Macedoniae acta archaeologica 21 (2019) · стр. 11–36
Анализа на делканите камени артефакти од среднопалеолитските слоеви во пештерата Голема Пешт
Локалитетот Голема Пешт се наоѓа југозападно од Скопје, близу селото Здуње во регионот Порече. Влезот на пештерата има југоисточна ориентација со поглед на езерото Козјак, а некогашна река Треска. Во неа се вршени повеќегодишни ископувања, а сондите се поставувани во различни делови од нејзиниот простор: до влезот, во средината и во тилот (план). Од досегашните истражувања во четири сектора, материјалните остатоци од камен и животински коски укажуваат на повеќе фази на населување.
Камените ракотворби1 од геолошките слоеви 6 и 5 од секторот II во Голема Пешт,2 како и тие од контактните зони, внимателно се издвоени во текот на ископувањата, а на крајот нивната припадност е дефинирана во посебна целина.3 Кај анализираниот материјал од овие слоеви може да се констатира егзистенција на среднопалеолитски елементи. Кај суровините доминантно е учеството на кварцот (бел - млечен кварц и прозирен - горски кристал), додека со мал процент се појавуваат кварцитот, јасписот, риолитот, кременот и базалтот. Малите јадра и орудија се изработувале од мали лизги по димензии,4 што оди во прилог на достапната суровина во самата околина. Нагласена е микродимензионираноста на артефактите, и кај неретушираните и кај ретушираните наоди.
При обработката на откриениот литички материјал од секторот II, слоеви 6 и 5, поделбата е извршена на повеќе категории: јадра, јадра од раскршување, одбитоци без ретуш, сечила и фрагменти од сечила без ретуш, орудија, фрагменти од одбитоци, мали одбитоци под 15 mm, лушпи, отпадоци, неопределени.5 Бидејќи истражувањата на локалитетот cè уште се во тек, не е можно пресметувањето на просторната дистрибуција на камените артефакти.6 Во текстот ќе бидат презентирани 211 примероци7 во кои се опфатени јадра, карактеристични одбитоци и орудија.8
Во слојот 6, кој има невоедначена дебелина од околу 20-тина cm, се откриени едно јадро и 21 орудие. Преовладуваат одбитоци со ретуш и орудија со засек. Треба да се нагласи присуството на многубројни фрагменти од раскршување на јадрата, кои имаат и левалуашка и дисковидна тенденција. Тие во овој текст не се поединечно издвоени, освен едно типично левалуашко јадро. Поголем број аморфни форми и форми со засеци упатуваат на претпоставка дека овие наоди припаѓаат на мустериенската култура.
1. Левалуашко јадро за одбитоци од кварц со делумна околна подготовка и центрипетален
метод. На долната страна има голем процент траги од кортекс. Димензии: 33 х 36 х 19
mm (Т.I, 1).
2. Орудие со засек формирано на одбиток, а засекот се наоѓа на трансверзалниот раб, ре-
тушот е полустрмен и стрмен (Т.II, 2 и 4). Останатите 4 орудија со засек, исто така, се
формирани на одбитоци со полустрмни и/или стрмни ретуши. Сите пет примероци се
изработени од кварц и нивните димензии не надминуваат 3 cm.
3. Назабено орудие формирано на мал одбиток од кварц. Ретушот е полустрмен и стрмен на
трансферзалниот раб и има делумен полустрмен ретуш на латералниот раб. Димензии:
22 х 18 х 9 mm (Т.II, 6).
4. Ретушираните одбитоци, вкупно 15 од овој слој, носат полустрмни и стрмни ретуши,
континуирани или делумни, изработени се од кварц, и нивните димензии се под 3 cm,
освен два примерока. Еден е изработен на издолжен одбиток од риолит и носи траги од
полустрмен и стрмен (делумно алтернативен) ретуш на латералниот раб од вентрална
страна. Кортексот ја покрива дорзалната страна. Димензии: 47 х 53 х 16 mm (Т.II, 1). И
вториот одбиток, чија дорзална страна е во потполност покриена со кортекс, има полу-
стрмен и стрмен ретуш кој континуирано се протега и на латералниот и на трансферзал-
ниот раб и има димензии од 42 х 53 х 15 mm (Т.II, 3).
Контакт-зоната 6/5б зафаќа 15-тина cm и се карактеризира со мало количество орудија, и тоа најмногу одбитоци, но со поголеми димензии од тие во слојот 6, како и со различни видови ретуш. Се појавува само еден одбиток со засеци. Присуството на бифасијалната форма, како и една подготвитетелна форма за бифацијално орудие, овој ансамбл го определува во средниот палеолит. Откриено е едно јадро со левалуашка форма и концепција, што оди во прилог на претходната констатација дека во контакт- зоната 6/5б егзистираат среднопалеолитски елементи. Вкупниот број на откриените наоди е 27, односно две јадра и 25 орудија.
