Macedoniae acta archaeologica 21 (2019) · стр. 199–219
Остави на монети од Штип
Содржина
Во A Bibliography of Greek Coin Hoards од Sydney P. Noe1 и во IGCH2 беше објавено дека во 1912 година е пронајдена една монетарна остава во близина на Штип. Noe, како и уредниците на IGCH ги извлекле овие заклучоци од некои индиректни споменувања во библиографијата од тоа време, но никој досега не се обидел да направи целосна синтеза на постоечките информации. Обидувајќи се да го сторам тоа, заклучив дека не само што составот што се предлага за оставата од Штип 1912 год. е многу сиромашен во споредба со тоа што можеме да го додадеме туку и дека споменатите монети не припаѓаат сите на оваа остава. Исто така, изгледа дека и датата која се предлага за наоѓање на трезорот е погрешна. Сепак, најинтересен заклучок до кој стасав е дека, всушност, постои втора остава пронајдена исто така во околината на Штип, која е пронајдена многу порано од првата.
Пред да почнеме со анализа, сметаме дека е корисно да се наведат некои факти за регионот во кој се најдени оставите. Во близина на Штип е лоциран античкиот град Астибос3 (името на денешниот град, без сомнение, претставува изменета форма на името на античкиот град4). Средновековниот град Баргала кој е посведочен од V век од н.е. и кој бил доволно значаен за да биде утврден (ѕидините окружуваат простор со повшина од 4,68 ha) и за да стане епископско седиште, се наоѓа на 2,3 km јужно од селото Козјак, 12 km североисточно од Штип.5 Така, воопшто не зачудува што овие остави се пронајдени блиску до еден толку значаен центар.
Деронски монети
Деронските монети треба да бидат поделени на две емисии. Првата, која брои 21 матрица за аверсот, има вдлабнат квадрат на реверсот. Сигрно е дека сме далеку од тоа да го знаеме точниот број на матриците од оваа емисија, бидејќи секоја од матриците е позната само од еден примерок, освен две, од кои секоја послужила за ковање на два примерока.
Треба да се нагласи дека од 23-те познати примероци, 15 се од оставата Асјут.6 Сите монети кои ѝ припаѓаат на првата емисија се пронајдени во остави во Египет.7
Втората емисија се карактеризира со појава на претстава на реверсот (трискелес, глава со шлем, Пегаз) која го заменува вдлабнатиот квадрат. Аверсот, исто така, се стабилизира, за разлика од емисијата 1 каде што се среќаваат многубројни варијации. Кај монетите од втората емисија на аверсот секогаш е претставен човек седнат на кола која ја влечат два вола.
Монетите од оваа емисија се, главно, пронајдени во остави на Балканот, со неколку исклучоци кои се најдени во остави во Ликија.8 Треба да додадеме дека во оставите пронајдени на Балканот, деронските монети не се измешани со други типови, со исклучок на оставата од Врање, 2003 год.
Во рамките на оваа прва емисија, може да се разграничат три групи според симболите кои го придружуваат главниот тип. Групата А е застапена подобро од другите и е составена од примероци кои имаат коринтски шлем како симбол, во горниот дел на полето кое служи како позадина на главната претстава. Групата В е составена од примероци кои имаат еден глобул заокружен со круг од глобули и Групата С ја составуваат примероци со претстава на орел кој носи гуштер.9
Други монетарни остави со деронски монети најдени на Балканот10
Другите две остави кои исто така содржат деронски монети и кои се најдени на Балканот се:
1. оставата од Врање, 2003.11 Дата на закопување: c 470 ? Состав: деронски: 100-125 AR [емисија II, група A : 89 примероци; емисија II, група B: 1]; Александар I : 1 AR.
Оваа остава е досега најзначајна остава на деронски монети од сите што ги знаеме. Исклучителна е и по тоа што во својот состав содржи една друга монета (на Александар I).
Сите деронски монети од оваа остава се од втората емисија,12 односно од типот со човек седнат на кола.
2. Величково, 1937 (IGCH 690).13 Дата на закопување: c. 470-465; Состав: деронски: 10+ AR [емисија II, група B: 5 примероци; емисија II, група C: 5 примероци].
И во оваа остава сите монети се од втората емисија. Треба да се нагласи дека монетите кои ги содржи оваа остава се ковани од три матрици за аверсот од Групите B и C1 од втората емисија, и со четири матрици за реверсот.14 Монети ковани со првите две матрици за аверсот се познати и пред пронаоѓањето на оставата Величково, а и други примероци ковани со истите матрици за аверс се имаат појавено по пронаоѓањето на истата. Сите од овие поранешни или подоцнежни примероци, освен еден, се со непознато потекло. Единствената за која е познато потеклото (од матрицата D2915), објавена во 1897 год.,16 наводно е пронајдена „во близина на Дојранското Езеро“.17
Оставите од Штип
Да се свртиме кон анализа на оставите кои најверојатно се пронајдени во Штип. Најпрво треба да потсетиме дека исклучителната реткост на деронските монети ни овозможува да извлечеме заклучоци до кои е невозможно да се дојде во случај кога монетоковањето дава повеќе примероци. Имено, денес поседуваме нешто повеќе од 200 монети од овој тип. Пред пронаоѓањето на Штип 1912 год., познати биле помалку од 50.
А. Оставата од Штип, пред 1857 год.18
Дата на закопување : c. 470 ?
Состав : „Повеќе од овие големи монети [на Дероните] со трискелес на реверсот или со глава на брадест човек“ (Svoronos)
Деронски : 5+ AR [емисија II, група A: D7: nos 1, 2. D11: 3. D28: 5. Непозната матрица: 4 [F1]]
Библиографија: Различни библиографски едниници за секое парче (види табла 1).
IGCH наведува само една остава на деронски монети од Штип, пронајдена околу 1912 год. (IGCH 355). Сепак, најстарата библиографска референца која зборува за пронаоѓањето на дронски монети на ова место е Vaux,19 кој опишувајќи неколку „Remarkable Greek Coins lately acquired by the British Museum“ пишува во 1861 год. „The coin before me was obtained by Professor Verkovich, Professor of Latin at Belgrade, while travelling in northern Macedonia, at a place called Istib; and the fact of its discovery in this locality goes far to establish the correctness of the attribution“. Од ова сведоштво може да заклучиме дека една прва монетарна остава од овој тип е пронајдена во Штип или во негова близина, со оглед на тоа дека авторот зборува за откуп на деронски монети, а не за нивно пронаоѓање.
