Macedoniae acta archaeologica 20 (2011) · стр. 171–184

Св. Атанасие, енеолитско светилиште и дел од откриениот материјал

Содржина
  1. Зошто светилиште?
  2. Наоди
  3. И. Колиштркоска Настева, Св. Атанасие, енеолитско светилиште и дел од откриениот материјал
  4. Заклучни согледувања
  5. IRENA KOLIŠTRKOSKA NASTEVA
  6. Museum of Macedonia - Skopje

Локалитетот Св. Атанасие, се наоѓа на мало возвишение (неполни 400 м надморска височина) и е едно од последните падини на Осоговските Планини, која благо се спушта кон кочанските оризови полиња. На 5 км пред влезот на Кочани, од левата страна на автопатот, одејќи од Штип, се издвојува локалниот пат кој по | км доспева до селото Спанчево. Над селото, на самиот врв од ридот, се наоѓа црквата Св. Атанасие. По неа и археолошкиот локалитет е истоимено наречен (Т.І, сл. 1 и сл.2). До скоро не беше познат во Археолошката

карта на Република Македонија,1 но побуди интерес за истражување кај археолозите откако Одделението за заштита при Матичната библиотека „Искра“ од Кочани доби информации од страна на месното население дека на просторот наречен Св. Атанасие при обработка на почвата се откриваат фрагменти од керамички садови и фигурини.2 Од тие причини надлежните институции пристација кон реализација на истражувачки проект кој се реализира 2008 година.3

На широкиот појас околу црквата Св Атанасие, по површината на земјата, се наоѓаат фрагменти од керамички садови, фигурини, животински коски и др. Според првично откриените наоди, евидентно беше дека станува збор за праисториско, односно енеолитско наоѓалиште. Онаму каде што нивната концентрација беше поголема, таму и се определивме за поставување сонди. На претходно извлечена квадратна мрежа низ локалитетот, одместонаместо беа отворени десет сонди со димензии 5 х 3 м. Повеќето од нив беа на североисточната И. Колиштркоска Настева, Св. Атанасие, енеолитско светилиште и дел од откриениот материјал

Сл. 2. Поглед кон црквата Св. Атанасие и дел од истоимениот локалитет Светилиште, Св. Атанасие,
Сл. 2. Поглед кон црквата Св. Атанасие и дел од истоимениот локалитет Светилиште, Св. Атанасие,

Т. 1. Са. 1. Секција од с. Спанчево и лок. Св. Атанасие, означен со стрелка

Т. IL. Сл. 1. Северен профил од кв.7, глинеста нивелација од правоаголно плато, исполнет со фрагментирана керамика Сл. 2. Правоаголна основа од едно од платоата на Светилиште - Св. Атанасие со мноштво фрагменти од положени керамички и коскени дарови
Т. IL. Сл. 1. Северен профил од кв.7, глинеста нивелација од правоаголно плато, исполнет со фрагментирана керамика Сл. 2. Правоаголна основа од едно од платоата на Светилиште - Св. Атанасие со мноштво фрагменти од положени керамички и коскени дарови Сл. 2. Правоаголна основа од едно од платоата на Светилиште - Св. Атанасие со мноштво фрагменти од положени керамички и коскени дарови

падина која благо се спушта од врвот каде што е црквата. Земајќи ги предвид конфигурацијата натеренот и децениските ерозивности на површината на овој рид, длабочината на истражените квадрати до карпестата здравица варираше од 20 см до 60 см, а на места видлива е и гола карпеста основа. Во овој релативно плиток слој констатиран е само еден културен хоризонт во висина од 20 см до 30 см. (Т.П, сл. 1). Сепак, покрај набројаните неповолности, просторот е благодарен за истражување бидејќи изобилува со необични наоди, некогаш концентрирани на одредени in situ позиции, а некогаш развлечени по теренот.

Зошто светилиште?

При ископувањето забележавме дека постојат сосема малку интактни простори, поточно, делови кои не биле обработувани со аграрни зафати, особено на места каде имало покрупни камења и каде орачот морал да го наткрева плугот. Токму затоа, движните археолошки наоди се откриваат во фрагментирана состојба на површината од поширокиот простор на ридската ливада. Истражувачкиот тим заклучи дека станува збор за енеолитско наоѓалиште T. Ш. Сл. 1. Фрагменти од цедилка и други видови енеолитска керамика и животински коски кое со своите специфики се карактеризира како вид праисториско светилиште. Имено, во истражениот простор се открија две назначени места, со правоаголна основа, а нивелирани и премачкани со глина која била нанесувана на карпестата основа (здравица) од ридот, со приближни димензии 2 м на 2.5 м. На тие простори кои наликуваат на платоа предците ги приложувале своите дарови и токму затоа при ископувањето се откри мноштво напластен разновиден археолошки материјал, (тил, сл. 1 и сл. 2) графитно декорирани здели, цедилки, чашки и др. (Т.Ш, сл. 1 и ел. 2).

