Macedoniae acta archaeologica 20 (2011) · стр. 560–564
Заштита на археолошките локалитети во Република Македонија од елементарни непогоди
Содржина
податоци што ги има кај себе како сведоштво
ЗАШТИТА НА АРХЕОЛОШКИТЕ
ЛОКАЛИТЕТИ ВО РЕПУБЛИКА
или извор, како и неговата намена и значење, македонија ОД ЕЛЕМЕНТАРНИ
да служи за задоволување на културните, научните, едукативните, естетските, верските,
НЕПОГОДИ
економските, туристичките и другите потреби на граѓаните и на општеството. Од сето ова
Елементарните непогоди (земјотреси. по-
може да се увиде дека заштитата од елеменплави, пожари, лизгање на земјиште, вулкани и
тарни непогоди претставува преземање на активности за спречување на дејства, појави други непогоди) претставуваат дел од комплек-
и влијанија со кои се врши или може да насноста на загрозувања кои се јавуваат насскаде на нашата планета. Тие како едни од ризиците
стане оштетување, уништување, растурање, исчезнување и деградирање.
и опасностите на загрозување на материјалните
Република Македонија има површина од добра на една држава претставуваат сериозен
25.713 км“ и нема излез на море. На исток грапроблем за нивна заштита од. Култутрното на-
ничи со Република Бугарија , на север со Репуследство, кое како дел од материјалните добра
блика Србија, на запад со Република Албанија што претставува израз или сведоштво на чове-
и на југ со Република Грција. Македонија е ковото творештво во минатото и сегашноста
земја којашто е заградена во нејзините граници или како заеднички дела на човекот и приро-
и не излегува на море или океан. Таа географдата, поради своите археолошки, етнолошки,
ски е дефинирана со долината којашто ја фористориски, уметнички. архитектонски, урба-
мира најголемата река на нејзината територија НИСТИЧКИ, амбиентални, Технички, социолош-
- Вардар - која се граничи со повеќе планинки и други научни или културни вредности,
ски вериги. Главно, земјиштето е нерамно и својства, содржини или функции," изложено на
лоцирано меѓу Шар Планина и Осогово кои ризици и опасности од елементарните непого-
се границата на долината на реката Вардар. ди, оставено е на грижа или негрижа на држа-
Трите најголеми природни езера во државата вата за негова заштита или пропаст.
се: Охридското, Преспанското и Дојранското.
Поради широкиот поим на културно на-
Тие лежат на јужната граница, и се поделени следство тоа би можело да се подели според
меѓу границите со Албанија и Грција. Охриднеговите својства, значењето, како и според
ското Езеро се смета за едно од најстарите езенеговата загрозеност.
ра и биотопи во светот. Регионот е сеизмички
Археолошките локалитети како недвижно
активен и во минатото се случиле многу какултурно наследство кое е дел од поделбата
тастрофални земјотреси, од кои најблизок е според својствата на културното наследство,
скопскиот земјотрес од 1963 кој сруши 80% односно негова поткатегорија претставуваат
од градот Скопје и притоа загинаа околу 1000 збир на материјални споменици на култура-
луѓе. Најголема котлина е Пелагонија на која та, поединечни објекти, односно целини од
се одгледуваат многу култури специфични за претпоставен, но неизвесен капацитет и про-
ова климатско подрачје како, на пример, тутусторен, и хронолошки, и културен дијапазон
нот, кој најмногу се одгледува во околината на со потекло во непознат пред- или историски
Прилеп. Македонија исто така има и „сценски“ период.