1. Левалуашко прајадро од кварц, со целосна подготовка на околниот раб и делумна под-
готовка на одбиточните површини. Димензии: 31 х 25 х 12 mm (Т.I, 2) и подготвителна
форма за дисковидно јадро со траги од симнување на кора и неколку удари, веројатно
со цел да се оформат одбиточна или удирна површина.
2. Бифацијално орудие, оформено на одбиток, од кварц, со зачуван кортекс од лизга на
дорзалната страна, а ретушите се полуплосни (полурамни), а ја покриваат и горната
и долната површина, односно и дорзалната и вентралната страна. Димензии: 45 х 25
х 13 mm (Т.II, 5). Вториот примерок е определен во подготвителна бифацијална форма
за добивање на бифацијално орудие со симнување на кортексот од кварцна лизга и со
обиди за намалување и истенчување на површината кон страничните рабови и кон гор-
ната и долната површина. Кортексот е зачуван во базата на лизгата. Димензии: 47 х 32 х
27 mm (Т.I, 3).
3. Орудие со засеци изработено на кварцен фрагмент од одбиток. Засеците се оформени
на трансферзалниот раб со полустрмен и стрмен ретуш.
4. Од 22 ретуширани одбитоци со димензии од 2 до 4 cm најбројни се тие изработени од кварц,
освен два примерока од риолит и базалт. Примерокот од риолит е ретуширан со полустрмен
и стрмен алтернативен ретуш. Овој издолжен одбиток (или ретуширан сечилест одбиток)
има зачуван кортекс на едниот латерален раб. Должината не може да се измери затоа што
е фрагментиран, а има ширина од 25 mm и дебелина од 12 mm. (Т.III, 1). Орудието од базалт
има неконтинуиран полустрмен и на места стрмен ретуш на сите рабови. Ретушот на еден од
рабовите е од вентрална страна. Димензии: 34 х 17 х 17 mm (Т.III, 2).
Слојот 5б зафаќа невоедначена дебелина од 30-тина cm. Најкарактеристични орудија во ансамблот се кортикални одбитоци и одбитоци со ретуш од вентрална страна. Ретушите се обично полустрмни и нерегуларни. Се среќаваат и неколку атипични перфоратори (кои не се откриени во слојот 6 и контакт-зоната 6/5б). Орудијата врз одбитоци варираат според димензиите меѓу 3 и 4 cm и повеќе. Во карактеристично орудије спаѓа подготвителната форма за бифацијално орудие (од јаспис) кое може да се смета за продолжение на една традиција од ансамблите во контактната зона. Вкупниот број откриени наоди изнесува 27, од кои 7 се левалуашки јадра, едно дисковидно и 6 левалуашки одбитоци, што повторно укажува на среднопалеолитска техника.
1. Левалуашко јадро за одбитоци од кварц со делумна околна подготовка. Има траги од
кортекс. Димензии: 35 х 31 х 16 mm (Т.IV, 1). Левалуашко јадро за одбитоци од риолит со
делумна околна подготовка. Метод: центрипетален. Има остатоци од кортекс. Димензии:
53 х 55 х 22 mm (Т.IV, 2). Две мали јадра со левалуашка концепција. Левалуашко јадро за
левалуашки шилци од кварц. Носи делумна околна подготовка. Метод: еднострана екс-
плоатација (униполарен). Димензии: 42 х 42 х 17 mm (Т.V, 1). Левалуашко јадро за одбитоци
од кварц. Носи делумна околна подготовка. Метод: центрипетален. Има остатоци од кор-
текс. Димензии: 34 х 45 х 19 mm (Т.V, 2). Левалуашко јадро од кварц за одбитоци и мали
одбитоци. Носи речиси целосна подготовка на околниот раб. Метод: центрипетален на
одбиточната површина. Димензии: 30 х 35 х 11 mm (Т.V, 3). Дисковидно јадро од кварц
за одбитоци и мали одбитоци. Метод: двострана експлоатација. Димензии: 35 х 39 х 22
mm (Т.IV, 3).
2. Левалуашки одбитоци без ретуш. Еден масивен од кварцит чија база е оформена со еден
удар, а негативите се на дорзалната страна (и има мал процент на сочуван кортекс) со
димензии 63 х 48 х 17 mm (Т.VI, 1). Вториот примерок е од риолит и има обработена база
со димензии 51 х 34 х 17 mm (Т.VI, 2). Останатите четири левалуашки одбитоци се од
кварц, имаат обработени бази и негативи на дорзална страна кои се центрипетални со
димензии 36,5 х 39 х 10 mm (Т.VI, 3), со димензии 27 х 28 х 9 mm (Т.VI, 4), со димензии 29 х
33 х 13 mm (Т.VI, 5) со димензии 20 х 27 х 8 mm.
3. Седум орудија со засек на одбитоците и на фрагментите, а засекот е формиран со полу-
стрмен и/или стрмен ретуш на еден од латералните рабови, со димензии меѓу 2 и 3
cm, изработени од млечен кварц, а два примерока од проѕирен кварц, односно горски
кристал.