Сл. 2 Минијатурна чашка меѓу керамички фрагменти
Сл. 2 Минијатурна чашка меѓу керамички фрагменти

Констатирани беа и три основи со кружна форма, означени со низа од еден до два реда камења и со вариабилен радиус (од 2 м до 4 м) (Т.І, сл. 2.). И покрај тоа што се кружно акцентирани простори, во нив се откри многу малку археолошки материјал, останува да претпоставуваме дека можеби биле користени во ритуално-обредни цели, но без приложување на дарови.

Анализирајќи го севкупно откриениот материјал, како од рекогносцирањата така и од ископувањата вршени на локалитетот, се издвојува високиот процент (над 50%) на ексклузивен материјал, односно високо квалитетна керамика, декорирана со повеќе видови на актуелна декорација за тој период, односно за почетокот на четвртиот милениум пр. н.е. (Т.ГУ-УП). Тука ќе ги споменеме и теракотните фигурини, како зооморфните така и антропоморфните (сл. 1 и ТІХ).

Имајќи ја предвид близината на археолошкиот локалитет Пилаво кај с. Бурилчево, кој е на спротивната страна од автопатот, на само 2 КМ НИЗ оризовите полиња и главниот пат кон Штип, може да се претпостави дека жителите од таа енеолитска населба заради свои интерни прослави, случувања и верувања во определени денови доаѓале на падините од овој рид и положувале прекрасно декорирани садови, веројатно со прилог од храна и пијалоа во нив. Пред се, на ова размислување не наведува сличноста на откриените артефакти меѓу двата локалитета. Големата процентуалност на ексклузивна керамика4 и многуте фрагментирани антропоморфни и зооморфни фигуринки,5 жртвеници - олтарни масички,6 коскени и кремени алатки откриени при истражувањето не насочуваат да констатираме дека овој простор бездруго бил користен како светилиште. Не с исклучива можноста дека во близина нема и други локалитети од тој период, затоа ќе претпоставиме општо дека жителите од тој регион го одбрале и назначиле овој простор за нивен храм и тука приложувајќи ги даровите, безусловно се одвојувале од најубавите и најдрагите предмети од својата покуќнина која ја изнесувале И. Колиштркоска Настева, Св. Атанасие, енеолитско светилиште и дел од откриениот материјал од домовите со цел да ја даруваат на „боговите“ и во служба на верувањата кои ним им биле значајни во секојдневното живеење.

Кон ова размислување во прилог оди и тоа што околу овие простори и во нив не се открива лепеж, ниту траги од носечки колци за конструкција на објекти, што говори дека биле веројатно како отворени правоаголни платоа или, пак, биле назначени и заштитени со мошне лесна конструкција од која е тешко да се откријат археолошки остатоци. Покрај тоа што служеле за приложување на дарови, можеби биле места и за жртвување животни (традицијата која и денес е се уште актуелна - курбан), бидејќи освен со керамички наоди, светилишните платоа изобилуваат и со коскени наоди од животинско потекло, ритуално принесени консекративни рогови и алатки. (Т.Х, a, f, ж; Т.Ш, сл. 1).

Наоди

Од севкупно откриениот керамички материјал, покрај помалобројната и не така атрактивна керамика, се садовите за секојдневна употреба - за готвење, додека трпезната - фина керамика се издвојува со карактеристичната графитна декорација или со врежани мотиви. Сите се изработени рачно и од пречистена глина.