Подоцна, Svoronos,20 пишувајќи за наодот од c. 1912 год., додава и други податоци. „Главниот факт кој го претставувам како потврда на мојата атрибуција на целото монетоковање за кое станува збор на Пајонците е еден нов мошне значаен скорешен наод составен од повеќе од овие големи монети со трискелес на реверсот или со глава на брадест човек со коринтски шлем, којшто е најден во Иштип, центар на Пајонија во времето на Филип II, и откупен во голем дел од М[ichel] Ritsos,21 добро познат антиквар од Салоника. Тој ми потврди дека повеќе други монети на Дероните и една на Лаиаите кои, исто така, минале низ неговите раце – монети од ист тип како оние што се претставени кај Babelon 1907a, pl. XLIV, 5-9, овдеа Pl.I, 10-13 et II, p. 1-4 - исто така се пронајдени на истото место. Британскиот музеј, како што знаеме, веќе поседува една од овие монети на Дероните, која, исто така, потекнува од Иштип. Двете најзначајни деронски монети од наодот откупен од M. Ritsos, имаат, едната на реверс глава на брадест човек со шлем (не Палада; Pl. III, 1-14), која ја потврдува автентичноста на примерокот од францускиот Кабинет, веќе објавен од Newton (Travels in the Levant, 1865, II, p. 24, no 3). Bompois (RA 1866, pl. XXII, 3) и Imhoof-Blumer (1883, p. 100, 139, c; ici Pl. II, 2) како автентичен, но чијашто автентичност беше ставена под сомнение од M. Gaebler (l.c., 294; Cf. RA 1867, 1). Тој потврдува дека поседува уште еден идентичен примерок, но сигурно лажен. Ако, без сомнение, постојат лажни примероци, наодот од Иштип потврдува дека тоа се само модерни копии на автентични монети“.22 За жал, грчкиот научник не дава попрецизни информации, најверојатно бидејќи и самиот тој ги немал. Сепак, можеме да заклучиме дека Svoronos зборува за два одделни наода. Така, „еден нов мошне значаен неодамнешен наод“ се однесува на оставата пронајдена во Штип 1912 год. или нешто малку пред тоа и е класифицирана во IGCH под бројот 355. Информацијата, пак, која му ја доставува Ritsos, а која се однесува на „повеќе други монети од ист тип... [кои] се пронајдени на истото место“ е мошне интересна, бидејќи е речиси сигурно дека алудира на истиот наод кој исто така е споменат од Vaux.
Комбинирајќи ги значи податоците кои произлегуваат од два различни извора (Професорот Верковиќ, кој го наведува Vaux и Ritsos кој е наведен од Svoronos) можеме да заклучиме дека освен оставата IGCH 355, постои најмалку едена друга остава пронајдена во Штип. Исказот „повеќе други примероци“ на Ritsos може, секако, да се однесува на монети кои се од повеќе различни наоди од околината на Штип или, пак, од еден единствен. Иако не поседуваме неоспорни докази, сметаме дека е многу веројатно дека овие монети се сите од една единствена остава, со оглед на нивната реткост како и на реткоста на вакви остави на Балканот (за потсетување наведуваме дека постојат четири потврдени остави кои содржат деронски монети, вклучувајќи ги и двете кои ги анализираме).
Информациите за местото на пронаоѓање на монетата од Британскиот музеј, пренесени од Vaux и од Svoronos, се потврдени од Head, BMC Macedonia, p. 150, 1, кој бележи за нea: „Најдена кај Иштиб“. На оваа прва монета од Британскиот музеј23 на која со сигурност ѝ се знае потеклото, можеме да ѝ приклучиме и неколку други: монетата F1, првпат спомената од Lenormant en 1857 год., која се наоѓа во Cabinet des Médailles, спомената од Svoronos.24 Сепак, треба да се напомене дека оваа монета е идентична на монетата бр. 225 во секој поглед. Тоа значи или дека (а) двете се лажни; или дека (б) едната е копија на другата, излеена од земен калап. Доколку ја земеме втората опција, би рекле дека таа во Париз е лажна со оглед на тоа дека кај неа има далеку помалку детали во однос на онаа во Берлин. Доколку, пак, првата опција е вистинита, тогаш, би требало да се најде оригиналот од кој двата примерока се излеани пред 1857 год.
Според мое мислење, оригинална е монетата 2;26 оваа хипотеза се заснова на фактот дека не е пронајдена трета идентична монета која би била земена како оригинал за да се направат другите две како и на веќе споменатиот факт дека на монетата од Берлин се забележуваат повеќе детали. Доколку сме во право, монетата од Берлин не се појавила во 1914 год. – датата кога првпат е спомената во каталог за продажба, туку пред 1857 год., датата кога е објавена F1, која е нејзина копија. Newton изгледа ја репродуцира F1 во своето дело.27 Доколку ова е вистина, оваа монета поминала низ рацете на Gillet (невозможно е да се каже дали тој ја имал пред или по Behr). Можеме да заклучиме дека или двете монети биле продадени во Солун (M. Gillet бил француски конзул во овој град) или дека копијата била продадена на запад додека оригиналот бил продаден на исток, далеку од копијата, и влегол во колекцијата „Senator Justinian Karnicki, St. Petersburg“,28 пред да се појави повторно во 1914 год. за да биде продадена од браќата Egger. Сметам дека првата хипотеза е поверодостојна.
Коинциденцијата меѓу фактите дека оваа монета е продадена од истата аукциска куќа која во тој период продавала деронски монети кои потекнувале од една друга остава, таа од Штип c. 1912 год. не е толку зачудувачка доколку се има предвид важноста на оваа аукциска куќа во тоа време. Впрочем, сосема е нормално што еден колекционер кој поседувал една таква монета бил привлечен од продажбата на слични монети по високи цени, особено колекционер кој живеел во Русија во време на месеците кои ѝ претходат на Првата светска војна.
Пресекувајќи со острицата на Ockham меѓу двете можности кои се однесуваат на автентичноста на едната или на другата од овие монети, веруваме дека поверојатна е втората можност, бидејќи таа не побавува постоење на трета, непозната монета.
Која и да е вистината за патешествието на оваа монета, сметаме дека монетата од Берлин (2) треба да се вброи меѓу оние од оставата од Штип пред 1857 год. Така, би заклучиле дека монетата од Берлин која Gaebler29 ја сметал за лажна, е всушност оригинална и дека таа послужила како модел за да се направи монетата која денес се наоѓа во Париз. Фактот што оваа монета е од истата матрица за аверс (D7) како и монетата од Британскиот музеј, е доказ кој ја поткрепува нашата атрибуција на оваа монета од Берлин на оставата од Штип, пред 1857 год.
Кон оваа монета може да приклучиме уште една која била изгубена во пожарот која ја уништил куќата на Mr Cumberbatch, конзул на Велика Британија во Константинопол. Информациите за оваа монета ни се пренесени од Newton кој ја зачувал сликата на оваа монета во форма на кроки цртеж (се чини дека таа е од D11).30
Уште една монета (бр. 3) која можеби исто така припаѓала на оваа остава, со оглед на датата на нејзиното прво појавување, е монетата продадена на аукцијата кај Sotheby (19- 22.2.1868 - Coll. E. L. Bowen, Malta).31 Библиографските референци за оваа монета се доста конфузни. Svoronos има направено грешка во класифицирање: тој ја има класифицирано два пати истата монета под два различни типа: како 11c (p. 8) и како 17d (p. 9). Исто така, тој ја дели информацијата која му ја дал неговиот извор (кој е всушност Imhoof-Blumer. Svoronos и во двата случаја се повикува на Imhoof-Blumer), така што во првиот случај (11c) вели дека„[la pièce était] trouvée près de Lysimachie de Thrace“ („[монетата била] пронајдена во близина на Тракиската Лисимахија“), додека во вториот случај, како потекло на монетата дава (на малку погрешен начин).
За споредба, Imhoof-Blumer, p. 99, note 69 вели: „Една аналогна монета, гр. 35,90, најдена во близина на Лисимахија е опишана во Каталогот за продажба Bowen, 1868, n. 445“.
Треба да се забележи дека информацијата која се однесува на потеклото на монетата - од околината на Тракиска Лисимахија – навистина е дадена во Каталогот за продажба Bowen (Sotheby (19-22.02.1868 - Coll. E. L. Bowen, Malta), 445: „This interesting Pentadrachm is said to have been found years ago near the ruins of Lysimachia in Thrace“).