4. Назабени орудија од овој слој има четири, од кои два се оформени на фрагменти од од-
битоци, а два се цели и нивните димензии се 35 и 39 mm. Ретушите се полустрмни и/или
стрмни. Во однос на употребената суровина два примерока се од кварц, еден од базалт
(Т.III, 4-5) и еден од јаспис. Назабеното орудие од јаспис, веројатно е подготвителна форма
за бифасијално орудие, но преработено во орудие со назабен ретуш на еден латерален
раб. На двете површини (дорзално и вентрално) има траги од длабоки негативи со цел
да се намали дебелината на првичната форма, а изработено е врз плоска конкреција
(Т.VII, 3).
5. Два атипични перфоратора од кварц. Еден е оформен со полустрмен и стрмен ретуш на
еден од латералните рабови и има димензии 19 х 25 х 8 mm (Т.VII, 1), а другиот, исто така,
е оформен со полустрмен и стрмен ретуш, но врз трансферзалниот раб од лизга со зачу-
ван кортекс и има димензии: 26 х 26 х 12 mm (Т.VII, 2).
Десет сантиметри припаѓаат на контакт-зоната меѓу 5б/5а, како и во ансамблите од другите слоеви и тука преовладуваат одбитоци со нерегуларни ретуши. Побројни се орудијата со ретуш од вентрална страна. Исто така, има и неколку примероци на перфоратори, орудија со засек и назабени. Треба да се нагласи појавувањето на еден примерок на трансферзална струшка. Во поголем дел, левалуашките и дисковидните форми на јадра се микродимензионирани. И ансамблот од оваа контакт зона 5б/5а, со вкупно 29 јадра и орудија, се определува во културите на среднопалеолитските традиции.
1. И левалуашките и дисковидните јадра се изработени од кварц. Единствено едно лева-
луашко јадро со целосна околна подготовка и со едностран метод (униполарен) има ди-
мензии 32 х 25 х 15 mm (Т.VIII, 5), додека другите имаат димензии под 3 см. Левалуашко
микројадро за мали одбитоци исто така има целосна околна подготовка, но методот е
центрипетален (Т.VIII, 6). Четирите дисковидни микројадра за мали одбитоци имаат дво-
страна екплоатација (Т.VIII, 1, 2, 3, 4).
2. Левалуашки одбиток без ретуш од риолит. Негативите се наоѓаат на горната страна и се
центрипетални. Основата е обработена. Димензии 20 х 27 х 8 mm (Т.IX, 4).
3. Назабено и со засек орудие од кварц со димензии: 35 х 32 х 13 mm (Т.IX, 1). Десниот лате-
рален раб е оформен со засек со полустрмен и стрмен ретуш, а левиот латерален раб
носи полустрмен и стрмен ретуш и оформен е назабено. Назабено орудие од базалт,
формирано на издолжен одбиток со полустрмен/стрмен ретуш на едниот раб и делумно
на другиот раб (Т. IX, 2) има димензии 24 х 8 mm. Третиот примерок е орудие со засек од
јаспис (фрагментиран), а засекот е оформен со полустрмен и стрмен ретуш на десниот
латерален раб и има димензии 25 х 5 mm (Т.VII, 4.)
4. Перфоратори, три, формирани врз одбитоци. Едниот е асиметричен, на фрагмент од од-
биток, од базалт и оформен е со полустрмен и стрмен ретуш на едниот латерален раб, а
на другиот со полустрмен ретуш. Димензии: 32 х 10 mm (Т.VII, 5). И вториот примерок е
од базалт, но овој перфоратор, оформен врз издолжен одбиток, има полустрмен нере-
гуларен ретуш на двата латерални раба во дисталниот дел, но и алтернативен ретуш во
проксималниот дел на двата латерални раба. Димензии: 52 х 22 х 11 mm (Т.VII, 6). Третиот
примерок е од јаспис и како и првиот, тоа е асиметричен атипичен перфоратор, офор-
мен на одбиток, со полустрмен и стрмен ретуш. На вентралната страна на еден од рабо-
вите алатката има делумен полустрмен ретуш. Димензии: 24 х 41 х 9 mm (Т.IV, 3).
5. Трансферзалната струшка од базалт е дистален фрагмент оформен со полустрмен и стр-
мен ретуш на напречниот раб, така што димензиите на должината и ширината ни се не-
познати, а дебела е 9 mm (Т.IX, 5).
6. Откриени се 18 ретуширани одбитоци кај кои преовладуваат неконтинуирани и при-
рабни ретуши.