Во целосниот опус садови се задржува трендот на форми карактеристичен за енеолитскиот период: конусни (ТУ 6; T.V, в; ТУШ, Ff), биконусни (сл.3; TIV, в ТУШ, B, г, д), крушковидни (TIV, r; TVI, в, г), правоаголни или полиаголни (во хоризонтален пресек), (T.V, а; Т.УП, a, 6, B, a, f) и полутопкалести (T.IV, a; T.V, 6; T.VI, а,ѓ; T. ВИЛ г). Дната се рамни, освен кај пехарестите видови, кои се со издигната цилиндрична ногалка. Држалките на садовите најчесто ги има во: лентести, аглести, тунелести и брадавичести облици. (Т.УШ). Кај вертикалните лентести и валчести, горниот корен е до самиот раб кај отворот на садот или веднаш под него (T.VUI, а, е, ж), на конусните чинии дражалките се поставени под венците во хоризонтална позиција (Т.МШ, д, Fr), додека кај биконусните садови држалките се извлечени над аглестото прекршување на стомакот (T. VIII, в, г, е, 3). Доколку е садот графитно декориран, тогаш и тие се насликани (Т.УШ, B, ге, ж 5).

Веќе нагласивме дека најчести декорации и украсувања нанесени на садовите се: графитното сликање (T.IV; Т.УТ), некогаш во комбинација со втиснувања (Т.У!ШЦ, е; сл.б) и украсување со врежување. (T.V; Т.УП).

Графитно декорираните садови се со фина фактура, сјајна површина темносива до црна основа, врз која се насликани коси графитни линии во хоризонтални или аглести полиња. Некогаш линиите се во мотив на бесконачност. (T.IV; T.VI). Има примери на садови, длабоки чинии, со полутопкалеста форма кои се графитно украсени и од надворешната и од внатрешната страна.7 (T.IV, а; T.VI, а). Слични на овие се откриени и на споменатиот локалитет Пилаво кај с. Бурилчево“.8

Особено се атрактивни садовите декорирани со врежани линии во правоаголни или полигонални полиња во паралелни двојни линии. Кај некои наоди во засеците од врежување се насетува бела пастозна боја со која биле пополнувани врежувањата. Формите на тие садови покрај полутопкалести или широко отворени чинии се често со правоаголна, полиаголна или квадратна основа (во хоризонтален пресек) на кои се уште не е возможно да им се направи реконструкција поради недоволна содржина од фрагментарни елементи. (T.V, а; T.VII, а, 6, B, д, Г). Необични се оние кои се и однадвор и однатре украсени (T.ВИЛ, a, б). Поретки се полутопкалестите садови украсени со врежување. (T.VII, г). Екслузивноста на овие наоди повторно потврдува дека и овие садови се приложувани како атрактивен избор на светилишните платоа, како дар во одредена ритуална цел.

T. V. Декорација со врежани линии
T. V. Декорација со врежани линии

Во либациски цели веројатно биле дарувани минијатурните чашки кои се со доста груба фактура, дебели зидови и светло кафена боја. Една од нив имала мала држалка која е откршена и ако ја замислиме целосно би наликувала на денешен мал филџан (висина до 3 см) (сл. 2.). Богатиот духовен живот на овие наши предци е мултиплициран, покрај споменатото, и во минијатурните теракотни фигурини кои исто така биле приложувани покрај преостанатиот материјал на светилиштето Св. Атанасие. Повеќето од нив се антропоморфни, со претстава на женско тело, најчесто декорирани со врежани линии, кои ни го доловуваат нивното тело кое веројатно го украсувале со привремени тетоважи и шари познати во стручната литература како „двојно јајце“.9 Можеби сето ова било изведувано во обредни цели10 (Т.ІХ, в).

Необичен наод е фигурината на жена претставена со една крената рака во вид на поздрав, на која се нагласени прстите од дланката (за сега единствен пример кај нас и пошироко во регионот).

И. Колиштркоска Настева, Св. Атанасие, енеолитско светилиште и дел од откриениот материјал

Т. VL. Графитно сликање
Т. VL. Графитно сликање

Откршена е долната половина и главата. И на предната и на задната страна околу вратот врежани се две паралелни линии со „ЈУ“ мотив, што може да претставува дел од облека или накит. Во врежувањето се насетува трага од пастозна црвена боја (Т.ІХ, 6). Покрај реалистичните претстави, откриена е една стилизирана фигурина со извлечен лик во пределот на носот, слабо нагласени очи и широко отворени рудиментирани раце. Долната половина од фигурината недостасува (Т.|Х. а). Неколку такви примери со стилизиран лик пронајдени се и на лок. Пилаво.11

Најатрактивниот наод од светилиштето Св. Атанасие, с. Спанчево, е портретниот лик на „мојот предок“.12 Станува збор за откршена глава од теракотна фигурина со претстава на возрасен маж со изразена ќелавост. Устата е полуотворена со аглесто акцентирана брада. Ушите му се продлапчени за обетки, а доколку тие биле прикачени на фигурината и изведени од органска материја, низ годините останале само дупчињата во ушите како сведоштво дека мажите како и жените носеле обетки за украсување на своето тело.13 Бојата на главата е со темносиво премачкување, а основата во внатрешноста е кафена, што е видливо на прекршениот дел“14 (сл. 1).