Така, сосема е можно, и покрај непрецизната информација дадена од уредникот на продажниот каталог на Sotheby, оваа монета да ѝ припаѓала на оставата од Штип c. 1855 год. со оглед на датата на нејзиното појавување (најдена „years ago“, како што е забележано во 1868 год.). Сепак, оваа хипотеза е со недоволно аргументи; ние не поседуваме ни слика од оваа монета.
Монетата која се чува во музејот Ашмолеан во Оксфорд (5)32 може да биде приклучена на оваа остава благодарение на датата на нејзиното прво појавување во библиографијата (Newell, 1865). Сепак, оваа идеја треба да се земе со резерва, бидејќи оваа монета може да потекнува од некој постар наод.
Што се однесува до давањето точна дата за пронаоѓањето на оваа остава, треба да се навратиме на инвентарниот број кој го носи монетата од Британскиот музеј. Бројот е 1859.1011.1, и означува дека монетата влегла во колекцијата во текот на таа година. Значи, откривањето се случило пред 1859. Треба да се додаде и дека патот кој го следела оваа монета меѓу местото на пронаоѓање и Британскиот музеј е доста директен, со оглед на тоа дека професорот Верковиќ ја купил на самото место и изгледа дека лично тој, а не некој посредник, ја испратил во музејот. Монетата била најдена значи или во текот на 1859 год. или нешто пред оваа дата.
Ако пак прифатиме дека монетата F1 е копија на 2, а ние сметаме дека последнава е дел од оставата, датата на пронаоѓање е најдоцна 1857 год. Фактот дека таа била дел од колекција (Behr) може да нè наведе да сметаме дека се појавила пред објавувањето на оваа колекција. Сепак, фактот што е објавена во суплементумот на крајот на делото на Lenormant укажува дека е купена додека книгата била во подготовка, што потврдува дека оригиналната монета ѝ припаѓала на оставата од Штип.
Доколку нашата датација за пронаоѓање на оставата пред 1857 год. е точна, треба да се забележи дека повеќе од 50 години ја делат оваа остава од онаа од Штип 1912 (IGCH 355). Можно е значи монетите за кои зборува Ritsos, („plusieurs autres pièces des Derroniens et une des Laiaiens qui ont passé autrefois par ses mains… [qui] ont encore été découvertes en ce même endroit“)33 да потекнуваат од некоја трета остава. Сепак, ние сметаме дека веројатноста за постоење трета остава е доста мала.
Резимирајќи ги информациите кои се однесуваат на монетите кои може да ги приклучиме на оставата од Штип, пред 1857 год. на таблата 1, забележуваме дека со исклучок на првите две монети кои потекнуваат од матрицата D7, сите други монети се ковани со различни матрици. Сепак, со оглед на фактот дека не поседуваме повеќе од 5 монети, оваа различност не е зачудувачка. Напротив, она што збунува е фактот дека и двете остави од Штип имаат многу сличен состав не само на монети, туку и на употребени матрици. Ова значи дека не можеме да ги користиме матриците како дополнителен критериум за атрибуција на други монети кон едната или кон другата остава.
Дата на закопување
Што се однесува до одредувањето на датата на закопувањето на оставата, со оглед на тоа дека оставата содржи само деронснки монети, треба да се потпреме на хронолошкиот след на матриците. Оваа остава содржи, главно, монети од групата A и само една монета од групата B. Составот кој се обидовме да го претставиме најверојатно не е целосен, односно сосема е можно оставата да содржела и други монети.
Доколку нашето резонирање е точно, оставата од Штип пред 1857 год. била со состав кој е многу сличен на оној на оставата од Штип пред 1912 год., главно, монети кои се ковани со матриците од групата А од емисијата I, и за секоја остава, една монета од групата В (со круг од глобули околу еден централен глобул како симбол) од истата емисија. Треба да се нагласи фактот дека и во двата случаја врските на монетата од групата В со секоја остава треба да се разгледуваат претпазливо и со резерва. Каква и да е вистината во врска со монетата од групата В, споредбата на составот на двете остави (види ја таблата 2) покажува дека тие се закопани во ист период. Монетите излегле од ковницата и пристигнале во околината на Штип во исто време и најверојатно биле закопани поради исти причини.
B. Штип, пред 1912 год. (IGCH 355)34
Дата на закопување: c. 470 ?
Состав: 16+ AR Деронски : [група A : D1/R1, 1; 2; 3; 4; D2/R1, 5; D6/R4, 6, 7; D7/R7, 8; 9; 10; 11; D9/R9, 12; 13; D14/R14, 14; D18/R18, 15; група B : D25/R25, 16].
Библиографија: Повремени споменувања кај различни автори од тој период, посебно Svoronos 1919 год. (види табла 3 за библиографија за секоја монета).
Втората остава од Штип е најдена пред 1912 г. (види infra) и, и покрај тоа што веднаш била разбиена на пазарот, особено преку подсредство на Michel Ritsos, трговец од Солун, имаме неколку информации кои се однесуваат на нејзиниот состав.
Најголем број од информациите доаѓаат од Svoronos кој бил во контакт со Michel Ritsos. Ritsos му дал информации на Svoronos кои се однесуваат на наоди на монети во околината на Штип.35
Svoronos тврди дека четири монети кои произлегуваат од три различни матрици за аверс и три за реверс се од оваа остава (D6/R4, 7; D7/R7, 10; D9/R9, 12, 13). На овие монети, засновајќи се врз датата на нивното прво појавување, можеме да приклучиме уште десет други монети.36
Монетата бр. 8, продадена во 1913 год. од браќата Egger од Виена, монетата бр. 11, која влегла во колекцијата на Bundesmuseum од Берлин и која е од истите матрици (D7/R7) како и монетата бр. 10, за која Svoronos сведочи дека потекнува од Штип.
Една друга монета е забележана со потекло од Штип. Станува збор за монетата бр. 16 (група B: D25/R25), за која во каталогот Spink 96 (31.3.1993) е забележано: „Ex Ishtib Hoard (IGCH 355)“. За оваа монета Svoronos назначува: „Пред неколку години еден трговец со антиквитети, доаѓајќи од Македонија ми покажа и ми дозволи да објавам една октодрахма од ист тип и иста изработка како оние на Евергетас. Тежината е иста, но легендата и симболите се малку различни“.37 Многу веројатно е дека „трговец со антиквитети, доаѓајќи од Македонија“ за кој зборува Svoronos, е всушност Ritsos. „Пред неколку години“ што се однесува на годините кои преходат на објавувањето на студијата на Svoronos, сосема одговара на датумот на појавувањето на оставата од Штип 1912 год. Сепак, треба да се нагласи фактот дека доколку оваа монета навистина припаѓа на оваа остава, таа е единствен примерок од групата B од втората емисија (со глобул во центар на круг од глобули како симбол).
Некои монети не можат да се поврзат со оставата од Штип врз основа на матриците кои се користени за нивно ковање.