На околу 15 cm невоедначена дебелина од слојот 5а се открива голем број на камени артефакти, вкупно 66, односно 7 јадра, 9 левалуашки одбитоци и 50 орудија, а може да се следат и сите етапи на производствениот циклус (кои во овој текст нема да бидат претставени). Меѓутоа, овде веќе доаѓа до мешање на две концепции, кои се посилно изразени во наредните контакт зони и слоеви. Мешањето особено може да се забележи кај јадрата: среднопалеолитски јадра - 3 по број и јадра со горнопалеолитски карактеристики - 4 по број. 1. Дисковидно микројадро за мали одбитоци, од кварц, со остатоци од околу 10% од кор-
текс од долната страна, со димензии 28 х 25 х 22 mm. Метод: двострана експлоатација
(Т.X, 1). Две левалоашки јадра за одбитоци, од кварц: едното има делумна подготовка
на околниот раб со димензии 28 х 34 х 19 mm (Т.X, 3), а другото целосна подготовка на
околниот раб со димензии 34 х 41 х 22 mm (Т.X, 4), а методот е центрипетален и кај два-
та примерока. Останатите 4 јадра се едноплатформни и двоплатформни и сите се од
кварц. Едното двоплатформно јадро за мали одбитоци и сечилки има општа одбиточна
површина, а ударните платформи се обработени и има траги од подготовка на два стра-
нични гребена, со димензии: 40 х 30 х 22 mm (Т.X, 2). Следното двоплатформно јадро за
одбитоци има обработени ударни платформи. Изработено е од лизга и носи траги од
кортекс со димензии 38 х 30 х 27 mm (Т.X, 5). И уште едно двоплатформно јадро за од-
битоци и мали одбитоци, кое има обработени ударни платформи и траги од подготовка
на странични гребени и има општа одбиточна површина, со димензии 40 х 35 х 22 mm
(Т.XI, 3). Четвртото е едноплатформно јадро за одбитоци во почетна фаза на експлоата-
ција, има обработена ударна платформа и еден едностран гребен, делумно, изработено
е од мала лизга и во голем процент е зачуван кортексот со димензии 33 х 30 х 19 mm
(Т.XI, 1).
2. Во овој слој се откриени 9 левалуашки одбитоци без ретуш со обработени основи:
четири се од риолит, три од кварц, едно од кварцит и едно од базалт. Негативите се цен-
трипетални (Т.XIII, 1-6, и Т.XI, 4 и 2).
3. Една струшка, конвексна, оформена со длабоки стрмни и полустрмни ретуши, кои по-
криваат дел од дорзалната страна. Од вентралната страна носи полустрмен ретуш на
околниот раб. Суровина: безбоен кварц (горски кристал). Димензии: 26 х 29 х 13 mm
(Т.XII, 3).
4. Три назабени и едно орудие со засек:
- назабено орудие формирано на издолжен кортикален одбиток. На дорзалната стра-
на е зачуван кортексот, но има обид за негово отстранување. И на двата раба има
неконтинуиран полустрмен ретуш, оформен со лесно назабување. Суровина: риолит.
Димензии: 47 х 23 х 10 mm (Т.XII, 1);
- назабено орудие оформено со полустрмен и стрмен ретуш на трансферзалниот раб
на одбитокот. Суровина: безбоен кварц (горски кристал) Димензии: 30 х 30 х 10 mm
(Т.XII, 2);
- назабен кортикален одбиток со полустрмен и стрмен ретуш на латералниот раб.
Суровина: млечен кварц. Димензии: 45 х 36 х 16 mm (Т.XII, 5);
- орудие со два засека, а засеците се формирани со полустрмен и стрмен ретуш на
трансферзалниот раб. Суровина: базалт. Димензии: 44 х 35 х 10 mm (Т.XII, 4).
5. Едно сечило со нерегуларен прирабен ретуш во дисталниот дел на латералниот раб. 6. Една подготвителна форма за бифацијално орудие од млечен кварц, во напредна фаза
на подготовка. На една од страните е симнат кортексот, а на другата површина е делумно
зачуван. Ударите поврзани со симнување на кортексот и тенчењето на површината се
длабоки и покривачки негативи (инвазивни). Најверојатно дека натамошната обработка
не е продолжена поради неквалитетната суровина и поради тоа не е довршена подго-
товката на рабовите. Димензии: 41 х 29 х 19 mm.