Во зооморфните фигурини со реалистичен вајарски израз се издвојува претставата на доместицирано животно со откршена глава и нозе. Во задниот дел од телото (особено во карлицата) се распознава говедо или крава. Изведена е со голема умешност познавање во обликувањето. Телото е декорирано со косо шрафирани паралелни, графитни линии. (Т.ІХ, г - горен десен агол од сликата). Преостанатите фигурини се тешко распознатливи, една наликува на вид стилизирана птица со издолжен врат, а две на стилизирани овци. Сите се со откршени делови од телото, што го отежнува нивното распознавање. (Т.Х, г). Екслузивитетот на севкупно откриениот материјал се надополнува со жртвените масички или уште познати како олтарни масички кои се задржуваат во духовната традиција од неолитот и продолжуваат низ целиот енеолит. Фрагменти од нив има во поголем број. Повеќето од нив се со аглести завршетоци од кои се заклучува дека најчесто биле со правоаголна форма, поставени на четири нозе. Декорирани се со врежување со полукружни или аглести мотиви. (ТХІ; сл. 5). Последниот е со невообичаена површина на подлогата на масичката, која е изведена со повеќе перфорирани отвори како цедилник, кои служеле веројатно за исцедување на прилогот кој бил поставен во него.

Сл. 2. Минијатурни чашки
Сл. 2. Минијатурни чашки
Сл. 1. Портрет „мојот предок“66 теракота
Сл. 1. Портрет „мојот предок“66 теракота
Сл. 3. Сад со биконична форма
Сл. 3. Сад со биконична форма
Сл. 4. Декоративна тула
Сл. 4. Декоративна тула

Меѓу напластените фрагменти од садови пронајдени се теракотни украсни елементи (два предмета) изведени во три крака, а четвртиот е откршен од основата каде биле аплицирани. Долните и страничните краци се оштетени и за сега не може со сигурност да се каже на каков предмет биле декорација, освен да претпоставиме дека е во прашање вид жртвеник. Овие наоди се плочести, но на предната страна се благо набрекнати и украсени со врежани линии кои биле исполнети со бела пастозна боја. На задната страна се благо конкавни и замазнети. (T.IX, д, б).

Бројни се камените и кремените алатки кои ги пронаоѓавме меѓу мноштвото керамичен

Илустрација, стр. 178
T. [X. Фигурини
T. [X. Фигурини

кремени јадра и ножиња (ТІХ, 6, в, г. е). Поради непосредната близина на рудникот за опалит до самиот локалитет Св. Атанасие, голем е бројот на јадра и алатки од овој материјал кој е со жолта основа или попознат под називот опализиран туф. Чести се алатките од ДОЛОМИТ СО кремаво-сиво бела боја, како и од јаспис со темноцрвена боја и сиви жили низ него.15

Откриени се убаво обработени коскени алатки - шила и игли, орудие за обработка на земја изработено од животински рог, како и накит - откршена половина од спондилус- брезлетна (TX, a, f, 2).

Осамен е фрагментот од декоративна тула со правоаголна форма, која е украсена со втиснувања од прсти. Задниот дел е со мазна површина и заоблен ивичен агол. Функцијата засега не е позната (сл. 4).

Илустрација, стр. 180
Илустрација, стр. 181
Сл. 6. Фрагмент од агол на жртвен сад со Сл. 5. Фрагменти од жртвени масички графитно сликање
Сл. 6. Фрагмент од агол на жртвен сад со Сл. 5. Фрагменти од жртвени масички графитно сликање