Сепак, датата на нивното појавување ни овозможува да претпоставиме дека тие потекнуваат од еден ист наод, со оглед на реткоста на деронските монети. Монетата 1 се појавува на аукцијата на Hirsch во 1913 год.; монетата 4, иако се појавува нешто подоцна (во првата аукција на Naville во 1921 год.), искована е со истите матрици како и монетата 1. Монетата 2 припаѓала на колекцијата Jameson и е искована со истата матрица (D1). Монетата 3 била дел од колекцијата на Robert Edward Hart (1878-1946), предадена на музејот 1946 год. Така, нејзиното прво откупување може да се датира меѓу почетокот на XX век и Втората светска војна. Со оглед на фактот дека нејзината матрица е иста со тие на бр. 1 и 4, со голема сигурност можеме да ја приклучиме кон истата остава. Монетата 15 првпат се појавува на аукција кај браќата Egger во ноември 1913 год.; Монетата 14 е продадена од браќата во 1914 год.; истата година, монетата 5 влегува во колекцијата на Bundesmuseum од Берлин.
Еден елемент кој треба да се забележи и кој служи како аргумент за нашата хипотеза дека овие монети ѝ припаѓале на една иста остава е фактот дека тие се или продадени од иста аукциска куќа – и тоа браќата Egger од Виена кои продале пет монети меѓу 1912 и 1914 год. – или се вклучени во иста колекција, имено колекцијата Pozzi (2 монети), колекцијата Jameson (2 монети), и особено колекцијата на Bodesmuseum од Берлин (3 монети).
Да се свртиме сега кон информациите кои ни се дадени од IGCH. Овде дадениот состав е следниот „New York 3 (1 Derrones, 1 Bisaltes, 1 Orrescii) and casts of a few others possibly from the same hoard; Berlin 1 or 2; Belgrade 1; private coll. Greece 1; Jameson 1946, 1948; Pozzi 708; Egger Jan. 15, 1912, 235“.
Деронската монета од Њујорк е монетата бр. 9 од нашиот каталог. Има две причини поради кои ја сместуваме оваа монета во оваа остава. Прво, таа потекнува од колекцијата на Newell, и за среќа, со монетата е зачувана белешка на која тој напишал „M. Ritsos. X/28“, што треба да се чита„купено од Michel Ristos, октомври 1928“. Знаеме дека оставата или еден дел од неа поминала низ рацете на Ritsos. Белешката која ја споменавме е првиот силен показател дека и оваа монета потекнува од Штип 1912 год. Втор показател е дека оваа монета е искована со матрицата D7 која е искористена за ковање на пет други монети од оваа остава.
Сепак, треба да се спомене дека во колекцијата на ANS во Њујорк постои една втора монета (бр. 6), која исто така потекнува од колекцијата на Newell. Белешката на колекционерот која ја придружува оваа монета е„Sepheriades says from Ritsos Coll, Saloniki“. Со оглед на фактот дека е кована со матрицата D6, веќе присутна кај монетите од оваа остава (види бр. 7) и која Svoronos ја приклучува кон оставата од Штип, можеме да заклучиме дека и монетата која се наоѓа во колекцијата ANS припаѓала, исто така, на оваа остава. Исто така, можно е оваа монета да е истата со онаа „private coll. Greece“. Доколку последново не е точно, тогаш онаа монета за која е дадена последнава белешка претставува уште една 17-та монета од оставата, но со оглед на тоа дека не можев да ја пронајдам, сметам дека првата хипотеза е поверодостојна.
Од друга страна, би било доста чудно ако монетите на Бисалти и на Орески навистина припаѓале на истата оваа остава. За ова ќе зборуваме понатаму.
Монетите од Берлин споменати во IGCH (355) веќе ги идентификувавме погоре, исто како и монетите од колекцијата Jameson и монетата „Egger Jan. 15, 1912, 235“. Но монетата од приватната колекција во Грција е тешко да се идентификува.
Што се однесува до монетата од музејот во Белград, ситуацијата е поедноставна: единствена деронска монета во колекцијата во Белград е нашата F1, која е, сосема очигледно, копија направена во модерно време и не може да ѝ припаѓа на оставата од Штип.38 Сепак, треба да се забележи дека станува збор за копија на матрицата D7, со која, се исковани најмногу монети во оваа остава (дури шест). Можно е оној кој ја изработил копијата да користел како модел некоја од монетите од оставата од Штип. Впрочем, како што веќе видовме, Svoronos39 забележал дека „[Ritsos] поседува исто така еден идентичен примерок, но очигледно лажен“. Дали можеме да ги поврземе оваа монета на Ritsos и монетата во Белград? Оваа можност не може да се исклучи, но не може ни да се потврди.
IGCH исто така бележи: „The 2 octadr., cited in the BIM as part of the Kalliandra 1913 hd., no 358 below, otherwise containing only Mende tetradr., almost certainly belong to the find from Ishtib and were probably confused with the coins from the Kaliandra hd. by Ritsos who acquired a major portion of both finds“. Оваа белешка убаво ја ислустрира несигурноста на податоците со кои располагаме и кои се однесуваат на оваа остава. Заклучокот на редакцијата на IGCH е сосема логичен, бидејќи би било сосема чудно да се најдат две деронски монети во остава која е составена исклучиво од монети од Менде.
На ист начин зачудува и предлогот на IGCH дека една монета на Бисалтите и една монета на Ореските припаѓале на оставата од Штип: од сите остави на деронски монети на Балканот, не познаваме ни една која е мешана. И покрај тоа што, за волја на вистината, сите балкански остави се со несигурна содржина поради фактот што веднаш се разбиени за да се изнесат на пазарот, примерите од Врање и Величково ни покажуваат дека овие остави биле закопани малку по ковањето на овие монети и дека, главно, не содржат други видови монети.40 Освен тоа, на Балканот не постои друга остава со бисалтиски монети. На крајот, мешањето на монетите на Ореските со тие на Дероните се забележува само во два случаја и тоа и двата надвор од Балканот - оставата од Асјут (IGCH 1644) и оставата од Елмали 1984 год. (Decadrachm Hoard). Но освен фактот дека и двете од овие остави биле закопани надвор од Балканот, треба да се подвлече и дека и во двата случаја станува збор за збир од монети кои произлегуваат од повеќе ковници. Затоа, сметам дека е малку веројатно дека оставата од Штип содржела и други монети освен деронските.
Дата на пронаоѓање на оставата од Штип, пред 1912 год.
Да забележиме на крајот дека предлогот 1912 год. за датирање на пронаоѓањето на оставата најверојатно треба да се ревидира, со оглед на фактот дека првата монета која ѝ припаѓала на оваа остава била продадена од браќата Egger од Виена во средината на јануари 1912 год. (бр. 13). Доколку прифатиме дека треба да се сметаат од четири до шест месеци меѓу откривањето и продавањето на првата монета, треба да се прифати дека откривањето настанало најдоцна во текот на 1911 год.
Заклучоци за оставата од Штип, пред 1912 год.
Да заклучиме, наброивме шеснаесет монети на Дероните кои припаѓале на оставата од Штип, за разлика од само четири кои се споменати одместо-наместо од Svoronos и девет од IGCH 355 меѓу кои е вклучена и монетата од Белград која е лажна, како и една монета на Бисалтите и една на Ореските, за кои ние сметаме дека не припаѓале на оваа остава.
Закопувањето на оваа остава треба да се датира околу 470 пр. н.е. Таа содржи монети од групите A и B на емисијата II, факт што ни дозволува со сигурност да ја датираме по оставата Асјут (Asyut), 1969 (IGCH 1644)41, која содржела само монети од емисијата I и која е датирана c. 475. Нејзиниот состав ја става во тесна врска со оставата од Штип, пред 1857 год. (види табла 2) како и Врање, 2003 год., чијшто состав е сличен по квалитет. Овие три остави се значи закопани во исто време. Монетите кои се содржат во нив излегле од ковницата во исто време и отпатувале кон север во исто време – и најверојатно, поради исти причини. Впрочем, закопувањето на сите три остави треба да се датира нешто пред закопувањето на оставата од Величково која содржела монети од групата В и групата C.