7. Ретушираните одбитоци се бројни, вкупно 44. Различни се по големина, од 2 и 3 cm, но
и поголеми, околу 5 cm. Во другите слоеви не се среќаваат толку големи одбитоци, и по-
голем е процентот на одбитоци од горски кристал, базалт и риолит отколку од млечен
кварц, кој доминира во другите ансамбли. Ретуширани се со прирабни или полустрмни,
неконтинуирани или делумни ретуши, како и полурамни од вентрална страна. Исто
така, се среќаваат и бројни кортикални одбитоци и фрагменти, ретуширани на горе спо-
менатиот начин.9
Најголема концентрација на наоди е регистрирана во контакт-зоните: 5а и 5а/4 (од 10 cm дебелина), 5а/4 и 4 (10 cm дебелина) и слојот 4 (од 15 cm дебелина). Но, мешањето на елементи и белези во овие контакт-зони, како и во слојот 4, укажува на постоење две концепции, и среднопалеолитска и горнопалеолитска. Но, геолошкиот слој 3, контакт-зоната 3/2 и слојот 2, со вкупна дебелина од 35 cm, содржат горнопалеолитски обележја и нивното определување е издвоено во посебна целина, поточно, во културниот слој I. Тешко е да се тврди кон кој дел од горниот палеолит припаѓаат јадрата и орудијата од слоевите 3 и 2. Засега, освен типолошко-технолошките карактеристики, односно едноплатформни, двоплатформни и јадра со смена на ориентација, кај орудијата нема изразена типолошка разновидност. Најбројни се ретушираните одбитоци, орудија со засек и назабените орудија кои се формирани на одбитоци, а сечилата и стругалата се појавуваат во мал број. Присутна е микролитизација на наодите како во среднопалеолитскиот хоризонт. За показател треба да се издвои и анализата на вулканската пепел т.н. CI тефра (Campanian Ignibrite), чии траги се потврдени во геолошките слоеви 3 и 2. Теренските примероци од седиментацијата се собрани in situ долж вертикалниот профил во 2010 и 2011 година, а добиените лабораториски податоци одговараат на CI - најголемата вулканска ерупција во Европа во време од 40.000 пр. н.е.10
Резимирано, геолошките слоеви 6 и 5 (како и контакт-зоните) се издвоени во културниот слој II со среднопалеолитски традиции. Наодите се откриени во седиментација со вкупна дебелина од околу 90-тина cm. Констатирани се левалуашки и дисковидни форми на јадра, одбитоци од левалуашка техника и подготвителни форми за бифацијалните орудија. Побројни од нив се назабените и орудијата со засек, а најбројни се ретушираните одбитоци. Со по неколку примероци се застапени перфораторите, како и бифацијалните форми, а најмалку ги има струшките. Микролитизацијата е евидентна.11 Материјалот, несомнено, укажува на мустериенско потекло. Со радиокарбонската анализа на два примерока од јаглен од овие слоеви добиени се резултати во време меѓу 47.100 ± 4.800 и >50.000 пр. н.е.,12 што оди во прилог на доцниот среден палеолит 13 или „крај на мустериенот“.14
Локакалитети од различни региони на Балканот, кои имаат најмногу совпаѓања со нашето наоѓалиште15 се: пештерата Виндија во северозападниот дел од Хрватска со доцномустериенска индустрија датирана околу 42.000 пр. н.е.; Мујина пеќина во Далмација, Хрватска, блиску до Јадранскиот Брег, определена во доцен мустериен/микромустериен, датирана околу 50.000-40.000 пр. н.е; потоа поткарпата Црвена Стјена во Црна Гора во која доцниот мустериен е датиран 40.777 ± 900 пр. н.е.; во Србија во Петроварадинската тврдина (Нови Сад, Војводина), во Хаџи-Проданова пеќина (Југозападна Србија) и во комлексот Баланица (две пештери на 15 km од Ниш); во Бугарија - наоѓалиштата Бачо Киро, Темната Дупка, Муселиево, Самуилица II, Козарник, Дикилиташ и Деветашка Пештера со датирања на среднопалеолитските збирки во време од 67.000-47.000 пр. н.е., како и во Грција во поткарпата Аспрохалико (северозападна Грција, Епир) микромустериен/горен мустериен > 39.900 пр. н.е.
Наброените локалитети се издвоени поради компарациите16 во однос на типолошките карактеристики, потоа според мали по димензии наоди или, пак, според најупотребуваната суровина кварц, а исто така имаат и приближни хронолошки показатели.
