roman Period

The site Gradište is located under the mountain passage Barbaras, approximately 1 km to the southeast of the village Debrešte i.e. 26 km on the left side of the regional road Prilep-Kičevo. It is a complicated and complex archaeological site. With certain smaller or larger hiatuses in the prehistoric period, the site covers vast chronological span from the Late Neolithic to the Late Middle Ages and around 4m thick cultural stratification. The site has been discovered and registered in the Archaeological Map since 1928, and the first excavations of salvage character were conducted in 1964 and with minor interruptions they lasted to 1973. Systematic archaeological excavations were undertaken at this site from 1974 to 1984, in fact until 1989, as part of the international project “The first Slavic Settlements in the Balkans in the Light of the Archaeological Research of the Site Gradište near the Village Debrešte”. The project was realized in collaboration between the Centre for Research of the Old Slavic Culture formed as part of the National Museum in Prilep, in 1980 renamed in Institute for Research of the Old Slavic Culture, and the Institute for Material Culture from Warsaw. It was directed by Dr. B. Babić and Dr. J. Rauhutova with academician V. Hansel as an advisor. We know very little or almost nothing for the Roman period from the published results in the archeological literature where several preliminary reports and the initially summarized results from the excavations are presented. The cultural layers and the moveable archaeological material have not been processed. Also, the opinions about the chronology of the fortification are divided. The Polish researchers believed that the fortified settlement suffered in 168/9 during the Gothic and Herulic ravages of Macedonia when the regions of Dober and Pelagonia were also part of their conquests. This means that the fortification functioned. The Macedonian researchers go even further, i.e. the fortification built of carved rocks and lime mortar dates from the period of 4-3 century BC and that it suffered several times during the Roman-Macedonian wars and also in the period that follows. Prof. Dr. Ivan Mikulčić in two separate articles addresses this question and he believes that the fortification built in solid mortar technique was constructed sometime at the beginning of the 4th century and that it was renovated sometime during the reign of Justinian I.

The detailed analysis of the archeological documentation and the moveable archaeological material provided completely new results. The older fortification dates from sometime in the middle of the 4th century BC and the face of the defensive wall was made of larger carved rocks with core of red clayish soil, while the upper part was of mud brick. The first fortification of carved rocks and lime mortar was built in the incertum technique over the remains of the older wall, sometime in the Early Roman period, 1st century BC - 1st century AD. This is confirmed in sq. 203, SII, drawing1 and 2. At the level of 619.25/05, a trench around 0.5 m deep was dug here for the foundation of the new fortification walls. The floor level of the older destruction layer toward the inner side of the fortified settlement falls to the level of 918.45/50 and on the inner side of the settlement it is around 918.60. In this cultural layer with the thicknes of 0.2-0.3 m, somewhere around the level of 918.90 we registered fragments of the local autochthonous pottery which was typical for the previous period, 3rd -2nd centuries BC, fragments of vessels produced in the Asia Minor workshops or their imitations as for example the fragments of TS “A”, black gloss and grey TS, dated according analogous samples in the 2nd – 1st centuries BC, and in the upper parts of the layer they are mixed with fragments of the western TS i.e. Italian – Late Arretine TS and fragments of so-called thin walled pottery characteristic for the Italian region and the western European regions in the period of the 1st century BC – 1st century AD and onwards, Т. I and II. 1-6. A system of pits was discovered in the southeast quarter of the site, S IV, arbitrary layers I and II, from 1971/72 at the level of 618.60, where we registered pottery fragments from the same period, drawing 5, T.II. 8-14. In the layer above the pits, beside the fragments with autochthonous origin we also register fragments of the so-called TS “B”, eclectic forms and imitations of eastern and western TS, vessels with Italian and La Tène origins etc. According to analogies they are all dated in the period of the 1st – 2nd centuries AD, T. III.

The suburb of the fortified settlement, located north and northwest from the walls, dates from the 1st-3rd centuries, Pl.1. It will exist all to the end of the antiquity. Test trenches were dug in 1972 and the suburb was dated in the 4th-6th centuries by the researchers. Here we registered pottery fragments from eclectic forms and imitations of TS “B”, La Tène like vessels with analogies in the distant Pannonia regions etc. T. VI. These pottery forms are also found in the cultural layers between the levels of 618.80 – 619.00 in the explored squares 311, SII and 4 and 7, s IV, T. III and IV. In the southeast corner of the east section of sq. 203, S II, around the level of 618.90/95 we follow remains of lime mortar and mortar crumbs, drawing 2. According to what has been already said, it can be interpreted as an argument plus regarding the problem of dating the construction of the fortification made of solid mortar, i.e. it could have been built even later, at the beginning of the Early Imperial period. Next is another cultural layer from the Early Imperial period, with thickness of 0.30-0.40 m and upper surface at the level of 619.30/40, when the fortified settlement most probably suffered during the Gothic-Herulic ravaging from 268/9 or maybe it is a natural catastrophe or other historical events from that period. Also the pottery material contains sherds of so-called Late Roman TS, sherds of Middle Gaulish TS, printed pottery, plain provincial pottery etc. T. V.

From the remaining moveable archaeological material we should mention the two bronze fibulae, the marble sundial, few ceramic lamps, numerous kidney shaped and pyramidal loom weights, and few bronze coins which also confirm the Early Roman period, T. VII, VIII and IX.

At the end, we will also mention the two pottery vessels discovered as grave offerings in the graves 8 and 14 which according to certain analogies date from the period of the 1st-2nd centuries AD. The graves belong to a large necropolis from the antiquity, located northeast from the fortified settlement. According to the older scholars it was used during the 3rd-2ndcenturies, as well as in the Late Antiquity, T.IX.

Библиографија