Заклучоци
За да извлечеме некои заклучоци, најпрво треба да одговориме на прашањето како се нашле овие монети во овој регион. Првата хипотеза која може да се истакне е дека монетите на Дероните се ковани во близина на Астибос. Ова е заклучокот до кој изгледа дошол Svoronos,42 следен од повеќе современи истражувачи43. Од друга страна, една друга група истражувачи од Бугарија, давајќи предност на оставата од Величково, сметале дека Дероните биле тракиско племе,44 што имало последици врз обидите за географско лоцирање на Дероните.
Сепак, кога се дискутира за потеклото на деронските монети, и последично за географската локација на Дероните, треба да се води сметка за некои непобитни факти. Прво, сите монети на Дероните од првата емисија се пронајдени во Египет, што укажува на фактот дека постои тесна врска помеѓу ковањето на овие монети и прсуството на Персијците на Балканот. И покрај тоа што не можеме да исклучиме дека влијанието на Персијците се протегало кон север, сметаме дека е поверојатно дека Персијците останале во близина на брегот каде имале бази за снабување и поддршка од флотата, во истата зона каде се ковани и други „трако-македонски“ монети. Така, ние сметаме дека Дероните и нивните монети треба да се лоцираат по на југ, без притоа да предложиме прецизна локација. Сосема е можно Дероните да се пајонско племе, но, сепак, не би можеле со сигурност да ја утврдиме нивната етничка припадност со оглед на фактот дека пишаните текстови не даваат доволно податоци.
Заклучокот дека местото на пронаоѓање не треба да се користи како одредница за локализирање на ковниците, барем не во овој случај, впрочем, е поткрепен со појавата на многу важна остава кај Врање, многу посеверно од Штип, но исто така и на таа од Величково, многу поисточно. Ако Svoronos извлекувал заклучоци само врз основа на монетите пронајдени во околината на Штип, ние денес се наоѓаме пред поинаква ситуација, или, поинаку кажано, доколку локацијата се одредува според местото на пронаоѓање, зошто би го избрале Штип, а не Величково или, пак, Врање, каде што е пронајдена многу позначајна остава на деронски монети?
Впрочем, правилото кое досега е без исклучок е дека сите монети на трако-македонските племиња се пронајдени далеку од местото каде биле ковани, или на Балканот, северно од денешната грчка граница, или на исток, на територијата од некогашното Персиско Царство, во Лидија, Сирија и Египет, cè до Авганистан. Ниедна монета од овие племиња не е пронајдена во денешна Грција, а особено ниедна монета со голем дијаметар (на Дерони, Бисалти, Едони и сл.).
Старите текстови не ги спомнуваат ни Дероните ни другите етнитети кои се споменати на легендите на други „трако-македонски“ монети (на пр. Орескиои, Тинтенои, Ихнаиои). Ова може да нè наведе да помислиме дека овие имиња не се однесуваат на племиња, туку на подгрупи во рамките на едно племе, што би го објаснило во исто време и нивното отсуство во пишаните текстови и сличноста на типовите кои се јавуваат кај монетите кои носат различни легенди.45
Каква и да е ситуацијата со легендите, кога станува збор за појавата на деронски монети во околината на Штип, но исто така нешто посеверно околу Свети Николе,46 како и кај Врање и Величково, можеме да заклучиме дека постојат врски меѓу Персијците и Пајонците.47 Сметам дека овде се работи за исплата направена од страна на Перијците кои за таа цел искористиле монети исковани со среброто од Пангај, во зона која сѐ уште ја контролирале во близина на брегот. Дали се работи за регулирање на сметката кон платени војници кои ги користеле по нивните порази на југ или исплаќале суми за да ја обезбедат нивната северна граница која започнала да трпи напади од племињата кои ги користеле новите околности или, пак, движењето на парите кон север е резултат на некоја сосема трета причина, засега не можеме со сигурност да одговориме.
Белешки
- Noe S. P., 1925.; Noe S. P., 1937. ↩
- Thompson M., Mørkholm O., Kraay C.M., 1973. ↩
- Papazoglou F., 1988 passim, особено p. 337-338. Hammond N.G.L.,1972, 202, n. 5 смета дека главниот град на Пајонците најверојатно се наоѓал или на самото место каде што се наоѓа денешниот град Штип, или во близина на Штип. Несигурноста што Ф. Папазоглу ја изразува во однос на постоењето важен пајонски центар во регионот на Штип сега може да се отфрли, благодарение на неодамнешните ископувања во регионот на Штип и Свети Николе (околу 25 km североисточно од Штип) – Баргала. За овие откритија види: за локалитетот Билазора (?), Кнежје, во близина на Свети Николе: Collective work, 2011 (на интернет : http://www.tfahr.org, или исто така, извештаите за 2007- 2010), passim. Наодите се датираат по V век пр. н.е. ↩
- Градот се среќава во библиографијата како Istip, Ishtib, Shtip и Štip, во зависност од периодот и од избраната транскрипција. Првите форми се среќаваат во постарата библиографија, додека во оние кои датираат од по Втората светска војна најчесто името е дадено без почетната самогласка. За етимологијата на името Астибос и за неговата идентификација со Штип, cf. Duridanov I., 1966, 186. ↩
- За последните откритија во Баргала, види Trajkovski K., 2010. ↩
- Assiout, 1969 (IGCH 1644). ↩
- Освен оставата од Асјут (Assiut), други египетски остави кои содржат монети на Дероните од прва група се: Бена ел Асл (Benha el Asl), 1929 (IGCH 1640); Фајум (Fayum), пред 1913 год. (IGCH 1635); Загазиг (Zagazig), 1901 (IGCH 1645); Египет (Egypte), пред 1879 (IGCH 1634). За двете египетски остави за кои се смета дека содржеле монети од првата емисија [(Zagazig, 1901 (IGCH 1645) и Egypte, пред 1879 (IGCH 1634)], види Tzamalis A.R.A., 2011, 473-485 (1 pl.) и Tzamalis A.R.A., во печат. ↩
- Станува збор за оставите Елмали (Elmali), 1984 [Carradice I., 1987 и особено: Fried, S. 1987, Kagan, J.H. 1987, Spier 1987] и “Nord d’Aleppo“, 1991 (?) [Wartenberg, U. & Meadows A., во печат], најверојатно закопани и двете околу 465 п. н. е. и од кои секоја содржела по една деронска монета, што претставува многу слаба застапеност доколку се земе предвид дека оставата од Елмали содржела повеќе од 1800 монети и дека оставата од„Nord d’Aleppo“ била со слична големина. ↩
- Бројот на матриците за аверс и за реверс како и класификацијата на монетите, нумерацијата на емисиите и на групите и сл. одговараат на класификацијата која ја користев во мојата докторска дисертација. ↩