Белешки
- Шаламанов-Коробар Љ., 1996, 242. ↩
- Шаламанов-Коробар Љ., 2008ц, 5-9. ↩
- Истата постапка е спроведена и за материјалот од геолошките слоеви 4, 3 и 2 (сектор II), меѓутоа, тие нема да бидат елаборирани во оваа статија, туку само општо забележани. ↩
- Шаламанов-Коробар Љ., 2005, 17. ↩
- Обработката на материјалот ја имаат извршено: Ст. Н. С. д-р Свобода Сиракова, м-р Иво Крумов, м-р Љиљана Шаламанов-Коробар. ↩
- Михаиловић Д., 2009, 85-95. ↩
- Од 2003/2004 година бројот на камените наоди изнесува 6300. Со натамошните ископувања до 2012 година вкупниот број на камени артефакти изнесува 9.516, меѓутоа, овој збир се однесува на слоевите од 2 до 19 и на три различни култури од секторите I, II, III, IVa и IVb. ↩
- Именувањето на делканите камени артефакти од долен, среден и горен палеолит на македонски јазик, а според таксономијата на Ф. Борд преведена од француски (како и од англиски) е приспособена и модифицирана во: предлог-прилог „Палеолитска терминологија во македонскиот јазик“ (текстуално и фигуративно) во необјавениот магистерски труд од Љиљана Шаламанов-Коробар „Палеолитот во Република Македонија“ во Скопје, 2008 година на 41 страница (155-196). ↩
- Цртежите се изработени од м-р Иво Крумов и Игор Толевски. ↩
- Lowe J. et al., 2012, 13533–13535. ↩
- Bordes F., 1968,119. ↩
- Од Институтот за физика на Универзитетот Ерланген, Нирнберг, Германија во 2005 година, од АМС анализа, добиени се податоците од јагленот од гсорното ниво на слој 5, назначено: 5а. ↩
- Модерните луѓе во Европа се присутни пред 39.000 пр. н.е., а неандерталците преживеале до 35.000 пр. н.е. На локалитетот Голема Пешт доцниот среден палеолит се датира воколу 50.000 пр. н.е.- културен слој II, додека за културниот слој I е насочено датирањето во/околу 40.000 пр. н.е., така што нивната временска разлика е околу 10.000 години! ↩
- Bordes F., 1961b, 807. ↩
- Шаламанов-Коробар Љ., 2010, 31-33. ↩
- Karavanić I. - Smith F., 1998, 226-230, 245; Richards P. M. et al., 2000, 7666; Rink W. J. et al., 2002, 943, 950; Blaser F. et al., 2002, 387-8, 393; Karavanić I., 2000, 777-8; 2003, 36; Bazler Dj., 1975, 37, 45, 49-52, 80, 90, 118; 1979, 383-5; Mihailović D., 2006,10-12; 2009; Mihailović D. - Mihailović B., 2006, 14-5; Сиракова С. - Иванова С., 1994, 235-240; Танева С., 2002, 65; Papagianni D., 1996, 147; Papaconstantinou V. - Vassilopoulou D., 1997, 461-3. ↩
Summary
Analysis of Chipped Stone Artifacts from Middle Paleolithic Layers in the Cave Golema Pešt
The site Golema Pešt is located to the southwest of Skopje, near the village Zdunje in the Poreče Region. The entrance of the cave has southeastern orientation with a view on the artificial Lake Kozjak, and on the Treska River in the past. There were several seasons of excavations in the cave, where the trenches were set at different locations: next to the entrance, in the middle, at the end. (Plan) The explorations in four sectors, so far have revealed material remains of stone and bone which point to several phases of inhabitance.
The stone artifacts from the geological layers 6 and 5 in the sector II of Golema Pešt, as well as those in the contact zones, were carefully divided during the excavations, and at the end, their affiliation was defined into separate unit. From the analyzed material in these layers, we can confirm existence of Middle Paleolithic elements. From the raw material, dominant are the milky quartz and the transparent rock crystal, and there also are the quartzite, jasper, rhyolite, flint and basalt. The small cores and tools were made of small pebbles which goes with the fact that was the most frequent raw material in the surrounding area. Stressed is the micro-dimension of the artifacts, at both retouched and unretouched finds.
During the processing of the discovered lithic material from sector II, layers 6 and 5, the division is made into several catogries: cores, cores with traces of breaking, unretouched flakes, unretouched blades and fragments from blades, tools, fragments from flakes, small flakes below 15 mm, chips, chunks, undeterminable. Since the excavation of the site is still ongoing, it is impossible to calculate the spatial distribution of the stone artifacts. The text presents 211 samples which include: cores, characteristic flakes and tools.
The largest concentration of finds is registered in the contact zones: 5a and 5a/4 (from 10 cm thickness), 5a/4 and 4 (10 cm thickness) and layer 4 (from 15 cm thickness). However, the mix of elements and features in these contact zones, as well as layer 4, point to the existence of two conceptions – Middle and Upper Paleolithic. However, geological layer 3, contact zone 3/2 and the layer 2, with overall thickness of 35 cm, contain Upper Paleolithic characteristics and their determination is placed into a separate unit, more precisely into the cultural layer I. It is hard to determine to which part of the Upper Paleolithic the cores and the tools from layers 3 and 2 belong. For now, besides the typological and technological characteristics, i.e. uniplatform, doubleplatform and cores with changed orientation, the tools do not have strong typological variety. Most numerous are the retouched flakes, the notched tools and the denticulated tools formed on flakes, while the blades and the endscrapers appear in small number. Present is the microlitisation of the finds in the Middle Paleolithic stratum. As an indicator, there is the analysis of volcanic ash, so-called Campanian Ignibrite whose traces are confirmed in the geological layers 3 and 2. The samples from the sedimentation were collected in situ, along the vertical section in 2010 and 2011, and the provided laboratory data matches CI – the largest volcano eruption in Europe that occurred in the time of 40 000 BCE.