планини. Тие припаѓаат на две различни планински вериги: првата се планините од шарскиот предел, која се надоврзува со западновардарската/пелагониска груп планини (Баба Планина, Ниџе, Кожуф и Јакупица ), исто така позната како Динарска верига. Втората веригае
Заштитата на археолошките локалитети има за цел зачувување во изворна состојба, создавање на што поповолни услови за опстанок и за задржување на интегритетот на сите
"Член 2 од Законот за заштита на културното наследство („Службен весник на рм“ бр. 20/04:71/04:115/07)
Член 4 од Законот за заштита на културното наследство (Службен весник на рм“ 6p. 20/04: 71/04:
2 Член 3 од Законот за заштита на културното наследство
(„Службен весник на рм“ бр. 20/04:71/04:115/07)
СЕИЗМОЛОШКА КАРТА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА
За спречување, односно заштита од ризиците и опасностите, Република Македонија инстипадниот дел се помлади и повисоки во однос на оние од источниот дел на земјата. Најстарите
туционално и преку системи врши заштита на материјалните добра преку мерки за нивна пронајдоци од први организирани човечки населби во Македонија датираат од новото ка-
заштита. Заштитата и спасувањето во Pertyмено време (неолитот). Антиката и средниот
блика Македонија се организира како единвек оставиле многу белези. особено големиот
ствен систем за откривање и спречување на број археолошки локалитети со кои изобилу-
настанувањето и отстранувањето на последива територијата на Република Македонија.
ците од настанатите елементарни непогоди, Земајќи ја предвид географската положба на
епидемии, епизоотии, епифитотии и други Република Македонија. релјефот, климата,
несреќи во мир и во војна и од воени дејства со како и историјата на природни несреќи и ка-
кои се загрозуваат животите на луѓето, природтастрофи, таа е загрозена најмногу од појавата
ните богатства, животинскиот И растителниот на поплави, пожари, земјотреси и одрони и
свет, добрата во општа употреба и предметите лизгање на земјиштето. Оттука, разбирливо е
и објектите одособено културно и историско значење. Собранието и Владата на Република и очекувањето на загрозување на археолошки-
Македонија заедно и во соработка со единици-
* Ibid.
> Извор: Центар за управување со кризи и Дирекција
Член 3 од Законот за заштита и спасување („Службен весник на рм“ бр. 36/04 од 10.6. 2004).
за заштита и спасување. нали. До излевање доаѓа и поради нерегулирате на локалната самоуправа, се органите кои се
носта на речните корита и канали. Соодветна одговорни, односно ги одредуваат и спроведуваат мерките за заштита и спасување во случај
опасност претставуваат и високите брани на хидроцентралите и вештачките акумулациони на елементарни непогоди, како и претходно процената за загрозеност на територијата и
езера. Особено штети предизвикуваат сливматеријалните добра од ризиците и опасностите
ните подрачја и брани во регионите на Тетово, Македонски Брод, Велес, Битола, Скопје, во случајот елементарните непогоди. Правен-
Струмица, Валандово, Кочани, Куманово, тивните мерки се од големо значење за зашти-
Гевгелија. Кавадарци и Неготио. (Карта 1).10 тата, бидејќи со нив се преземаат активности за спречување од штети при евентуална појава на
Поплавите се многу опасни и редовно нанесуваат голема материјална штета. Последиците одреден ризик или опасност. Во случаи на по-
од полавите можат да бидат загрозувачки. Од интензивни појави на елементарни непогоди,
голема колична наноси на местата погодени од како и настанување на штета од истите од посебно значење спроведувањето на мерките за
подава, однесување, рушење или поткопување на патишта, мостови, објекти и други градби, спасување и асанација на теренот кој е погоден од непогодата. Најповикувани институции кои
како и променување на течението на реките со нанесување големи количества нанос.12 Мертреба да делуваат во случај на катастрофа во нашата држава се Центарот за управување со кри-
ките за заштита на археолошките локалитети зи, како највисоко стручно-раководно тело во
од поплави во кризните региони можат да бидржавата, Дирекцијата за заштита и спасување
дат превентивни и оперативни.