- Според Youroukova Y. 1992, 20-21 во архивите на Стефан И. Верковиќ е споменат еден друг наод на деронски монети, наод кој изгледа хронолошки се совпаѓа со наодот од Штип, пред 1912 год. Со оглед на тоа дека растојанието меѓу двете места не е големо (околу 120 km пат, 70 km воздушна линија), можно е дека и во овој случај станува збор за наодот од Штип, пред 1912 год. ↩
- Mitrović G., 2005; Mitrović G. 2009. ↩
- Tzamalis A. R. A. 2012, 43-79, 363-378 и 436-449. ↩
- Gerasimov T., 1939; Youroukova Y., 1992. ↩
- Да подвлечеме: двете остави од Штип, како и големата остава од Врање, не содржат монети од групата C, и само една монета од групата B ѝ е атрибуирана на оставата од Штип, пред 1912 год., и тоа со извесна резерва (бр. 16), додека уште една монета од истата група B ѝ припаѓа на оставата од Врање. ↩
- Матриците за аверс се обележани со буквата D, додека оние за реверс со R. ↩
- Gaebler H., 1897, 291 et 294, 4. ↩
- Оваа информазција ми ја даде Eliza Walczak, од музејот во Варшава каде оваа монета се наоѓа денес. ↩
- На табелите, монетите од оваа остава се означени со буквата„А“. ↩
- Vaux W.S.W., 1861, 104, pl. VI, 1. ↩
- Svoronos J. N., 1919, 9-10. ↩
- Michel Ritsos бил трговец со антиквитети од Солун кој бил активен cè до дваесетите години од XX век. ↩
- Најзначајниот дел од текстот го ставивме со затемнети и искосени букви. ↩
- За оваа монета, библиографските единици се следниве: Vaux 1861, 104, pl. VI, 1; Head B.V., 1879, 150, 1; Head B.V., 1880, pl. I, B, 17; Head B.V. 18893., I, B, 10, pl. I, 5, 17 (Odomanti?); Imhoof-Blumer F. 1883, 99, 139f; Gaebler H. 1897, 295, 6a; Head B.V. & Svoronos J.N. 1898, 268, pl. I, 6; Head B.V., 19095, 9, 17, pl. 5, 17; Head B.V., 19112, 202, fig. 120; Gardner P., 1918, 193-194 (trouvée à Istip); Svoronos J.N., 1919, 7-8, 9a, pl. I, 10 (trouvée à Istip); Gaebler H., 1935, 56, 5, pl. XXV, 16; Kraay C.M. - Hirmer, M., 1966, 388; Seltman C.T., 19773, pl. VII, 1; Price M.J. 1987, 45, pl. VIII, 4; Wartenberg U. 1998, 367, pl. 77, 19. ↩
- Paris, CdM no 660: Ex. Coll. Behr. France. Lenormant Fr., 1857, 204, no 1099; Newton C.T., 1865, t. II, p. 24, 3; Bompois F., 1866, pl. XXII, 3; Bompois F., 1867, 122 et 127, no 1; Imhoof-Blumer 1883, p. 100, 139c; Babelon E.C.F., 1907a, p. 1049/50, n. 5; Svoronos J.N., 1919, 25, 1b, pl. III, 2; Babelon E.C.F., 1932, 2, 4, 1235, pl. CCCXXVII, 6; Gaebler H., 1935, 208, 15, pl. XXXIX, 16 (лажна, излеана). ↩
- Berlin, Münzkabinett, 18203252 (1916/659). Ex. Coll. Prowe; ex. Coll. J. Karnicki. Regling 1924, Taf. VIII, 914; Gaebler H., 1897, 294; Gaebler H., 1935, 208, 15 (лажна, излеана, без слика); Schultz H.-D., 1997, no 53. Egger, Wien, 46 (11.05.1914), 464. ↩
- Babelon E.C.F., 1907a, p. 1049/50, n. 5 и Gaebler H., 1935, 208, 15 сметаат дека монетата од Париз е лажна и дека е направена во модерно време. Lenormant Fr., 1857 мислел дека се работи за лажна монета, но направена во времето кога овие монети биле во употреба (види заб. 29). ↩
- На цртежот кој е доста шематски и кој е репродуциран кај Newton C.T., 1865, еден детаљ изгледа одлучувачки: една мала аномалија во пределот на бедрото на возачот, која не се појавува на монетата од Берлин. Исто така, ѕвездите, кои се сосема јасни на монетата од Берлин, не се прикажани на цртежот во книгата на Newton; на монетата од Париз овие ѕвезди се тешко распознатливи. Babelon E.C.F., 1907a, p. 1049/50, n. 5, смета дека монетата репродуцирана од Newton не е таа која се наоѓа во Париз. ↩
- Egger, Wien, 46 (11.05.1914), lot 464. ↩
- Gaebler H.,1897, 294; Gaebler H., 1935, 208, 15. Gaebler смета дека и двете монети се лажни, велејќи дека постои една друга, оригинална, на пример, монетата кај Jameson R., 1913, no 1948. Сепак, изгледот на монетата Jameson 1948 е таков што е невозможно таа да е оригинал за двете монети кои ги разгледуваме. Истото важи и за сите други монети кои ги познавам. ↩
- Станува збор за бр 3. Newton C.T., 1865, p. 23, 1 (Coll. Cumberbatch); Imhoof-Bloomer F., 1883, 99, n. 139b (оваа монета е изгубена во пожар); Svoronos J.N., 1919, 9, 17c. ↩
- Imhoof-Blumer F., 1883, 99, note 69; Svoronos J.N., 1919, 8, 11c & Svoronos J.N., 1919, 9, 17d. Sotheby (19-22.2.1868 - Coll. E.L. Bowen, Malta), 445 (а не Boven, 1862, како што дава Svoronos). ↩
- Newton C.T., 1865, 24, 2; Gaebler H., 1897, 295, 5a; Svoronos J.N., 1919, 7, 7a; Gaebler H., 1935, 56, 4a, XXV, 15; Kraay C.M., 1976a, no 2248; Kraay C.M., 1976b, 486; Howgego Ch., 1995, no 26. ↩
- Svoronos J.N., 1919, 9-10. Види supra. ↩
- На планшите монетите од овој трезор се означени со буквата„В“. ↩
- Svoronos J. N., 1919, 9, 15a; 12-13, 20a; 25, 1a. Види исто така Svoronos J. N., 1919 9-10 (види supra за целосен текст). ↩
- За бр. 2 која се појавува во 1914 год. на една аукција кај браќата Egger, види Штип пред 1857 год. ↩
- Svoronos 1919, 11, 19. ↩
- Музеј Белград, inv. 1196 : Saria B., 1927, 12; Saria B., 1928, 90; Popović P., 1976, 23-25, кој изразил сомнеж во врска со нејзината автентичност. ↩
- Svoronos J.N., 1919, 9-10. ↩
- Единствениот потврден исклучок е една монета на Александар I во оставата од Врање. Овој исклучок не дозволува да тврдиме со апсолутна сигурност дека монетите на Бисалтите и на Орескиите не припаѓале на оставата од Штип. ↩
- Price M.J. – Waggoner N., 1975, passim. ↩
- Svoronos J.N., 1919, 5, 9-10, кој иако не го лоцира експлицитно ателјето, сепак ја инсинуира оваа локација „Главниот факт кој го претставувам како потврда на мојата атрибуција на целото монетоковање за кое станува збор на Пајонците е еден нов мошне значаен неодамнешен наод составен од повеќе од овие големи монети со трискелес на реверсот или со глава на брадест човек со коринтски шлем, којшто е најден во Иштип, центар на Пајонија во времето на Филип II“. ↩
- Kraay C.M.,1976, 141, n. 2; Hammond N.G.L., 1979, p. 79; Petrova E., 1991, 51; Petrova E., 1994, 10; Petrova 1999. За кратко резиме на оваа хипотеза, види Szyska S., 2011, 4-5, кој смета дека Дероните биле „an early Hellenized Paionian tribe, were pushed north up and beyond the Strymon River by the Persian invasion of Xerxes in 480 BC.“, кои ја основале Билазора, користејќи грчки архитектонски форми. Од друга страна, Gaebler 1897, 289-298 les situe dans la Chalcidique; En 1935 H. Gaebler ги лоцира секогаш на југ „westlich von den Orreskiern um den Prasias-See herum“. Reinach Th., 1897, 121, ги сместува на север, и покрај извесно двоумење. ↩