Summarized, the geological layers 6 and 5 (as well as in the contact zones) are separated in the cultural layer II with Middle Paleolithic traditions. The finds were discovered in sedimentation with overall thickness of around 90 cm. Documented are levallois cores and discoid cores, flakes from levallois technique and preparations for bifacial forms of tools. More numerous are the denticulated and the notched tools, and prevalent are the retouched flakes. There are several samples of perforators and bifacial forms, while the least frequent are sidescrapers. The microlitisation is evident. The material undoubtedly points to Mousterian origin. The results from the radiocarbon analysis of two samples of charcoal from these layers revealed dates between 47.100 ± 4.800 and >50.000 BCE which contribute to the Upper Middle Paleolithic or the Late Mousterian.
Sites from different regions of the Balkans which have most matches with our site are: the cave Vindija in the NW part of Croatia with Late Mousterian industry dated around 42000 BCE; Mujina Pećina in Dalmatia, Croatia, close to the Adriatic coast, defined as Upper Mousterian/ Micromousterian, dated in 50 000 – 40 000 BCE; Crvena Stijena in Montenegro where the Upper Mosuterian is dated 40 777 ± 900 BCE; in Serbia in the Petrovaradin Fortress (Novi Sad, Vojvodina), in Hadji-Prodanova Pećina (SW Serbia) and the complex Balanica (two caves at 15 km from Niš); in Bulgaria – the sites Bacho Kiro, Temnata dupka, Muselievo, Samuilica II, Kozarnik, Dikilitash and Devetashka peshtera with dates of the Middle Paleolithic collections in the time of 67 000 – 47 000 BCE; as well as in Greece Asprochaliko (NW Greece, Epirus), Upper Mousterian/ Micromousterian > 39 900 BCE.
The listed sites are chosen due to the comparison of the typological characteristics, the small dimension finds, most frequent raw material – quartz, and they also have similar chronological indicators.
Библиографија
- Базлер –. 1975, Старији литички периоди у Црвеној Стјени, Црвена стијена, (Зборник радова), Никшић, 11-120.
- Bazler DJ., 1979, Uvod; Crvena stijena, Nalazišta paleolitskog i mezolitskog doba u Crnoj Gori, PJZ I, Akademija Nauka i Umetnosti Bosne i Hercegovine, Centar za balkanološka ispitivanja, Sarajevo, 13-17, 383-385.
- Bordes F., 1961a, Typologie du Paléolithique ancien et moyen, Delmas, Bordeaux.
- Bordes F., 1961b, Mousterian cultures in France, Science 134, Washington D.C., 803-810.
- Bordes F., 1968, The Mousterian stage, во: Europa; A general review of the Old and Middle palaeolithic, The Old Stone Age, New York, 99-120, 140-146.
- Lowe J. - Barton N. - Blockley S. - Ramsey Ch. B. - Cullen V. L. - Davies W. - Gamble C., Grant K. - Hardiman M. - Housley R. - Lane Ch. L. - Lee S. - Lewis M. - MacLeod A., Menzies M. - Müller W. - Pollard
- M. - Price C. - Roberts A. P. - Rohling E. J. - Satow Ch. - Smith V. C. - Stringer Ch. B. - Tomlinson E. L., White D. - Albert P. - Arienzo I. - Barker G. - Boric D. - Carandente A. - Civetta L. - Ferrier C. - Guadelli
- J. - Karkanas P. - Koumouzelis M. - Müller U. C. - Orsi G. - Pross J. - Rosi M. - Shalamanov-Korobar Lj. - Sirakov N. - Tzedakis P. C., 2012., Volcanic ash layers illuminate the resilience of Neanderthals and early modern humans to natural hazards, Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS)of the United States of America, vol. 109, no. 34: 13532-13537.
- Бален Ж. - Караваниќ И., 2006, Почетоците на технологијата, Скопје.
- Blaser F. - Kurtanjek D. -Paunovic M., 2002, L’industrie du site nèandertalien de la groptte de Vindija (Croatie): une rèvision des matieres premières lithiques, Anthropologie 106, Éditions scientifiques et médicales Elsevier SAS, 387-398. www.elsevier.com/locate/anthro
- Karavanić I., Smith F., 1998, The Middle/Upper paleolithic interface and relationship in: Neanderthals and early modern humans in Hrvatsko Zagorje, Croatia, Journal of Human Evolution 34, London, 223-248.
- Karavanić I., 2000, Research on the Middle Palaeolithic in Dalmatia, Croatia, Antiquity 74, Cambridge, 777-778.
- Karavanić I., 2003, Mujina pećina: tragovi života dalmatinskog pračoveka, Kaštela.
- Karavanic I. - Balen Z., 2003, Osvit tehnologije, (katalog) Zagreb, 2003.
- Karavanić I., 2004., Alatke musterienske kulture, Život neandertalaca, Zagreb.
- Kunh S., 1995, Lithic Raw Material Environment, Mousterian lithic tehnology, An Ecological perspective, Princeton.