Превентивни мерки се создавање на ускако стручно-оперативно тело кос делува на те-
лови за брзо отстранување на водата во рамрен зафатен со катастрофа, градоначалникот и
ничарските предели, како и спречување на совет на единицата на локална самоуправа, како најодговорни субјекти за активности поврзани
нанесување на талог од високите во ниските предели на речните корита и редовно следење со подготвувањето за самозаштита и спасување
на ситуацијата на водените текови. Заштитана населението и материјалните добра во ката-
та може да се врши преку изградба на насипи строфи од локален карактер, како и невладините организации, Црвениот крст на Република
на опасните, односно ризичните места, мрежа за одвод во случај на надоаѓање на големи ко-Македонија, кои имаат човечки и материјални ресурси за помош на власта во областа на
личини на вода, како и запазување на сигурносните мерки при изградба на акумулации. !? едукација на граѓаните и практично делување на терен погоден од катастрофа. Во Република
Оперативните мерки се преземаат непосредно или за време на непогодата. Тие се состојат Македонија според последните податоци има околу 6000 археолошки локалитети. Речиси во
од контрола на поплавата од акумулациите. Тоа занчи дека при надоаѓање на поплавниот секое место во Македонија во градовите, села-
бран тој да се пренасочи во посебни акумулата, како и во нивните околини може да се каже дека се наоѓа по некој локалитет.
ции што се направени за вакви случаи за да не дојде до големо рушење на локалитетите, создавање вештачки прегради во случај на
ПОПЛАВИ
Големата наклонетост на сливните повр-
рушење на природните, како и контролирано испуштање на акумулациите во случај на шини во одделни делови на државата за време
опасност на одрон од брег во самите нив, како на обилни дождови или нагло топење на сне-
и евакуацијата како последна мерка за заштигот во одреден период од годината, доведува
та на материјалните добра.
до излевање на водата од речните корита и ка-
S: Civilna zastita, vojnoj stampariji, Split, 1978
8 Археолошка карта на Република Македонија, том II,
Скопје 1996.
ПОЖАРИ
Оваа мерка на заштита посебно треба да се
Нашата држава ја карактеризираат два
спроведе на локалитетите кои влегуваат во сеизмечко загрозено подрачје. Оперативнивида пожари: шумски, карактеристични за летниот период, особено во источниот дел на
те мерки за заштита од земјотреси претежно државата и урбани во населените места кои се
се сведуваат на организација на спасување, јавуваат како резултат на стара или неисправна
расчистување, згрижување и асанација. "7 инсталација и несодветно чување на лесно 3aпаливи материјали (Карта 2).14 Мерките за про-
ОДРОНИ И ЛИЗГАЊЕ
НА ЗЕМЈИШТЕ
тивпожарна заштита за археолошките локалитети и кај пожарите можат да бидат правен-
Оваа појава е карактеристична за некои делови од Република Македонија, а се јавува тивни и оперативни, поради отстранување на
при долготрајни поројни дождови, при нагнастанатите последици и нивно намалување. Превентивните мерки претежно се делат на
ли промени на температурата, тектонски просторни, градежнички и технички. Сите
движења и појава на подземни води. Досега овие мерки се значајни, пред си, за ефикасна
се регистрирани вакви лизгалишта во Битуше и достапна интервенција во случај на пожар,
(Дебарско), Рамина (Велес), Гермо (Тетовско). осетливост на објектита на пожар (се мисли на
Крива Паланка и меѓу Кавадарци и Неготисоставот на материјалот) и уреди за јавување
но. Одрони на земјиштето се регистрирани како и превентивно дејствување.15 Оператив-
на патните правци Дебар-Струга, Маврово-Дебар, Скопје-Велес, Кичево-Охрид, Велесните мерки се превземаат за локализирање и
Прилеп и Виница-Берово (Карта 4). 8 Прегасење на пожарот.