- Gerasimov T., 1955, 249-257; Youroukova Y., 1976, 4-7; Youroukova Y., 1992, 10; Youroukova Y., 1999, p. 435-8. ↩
- Да напоменеме дека кралевите чиишто имиња Svoronos 1919, 9-14 сметал дека ги прочитал на деронските монети (EVERGETE (=Εὐεργέτης), ΕΚΓΟ[ΝΟΣ] et XE…), се покажаа, со појавата на нови примероци, или како погрешно читање на легендата или како погрешна интерпретација на изолирани букви кои се всушност дел од еден систем на контролни знаци (cf. Tzamalis A.R.A., 2012, 486-486). Ова ја потврдува идејата дека Дероните не биле племе со свои кралеви и во исто време овозможува да се поврзат монетите со легенда на Дероните со други монети со голема тежина (оние на Едоните – cf. Tzamalis A.R.A., 2012, 476-478). ↩
- Познати се две монети на Дероните кои потекнуваат од Свети Николе: Skopje MN: Petrova E., 1994, 9-19 (no Thèse : 108 - D12/R12) et Skopje, BN, 99/22/1 : Hristovska K., 2002, p. 7, no 3 (Laiai) (No Thèse: 161 - D24/R24). ↩
- Да потсетиме дека единствениот потврден случај на мешање на други монети со оние на Дероните во остава пронајдена на Балканот е присуството на монетата на Александар I во оставата од Врање. За ова треба да се води сметка кога се прави обид да се лоцира ковницата на монетите кои носат легенда на Дероните. ↩
Summary
Coin Hoards from Štip
The article attempts to reconstruct the IGCH 355 (Štip, 1912) hoard. The examination of the bibliographical references combined with a complete corpus of the coins of the Derrones, however, allowed us to attribute 16 coins to this hoard (compared to 8 coins of Derrones given by the IGCH – of which one a fake – which also includes 1 coin of the Bisaltes and one of the Orrescii, neither of which appears to have belonged to this hoard). Furthermore the same method allowed us to detect a second hoard, discovered at an earlier date that has so far gone unnoticed by scholarly research. We have attributed a further five coins of the Derrones to this hoard and have proposed a find date of before 1857 for it.
Both these hoards fit the character of other known Derrones hoards from the Balkans: they are composed exclusively – or almost so – of Derrones coins of the Emission II (man on cart pulled by oxen), as are the hoards of Veličkovo and Vranje. The nearly identical composition of the two Štip hoards, that contain mainly coins of the Group A of the Second Emission and a single coins of the Group B each, places the date of their burial at around the same time, and at the same time as that of Vranje, 2003, while all three appear to by slightly earlier that the Veličkovo, 1937 hoard.
Based on the evidence of the hoards, the article argues against placing the Derrones coins to the north, in the area around Štip, as has been previously proposed, insisting that the area of discovery of hoards is a poor guide for attempting to locate a mint, at least in this period and for this type of coinage, suggesting instead that it is more probable that they were struck further to the south, alongside the rest of the so-called “Thraco-Macedonian” coins.
Библиографија
- Babelon E.C.F., 1907a, Traité des monnaies grecques et romaines, 2 partie: Description Historique. Tome 1: Les monnaies grecques depuis les origines jusqu’aux guerres médiques, Paris. (La référence donne dans le texte est Babelon 1907a; les planches sont de Babelon 1907b).
- Babelon E.C.F., 1907b, Traité des monnaies grecques et romaines, 3 Partie: Planches I -CLXXXV, Paris.
- Babelon E.C.F., 1932, Traité des monnaies grecques et romaines, 2 partie: Description Historique. Tome 4: Monnaies de la Grèce Septentrionale, Paris 1932. (La référence donne dans le texte est Babelon 1932; les planches sont de Babelon 1907b).
- BIAB, Bulletin de l’institut Archéologique Bulgare, Izvestiya na Bulgarskiy archeologitcheskiya Institut.
- Boutin S., 1979, Catalogue des monnaies Grecques Antiques de l’ancienne Collection Pozzi. Monnaies frappées en Europe, 2 vols, Maastricht [Reimp. Monaco 1992].
- Bompois F., 1866, Eclaircissements sur le Nom et la Numismatique de la Ville de Sané Macédoine) et sur quelques médailles qui s’y rapportent, suivis d’observations touchant deux propositions émises à ce sujet par M. Fr. Lenormant, RA N.S. 7e année, vol. 14, 405-416.
- Bompois F., 1867, Eclaircissements sur le Nom et la Numismatique de la Ville de Sané (Macédoine) et sur quelques médailles qui s’y rapportent, suivis d’observations touchant deux propositions émises à ce sujet par M. Fr. Lenormant (suite), RA N.S. 8e année, vol. 15, 20-33, 113-123 et 124-129.
- Carradice I. (éd.), 1987, Coinage and Administration in the Athenian and Persian Empires, Oxford.
- Collective work 2011, The Bylazora Excavation, The Texas Foundation for Archaeological and Historical Research, Canyon Lake (en ligne : http://www.tfahr.org)
- Dieudonné A., av. 1918, Collection Samuel Pozzi, Paris.
- Duridanov I. 1966, Proceedings of the Ninth International Congress of Onomastic Sciences, London.
- Fried S., 1987, The Decadrachm Hoard: an Introduction, dans Coinage andAdministration in the Athenian and Persian Empires, The Ninth Oxford Symposium on Coinage and Monetary History (éd. I. Carradice), (BAR International Series 343), Oxfrord, 1-9.
- Gaebler H. 1897, Zur Münzkunde Makedoniens, ZfN 20, 289-299.
- Gaebler H., 1935, Antiken Münzen von Makedonia und Paeonia, dans la série Theodor Wiegand (éd.), Die Antiken Münzen Nord-Griechenlands Band III, Berlin.
- Gardner P., 1918, A Historyof Ancient Coinage, London.
- Gerassimov T., 1938, A hoard of Decadrachms of the Derrones from Velitchkovo, NC 98, 80-84.
- Gerassomov T., 1955, Antiquités du Musée de Teteven, BIAB 20 (1955), 594-602.
- Hammond N.G.L. 1972, A History of Macedonia, Vol. 1: Historical Geography and Prehistory, Oxford.
- Head B.V. & Svoronos J.N. 1898, Ἱστορία τῶν Νομισμάτων ἤτοι Ἐγχειρίδιον Νομισματικῆς, Μεταφρασθέν ἐκ τῆς Ἀγγλικῆς καί συμπληρωθέν ὑπό Ἰωάννου Ν. Σβορώνου, Διευθυντοῦ τοῦ Ἐθνικοῦ Νομισματικοῦ Μουσείου. Τόμος Πρῶτος: Εὐρώπη, Ἀθῆναι 1898.
- Head B.V., 1879, Catalogue of Greek Coins in the British Museum, vol. 5: Macedonia, London.