Заклучни согледувања

Конечно, интересно е да се напомене дека и денес овој простор се уште ја задржал функцијата на свето место со постоечката црква Св. Атанасие. Познато е дека овој светец е синоним на бесмртноста, што не наведува да претпоставиме дека низ вековната традиција, во тој контекст и предците ја почитувале бесмртноста. Оваа црква пред десетина години е возобновена врз основата на постара разрушена средновековна црква. Кон ова би додале дека на спротивната падина кон запад, (на неполн | км од нашето светилиште) на врвот од тој рид се наоѓа уште една активна црква - Св. Илија. Овој светец кај верниците е познат како заштитник од громовите и грмотевиците. Останува да претпоставиме дека стравот од громовите и молњите кој постои кај некои луѓе сигурно бил исто толку силен и кај предците од енеолитот, па веројатно со желба да ги умилостиват и стивнат тие непознати збиднувања кои доаѓале од Осоговските Планини во некои тмурни денови, се определиле на ова светилиште да принесуваат дарови. Тоа не значи дека некогаш прилозите не биле насочувани со мисла за продолжување на здрав пород, спокој на душите, молба кон дождовите или сушата, поздрав И. Колиштркоска Настева, Св. Атанасие, енеолитско светилиште и дел од откриениот материјал кон сонцето и може да нагодуваме уште долго според денешните размислувања во што нашите предци веруваа или се молеа, но верувам дека сегашните општеживотни мисли се многу блиски со тогашните. Едно е сигурно, дека се справувале со истите природни нешта со кои и ние денес се справуваме.

Откриениот движен археолошки материјал покажува блискости како во формите и украсувањето на садовите така и со севкупниот преостанат материјал: теракотните фигурини, жртвениците, коскените и камени алатки, со потесниот регион кај нас, со културната група Шуплевец-Бакарно Гумно, а пошироко соодветствува со културниот комплекс Бубањ-Салкутца-Криводол.

Ирена Колиштркоска Настева ну Музеј на Македонија

1000 Скопје

inasteva@hotmail.com

IRENA KOLIŠTRKOSKA NASTEVA

Museum of Macedonia - Skopje

“SV. ATANASIE”, AN ENEOLITHIC SANCTUARY

AND A PART OF THE DISCOVERED MATERIAL

Белешки

  1. Археолошка карта на Република Македонија, том Ил, ману, 1996, Скопје. ↩
  2. Жител од селото при обработка со трактор ја разорал оваа површина за сопствени посеви. Покрај тоа што тој не бил сопственик на овој простор, кој катастарски € евидентиран на Република Македонија и по укажаната опомена од надлежните стручни лица, продолжил со обработка на почвата, па така ги нарушил културните слоеви. ↩
  3. Матичната библиотека „Искра“ од Кочани и Музејот на Македонија од Скопје поднесоа барање и програма 3a заштитно ископување до Министерството за култура на Република Македонија кое беше одобрено. Летото 2008 година се изведе првата кампања од страна на Матичната библиотека „Искра“ од Кочани, под раководство на археолог Илинка Атанасова, а есента истата година се изведе и втората кампања од страна на Музејот на Македонија под раководство на археолог Ирена Колиштркоска Настева и стручна екипа: Марина Коруноска Србијанко, Марина Спирова, Илинка Атанасова, Јулијана Иванова, Благица Стојанова и Горан Тренковски. ↩
  4. Колиштркоска Настева И., Карпузова C., 2005. ↩
  5. Колиштркоска Настева И., 1999. ↩
  6. Атанасова И., 2010. ↩
  7. Цртежите и фотографиите ги изработи Ирена Колиштркоска Настева. ↩
  8. Колиштркоска Настева И., 2011. ↩
  9. Gimbutas M., 1974. ↩
  10. Конзерваторско-препараторските зафати на прикажаниот материјал ги изврши Стапка Петковска од лабораторијата на Музејот на Македонија. ↩
  11. Колиштркоска Настева И., 1999, 29. ↩
  12. Машкиот лик го доби името „мојот предок“6 при археолошкото ископување. ↩
  13. Kolistrkoska Nasteva I., 2010. ↩
  14. За првпат промотивно овој наод беше презентиран како еден од десетина артефакти од македонската праисторија, на меѓународната изложба за праисторија ,,Unearthed“, Sainsbury Centre for Visual Arts, Norwich, UK, 2010. материјал: рачна камена мелница со траги на подолго користење, камени секири идлетаи ↩
  15. Благодарност до колешката м-р Jb. Шаламанов Коробар, која одвои време за прецизно да ги определи повеќето од овие наоди. ↩

Summary

"Sv. Atanasie", an Eneolithic Sanctuary and a Part of the Discovered Material

The site of “Sv. Atanasie” is located on a low rise on the last slopes of the Osogovski Mountains, which fall gently toward the rice fields of Koéani, 5 km before the entrance to Koéani, on the left side of the highway as one comes from Stip. There a local road detaches itself and after one kilometer arrives at the village of Spanéevo. Above the village, on the very top of the ridge stands the church of Sv. Atanasie, from which the archaeological site takes its name. (T. I, fig. 1 and fig. 2) Until recently it was not known on the Archaeological Map of the Republic of Macedonia, but interest arose among archaeologists for its investigation when information was received from the local population that in the area called Sv. Atanasie, during working of the land, fragments of pottery vessels and figurines had been found. For these reasons, a research project was implemented in 2008.