вентивни мерки за заштита на археолошките
ЗЕМЈОТРЕСИ
локалитети од овие појави се состојат од прет-
Земјотресите настануваат како резултат на
ходни испитувања и анализи на теренот, како поместување на земјините плочи (тектонски)
и останатите фактори: состав на земјиштето, или уривање на „тавани“ во празнините на
топографија, ветрови, атмосферски врнежи, земјината кора (урвински). Територијата на на-
потреси и слично. "" Исто така, како превенција шата држава се наоѓа во Алпскохималајскиот
се градат и потпорни 5идови, галерии, пропојас, во истчномедитеранската орогена зона,
пусти и слично. За разлика од превентивните оперативните мерки, овие активности се со интензивни сеизмички активности од прв и втор ред во следните сеизмички зони: Скопје-
преземаат во моментот на појава на лизгање Витина (Косово): Охрид-Корча (Албанија);
на земјиштето со што целта им е последици-Дебар-Пешкопеја (Албанија); Берово-Кресна
те да се сведат во најмала мерка. Земајќи ја (Бугарија); Битола-Лерин (Грција); Гевгелија-
предвид раепространетоста на археолошките Солун (Грција) (Карта 3).16 Една од главните
локалитети низ целата територија на Република Македонија, како и подрачјата каде често мерки за заштита на археолошките локалитети од земјотреси е почитување на градежните нор-
се случуваат елементарни непогоди, односно ми при конзерваторско реставраторските рабо-
кои се загрозени од нив, се воочува и ризикот ти на објектите на локалитетите и воопшто, со
и опасноста кој би се јавил на археолошките што би можело да се поднесе слаб или умерен
локалитети, односно настанување на штети интензитет на земјотрес во границите на ела-
како последици од непогодите. Поради сето стичнота, а додека јаките земјотреси да ги под-
ова неопходна е соработка меѓу17 институцинесе без евентуално или поголемо оштетување.
ите од областа на заштитата на спомениците
S.: Civilna zastita, Vojnoj stampariji, Split, 1978.
'S Potpukovnik Dr Stojanovic, R., Pukovnik Obrknezevic,
'S Прирачник за самозаштита и заштита во случај на S. Civilna zastita, vojnoj stampariji, Split, 1978
катастрофа - Црвен крст на Република Македонија.
‘© Прирачник за самозаштита и заштита во случај на
" Potpukovnik d-r Stojanovic R., Pukovnik Obrknezevic S.: Civilna zastita, Vojnoj stamparii, Split, 1978.
катастрофа - Црвен крст на Република Македонија. тивно, се со цел за зачувување на културното на културата и институциите од областа на заштитатаи спасувањето H изготвување на ела-
наследство од елементарни непогоди.
борати, планови, програми и друго, за зашти-
м-р Драган Веселинов та и спасување на археолошките локалитети.
Регионален центар за управување Заедничката соработка ќе овозможи услови за
со кризи - Штип дејствување. како превентивно така и опера-
dragan_veselinov@yahoo.com
Белешки
- Tbid. ↩
- Thid. ↩
- Прирачник за самозаштита и заштита во случај на катастрофи-Црвен крст на Република Македонија ↩
- Potpukovnik Dr Stojanovic, R., Pukovnik Obrknezevic, S. Civilna zastita, vojnoj stampariji, Split, 1978 ↩
- Прирачник за самозаштита и заштита во случај на катастрофа - Црвен крст на Република Македонија. ↩
- Potpukovnik d-r Stojanovic, R., Pukovnik Obrknezevic S.: Civilna zastita, Vojnoj stampariji, Split, 1978. ↩
Библиографија
- Археолошка карта на Република Македонија,том 1, Скопје 1996.
- Археолошка карта на Република Македонија,том И, Скопје 1996.
- Stojanovic,R.,-Obrknezevic, S., 1987, Civilna zastita, vojnoj stampariji, Split
- Stojanovic, R., 1984, Zastita I spasavnje иа! I materijalnih dobara u vanrednim situacijama, Beograd
- Солунчевски, M., 2005, Цивилна заштита, Скопје
- Закони Закон за заштита и спаување („Службен весник на рм“ бр. 36/04 од 10.6.2004)
- Законот за заштита на културното наследство („Службен весник на рм“ 6p. 20/04; 71/04; 115/07)
- Прирачници Прирачник за самозаштита и заштита во случај на катастрофа - Црвен крст на Република Македонија
- Институции Центар за управување со кризи Дирекција за заштита и спасување