- Михаиловић Д., 2006, Петроварадинска тврђава - палеолитско налазиште (Petrovaradin fortress Palaeolithic site) Археолошки преглед 1 (2003), Београд, 9-12. www.areports.com/ap1.pdf
- Михаиловић Д, - Михаиловић Б., 2006, Палеолитско налазиште Хаџи Проданова пећина код Ивањице (Palaeolithic site Hadži Prodan’s Cave by Ivanjica), Археолошки преглед 1 (2003), Београд, 13-16. www.areports.com/ap1.pdf
- Mihailović D., 2008, New data about the Middle Palaeolithic of Serbia, The Palaeolithic of the Balkans, BAR International series 1819, Oxford, 93-100.
- Михаиловић Д., 2008, Систематска ископавања пећинског комплекса Баланица у Сићеву 2006 године, Археолошки преглед 4, Београд (2006), 16-20.
- Михаиловић Д., 2009, Пећински комплекс Баланица и палеолит Нишке котлине у регионалном контексту, Архаика 2, Београд 1-26.
- Михаиловић Д., 2009, Средњопалеолитско насеље на Петроварадинској тврђави/ Middle Palaeolithic Settleme Petrovaradin Fortress, Едиција Петроварадин, свеска II, Нови Сад.
- Михаиловић Д. - Михаиловић, Б. - Милошевић С. - Лопичић М., 2011, Технолошка варијабилност у раном средњем палеолиту централног Балкана, Гласник Српског археолошког друштва 25 (2009), 7-23.
- Papaconstantinou V. -Vassilopoulou D. 1997, The Middle Palaeolithic Industries of Epirus (chapter 24), во, Klithi: Palaeolithic settlement and Quaternary landscapes in northwest Greece, Vol. 2, Cambridge, 459-480.
- Papagiani D. 1996, Middle Palaeolithic Occupation and tehnology во, NW Greece: Evidence from openair sites, во, XIII U.I.S.P.P. Congress Proceedings vol. 2, Forly, 147-152.
- Richards P.M. - Pettitt B.P. - Trinkaus E. - Smith H.F., - Paunovic M. - Karavanić I., 2000, Neanderthal diet at Vindia and Neanderthal predation: The evidence from stable isotopes, Proceedings of the National Academy of Sciences, USA 97, 7663-66.
- Rink W.J. - Karavanić I. - Pettitt B.P. - Plicht van der J. - Smith H.F. - Bartoll J. 2002, ESR and AMS -based 14 C Dating of Mousterian levels at Mujina Pecina, Dalmatia, Croatia, Journal of Archaeological Science 29, Elsevier Science, 943-952; www.idealibrary.com.on.
- Сиракова Б. - Крумов И. - Шаламанов-Коробар Љ., Анализа на камениот материјал од пештерата Голема Пешт, кај село Здуње, (Извештај 2005), Скопје, 1-24 (непубликувано).
- Sirakova S. - Ivanova S., 1994, Hronologia na paleolitnite kulturi na teritoriata na Bulgaria, Godišnik na Department Arheologia - NBU, tom I, Sofiя, 234-248.
- Sirakova S., 2009., Middle Palaeolithic leaf points from Bulgaria, Saxa Loquuntur, Авалон, София, 119-139.
- Танева С., 2002, Историа на палеолитните изследваниа в Булгариа, Годишник на Археологически институт с музеа - БАН, том II, София, 63-69.
- Шаламанов-Коробар Љ., 1996, Терминот„Chipped Stone Industry“ во македонската археологија, Maced. acta archaeol. 14, Скопје, 241-247.
- Шаламанов-Коробар Љ., 2005, Палеолитска терминологија во македонскиот јазик, Зборник -Археологија 2, Скопје, 15-23.
- Шаламанов-Коробар Љ., 2008, Палеолитот во Република Македонија, Филозофски факултет, Скопје (непубликуван магистерски труд).
- Shalamanov-Korobar Lj., 2008а, First Paleolithic Researches in the R. Macedonia: the Cave Golema Pesht Near the Village Zdunje - Preliminary Results, во The Palaeolithic of the Balkans. Proceedings of the XV World Congress of the International Union for Prehistoric and Protohistoric Sciences (Lisbon, 4-9 September 2006) Vol. 17, Oxford 85-92.
- Шаламанов-Коробар Љ., 2008б, Палеолитска методологија и документација од археолошките ископувања 2003/2004, Maced. acta archaeol. 18, Скопје, 29-38.
- Шаламанов-Коробар Љ., 2008в, Археолошки истражувања - локалитет Голема Пешт, Македонски археолошки преглед бр. 1, Скопје, 5-9.
- Шаламанов-Коробар, Љ., 2010, Истражувања на палеолитскиот локалитет Голема Пешт, Здуње 1999- 2006, Maced. acta archaeol. 19, Скопје, 27-37.
- Шаламанов-Коробар Љ., 2011, Заштита на палеолитскиот локалитет Голема Пешт, Maced. acta archaeol. 20, Скопје, 53-538.