In the wide zone around the church of Sv. Atanasie, fragments of ceramic vessels, figurines, animal bones, etc. are found on the surface. On the basis of the first discoveries, it was evident that we were dealing with a prehistoric, Eneolithic site that, because of its specific qualities, was characterized as a prehistoric Sanctuary. In fact, in the investigated space two designated spots were found, with rectangular foundation, leveled and plastered with clay that had been brought from the bedrock of the ridge; each had approximate dimensions of 2 x 2.5 m. In these spaces the ancestors offered their gifts, and therefore during the excavation a multitude of piled up archaeological materials of various kinds was found (T. П, fig. 1 and fig. 2), graphite decorated bowls, colanders, cups, et alia (T. Ш, fig. 1 and fig. 2).

Three round foundations were also noted, marked with a row of one or two courses of stones and with a variable radius, from 2 to 4 m. (T. I, fig. 2) In addition there were highlighted spaces in which very little archaeological material was found; it remains for us to hypothesize that they were used for ritual/ceremonial purposes, but without the donation of gifts.

Through analysis of all the archaeological material, both from surveys and from the excavations carried out on the site, a high percentage (above 50%) of “exclusive” material can be sorted out: high quality pottery, decorated with several types of decoration appropriate for the Eneolithic period, or for the beginning of the fourth millennium BC (T. IV-VIII). Here we shall mention also the terracotta figurines, both zoomorphic and anthropomorphic. (Fig. 1 and T. IX)

Keeping in mind the proximity of the archaeological site of Pilavo at the village of Burilcevo, we can hypothesize that the inhabitants of this Eneolithic settlement on the occasion of their internal celebrations, events, and beliefs, on specified days, came to the slopes of this ridge and set out beautifully decorated vessels, probably with a contribution of food and drink in them. First of all, the similarity of the discovered artifacts from the two sites leads us to this idea. The large percentage of exclusive pottery and the amount of fragmented anthropomorphic and zoomorphic figurines, altars, bone and flint tools (T. XI: fig. 5) discovered during the investigation led us to conclude that this space undoubtedly was used as a Sanctuary. The possibility is not excluded that there are other sites of this period in the vicinity; therefore we hypothesize generally that the inhabitants of this region chose and marked this space for their Temple and here they offered their gifts. Unconditionally they selected the most beautiful and dearest items from their household goods, which they brought from their homes, in order to offer them to the “Gods” and in service of their beliefs that were significant for them in daily existence. И. Колиштркоска Настева, Св. Атанасие, енеолитско светилиште и дел од откриениот материјал

It is interesting that around these spaces and in them no remains of wattle-and-daub were found or traces of supporting poles for the construction of buildings. This suggests that they were probably open, rectangular spaces or were marked and protected with light constructions whose remains are difficult to find archaeologically. In addition to serving for the offering of gifts, possibly these were places also for the sacrifice of animals (a tradition that continues even today in the kurban), because besides the ceramic finds, the plateau of the Sanctuary is full of bone finds of animal origin, ritual sacrifices, horns of consecration, and tools (T. X, a**; T. Ш, fig. 1).

The rich spiritual life of these ancestors of ours is amplified, besides what has been mentioned, also in the miniature terracotta figurines. The most attractive find from the Sanctuary at Sv. Atanasie at Spanéevo is the portrait of “my ancestor”, the head of a terracotta figurine with the representation of an adult male, with expressive baldness, half open mouth, and an accentuated beard. His ears were pierced for earrings, and in as much as they were attached to the figurine and made of organic material, through the years only the holes remained in the ears as evidence that men as well as women wore earrings for the adornment of their bodies (Fig. 1).

The portable archaeological material shows closeness in the shapes and decoration of the pots as well as in all the remaining material: terracotta figurines, altars, bone and stone tools, closeness with our narrower region, with the cultural group Suplevec-Bakarno Gumno, but more broadly it corresponds with the cultural complex Bubanj-Salkutca-Krivodol.

Библиографија