- Head B.V., 1880, Synopsis of the Contents of the British Museum. Department of Coins and Medals. A Guide to the Select Greek and Roman Coins exhibited in Electrotype, London.
- Head B.V. 1889, Synopsis of the Contents of the British Museum. Department of Coins and Medals. A Guide to the Principal Gold and Silver Coins of the Ancients, from c. B.C. 700 to A.D. 1, London.
- Head B.V., 1909, Synopsis of the Contents of the British Museum. Department of Coins and Medals. A Guide to the Principal Gold and Silver Coins of the Ancients, from c. B.C. 700 to A.D. 1, London.
- Head B.V., 19112, Historia Numorum, Oxford.
- Howgego Ch., 1995, Ancient History from Coins, London and New York.
- Hristovska K., 2002, Македонија. Парите и историјата, Skopje.
- IGCH : voir Thompson, Margaret, Otto Mørkholm & Colin M. Kraay (eds) 1973.
- Imhoof-Blumer F. 1883, Choix de monnaies grecques de la collection de F. Imhoof-Blumer, Paris.
- Jameson R., 1913, Collection R. Jameson des monnaies grecques et romaines impériales vol. 1, Paris 1913.
- Jenkins G.K. & Hipólito M.C., 1989, A Catalogue of the Calouste Gulbenkian Collection of Greek Coins II : Greece to East, Lisbon 1989.
- Kagan, J.H. 1987, The Decadrachm Hoard : Chronology and Consequences, dans Coinage and Administration in the Athenian and Persian Empires. The Ninth Oxford Symposium on Coinage and Monetary History (éd. I. Carradice), (BAR International Series 343), Oxfrord, 21-28.
- Kraay, C.M. 1976a, SNG Great Britain V : Ashmolean Museum, Oxford, 3: Macedonia, Oxford.
- Kraay C.M., 1976b, Archaic and Classical Greek Coins, London.
- Kraay C.M. - Hirmer, M., 1966, Greek Coins, London.
- Lenormant Fr., 1857, Description des Médailles et Antiquités composant le cabinet de M. le Baron Behr, ancien Ministre de Belgique à Constantinople, Paris.
- Mitrović G., 2005, The Hoard of Silver Coins – Derrones, Vranjski Glasnik (Musée de Vranje), vol. XXXIII, 59-88 (en Serbe avec resumé Anglais).
- Mitrović G., 2009, The Vranje hoard of the Derrones Silver coins. Collection of the National Museum Vranje/Остава сребрног новца Дерона, Врање, Belgrade.
- Newton C.T., 1865, Travels and Discoveries in the Levant, 2 vols, London.
- Noe, S. P. 1925, A bibliography of Greek coin hoards. Numismatic Notes and Monographs, no. 25, New York.
- Noe, Sydney P. 1937, A bibliography of Greek coin hoards (2nd edition). Numismatic Notes and Monographs, no. 78, New York.
- Papazoglou F. 1988, Les Villes de Macédoine à l’époque Romaine (BCH, Suppl. XVI), Athènes-Paris.
- Petrova E., 1991, The Paeonian Tribes and the Paeonian Kingdom in the Second and First Millenium BC, Maced. acta archaeol. 12.
- Petrova E., 1994, A Derronian Octadrachm from the collection of the Museum of Macedonia, MNJ 1, 9-19.
- Petrova E., 1999, Paeonia in the 2nd and the 1st millenia BC, Skopje.
- Popovic P., 1976, Oktodrahmi plemena Derona, iz zbirke narodnog Muzeja, Zbornik Narodnog muzeja u Beogradu, No. IX-X, 23-25.
- Price M.J. 1987, The Coinages of the Northern Aegean », dans Coinage and Administration in the Athenian and Persian Empires. The Ninth Oxford Symposium on Coinage and Monetary History (éd. I. Carradice), (BAR International Series 343), Oxfrord, 43-52.
- Price M.J. & Waggoner N., 1975, Archaic Greek Coinage. The Asyut Hoard, London 1975.
- Reinach Th., 1897, Apollon Derrônaios, R. N. 4ème serie 1 (1897), 121-126.
- Saria B., 1927, Numismatischer Bericht aus Jugoslawien, Numismatische Zeitschrift 60 (1927), p. 12, illus.
- Schultz H.-D., 1997, Antike Münzen. Bildheft zur Ausstellung des Münzkabinetts in der Antikensammlung im Pergamonmuseum, Berlin.
- Schwabacher W., 1952, Zur Silberprägung der Derronen, SM 9, 1-4.
- Seltman C.T., 1977, Greek Coins, London (1933, 19552).
- Szyska S., 2011, Did the Derrones Settle Bylazora ?, dans [Collective Work], The 2011 Bylazora Excavation, The Texas Foundation for Archaeological and Historical Research, Canyon Lake (en ligne : http://www.tfahr.org), p. 4-5.
- Svoronos J.N., 1919, L’Hellénisme primitif de la Macédoine prouvé par la numismatique et l’or du Pangée, JIAN 19 (1918-1919) [1919], 1-262.
- Sugden K.F., 1989, SNG Great Britain, vol. VIII, Collection of Edward Hart, Blackburn Museum, Blackburn, England, New York.
- Thompson, Margaret, Otto Mørkholm & Colin M. Kraay (eds) 1973, An Inventory of Greek Coin Hoards, New York: American Numismatic Society [=IGCH].
- Trajkovski K. 2010, Bargala, Revue Archéologique Macedoniénne (r.e.l.), no 5, Tome II (fév. 2010).
- Tzamalis A.R.A. 2011, Thraco-Macedonian coins: The Evidence from the Hoards, Nicholas Holmes (éd.), Proceedings of the XVIth International Numismatic Congress, Glasgow 2009, University of Glasgow, Glasgow, 473-485 (1 pl.).
- Tzamalis A.R.A. 2012, Thèse de doctorat: Les ethné de la région « Thraco-Macédonienne ». Etude d’Histoire et de Numismatique (Fin du VIe – Ve siècle), non publiée, soutenue à l’Université Paris IV-Sorbonne, Paris.
- Tzamalis A.R.A. à paraître, Τα νομίσματα των Δερρώνων. Εξέταση της κυκλοφορίας μέσα από τους νομισματικούς «θησαυρούς», Festschrift Petros Themelis.
- Vaux W.S.W., 1861, On Some Remarkable Greek Coins lately acquired by the British Museum [Read before the Numismatic Society, December 15, 1859]“, NC [21], 104-108.
- Wartenberg U. & Meadows A., à paraître, Two Fifth-Century Hoards.
- Wartenberg U. 1998, Calymna calumniated – a nineteenth-century misattribution?, dans Studies in Greek Numismatics in Memory of Martin Jessop Price (eds R. Ashton – S. Hurter), London, 363-371.
- Youroukova Y., 1976, Coins of the ancient Thracians, BAR Suppl. Series 4, Oxford.
- Youroukova Y. 1992, Монетни съкровища от българските земи. Volume premier: Монетите на тракийските племена и владетели, Sofia.
- Youroukova Y., 1999, Sur les monnayage des tribus Thraces, dans M. Amandry and S. Hurter (eds.), Travaux de numismatique Grecque offerts a Georges Le Rider, Londres), p. 435-9.
- Waggoner N.M., 1987, Sylloge Nummorum Graecorum. The Collection of the American Numismatic Society, Part 7. Macedonia I : Cities, Thraco-Macedonian Tribes, Paeonian Kings, New York.