Macedoniae acta archaeologica 20 (2011) · стр. 557–559

Превентивната археологија во рамките на Европската конвенција за заштита на археолошкото наследство од Валета

Конвенцијата од Валета, а во врска со пре-ЗАШТИТА НА АРХЕОЛОШКОТО

вентивната археологија како дел од пакетот

НАСЛЕДСТВО ОД ВАЛЕТА

- интегрирана заштита.

Со Законот за заштита на културното

Превентивната археологија е поим кој наследство,1 кој во Република Македонија

вклучува координирано преземање на повеќе почна да се применува од јануари 2005 год. и со неговото дополнување од 2007 год.“ ут-

видови активности кои за основна цел имаат благовремено спречување на потенцијалното врдени се повеќе нови стандарди и правила

нарушување на интегритетот или спречување во поглед на прашањата во врска со археолошките истражувања и воопшто со зашти-

на целосно уништување на археолошкото наследство при изведување јавни или приватни тата на археолошкото наследство во Репу-

градежни работи и при експлоатација на миблика Македонија. Ваквите нови стандарди и правила се засновани врс основа на Ревиди-

нерални суровини.

раната европска конвенција за заштита на археолошкото наследство усвоена 1992 год во Валета, која, пак, во Република Македонија е

Како прв. превентивен чекор во одбегнуратификувана во 2005 год". Оваа конвенција

вањето на несаканите ефекти врз археолошкото наследство, Конвенцијата од Basera е еден од темелните акти на Советот на Ев-

насочува на соработка меѓу археолозите и ропа од областа на заштитата на културното

планерите, односно бара археолозите активно да бидат вклучени во целиот процес на планирање.

наследство, а одредбите содржани во неа се усогласени со промените кои се настанати во научната и во економската свера.

Активна соработка меѓу археолозите и

планерите во Република Македонија се уште не е воспоставена. Планерите слободно планираат на секоја површина која се вклопува во нивната дадена цел, а отпосле, често се судураат со археолозите, и тоа откако ќе ја отпочнат процедурата во врска со издавањето одобренија за изградба или последниве години мошне актуелно во Република Македонија, доделувањето на концесии за експлоатација на минерални суровини.

Одредбите на Конвенцијата од Валета се

однесуваат на:

- идентификацијата на наследството и мер-

ките за заштита;

- интегрираната заштита на археолошкото

наследство,

- финансирањето на археолошките истра-

жувања и конзервацијата;

- собирањето и дисеминацијата на научни-

те информации;

Имено, барателите на градежна дозвола - подигањето на Јавната свест;

или барателите на концесии законски се об- - превенцијата на недозволена трговија на

врзани да добијат стручно мислење за бара-

елементи од археолошко наследство;

ната локација, што е во надлежност на Упра- - заемната и техничката помош Mery

вата.

земјите-потписнички на Конвенцијата.

Низ системот мислење се постапува на неколку начини. Може да се одобри локацијата,

' „Службен весник на Република Македонија“ 6p.

“ „Службен весник на Република Македонија“ бр.

Во матичниот закон превентивните заштитни мерки

„Службен весник на Република Македонија“ бр.

опфатени се во поглавјето за интегрираната заштита. 56/05. Самиот чин на ратификација подразбира обврзување

> Од формирањето на Управата, во 2005 год., до денес на земјата-потписничка да ги применува обдредбите од

издадени се повеќе од 1000 стручни мислења по двете Конвенцијата. те објекти in sifu, а планот да се измени, односно или може да не се одобри локацијата, или да

да се приспособи на новонастанатата ситуација. се одредат соодветни услови под кои ќе да се

Преку примената на овие решенија се добие бараното одобрение, но откако тие ќе

обезбедува целосно зачувување и заштита, бидат исполнети.

HOU усогласен однос помеѓу минатото и со-

Во матичниот закон како основен услов е

времениот јавен интерес.

предвидено вршење на заштитно археолошко истражување, а во звисност од околностите и други мерки за заштита.

Применувањето на овие начела сега се

Системот на мислење и изведување на заш-

обврзувачки за Република Македонија, однотитни ископувања секако дека е познат, пос-

сно за нас, археолозите. Затоа ќе посочам на тоеше и пред 2005 год, пред стапувањето во

неколку суштински одредби од Конвенцијата сила на новиот Закон за заштита на културното наследство и пред формирањето на Управата.

кои во нашата досегашна практика се покажаа како слабост.

Она што сакам да го нагласам е дека начелата од Конвенцијата од Валета се нови силен инструмент преку кој може да се над-

Покрај вклучувањето на археолозите во проминат досегашните недостатоци и слабости

цесот на планирање, Конвенцијата ја нагласува во остварувањето на заштитата на археолош-

важноста на изработката на студии за влијанието ките локалитети, односно нова сила преку

на околината во чии рамки ќе се земат предвид која сме обврзани да ја подигнеме заштитата на подостојно ниво и преку која можеме да се

археолошките локалитети и нивните содржини. Ваквите студии по правило се изработуваат пред наметнеме пред инвеститорите без никакви

усвојувањето на готовите планови.

отстапки кои би биле на штета на археолош-

Во Република Македонија усвоена е пракките локалитети, во смисла на:

- обемноста на истражувачките работи;

тиката при процесот на подготвителните работи и пранирања на поголеми инвести- - сочувувањето на откриените објекти in

циони зафати да се изготвуваат студии за

situ;

влијанијата врз околината.

- нивна презентација;

Но како најсвеж пример го имаме следни- - нивното управувањето со нив понатаму.

от: Во март 2008 год. во врска со надградбата на автопатот Е-75, делница Джемир Капија-

Според Конвенцијата од Валета, а и наши-

Смоквица, беше изготвена „Студија за проот Закон за заштита на културното наслед-

ценка на влијанијата врз животната средина““. ство, заштитно археолошко истражување е за-

Во оваа студија, најнова од овој вид, земедолжително во случај кога некое наоѓалиште

ни се предвид археолошките локалитети и мора да се напушти во интерес на совреме-

влијанијата врз нив, но во текстот е содржана: ниот развој.

Откако ќе бидат извршени ископувањата,

- произволно толкување на одредени ин-

формации;

Конвенцијата од Banera насочува кон две

- погрешна терминологија;

решенија во зависност од наоѓалиштето и не-

- блед и нејасен исказ во образложението и говите содржини. Едното е, по целосното истражување на локацијата да се реализира про-

предлогот за заштита;

- повикување на институција која не поектот и второто решение, кое носи поголема тежина, да се обезбеди конзервација на откриени-

стои;

- повикување на закони кои не се предметни за заштитата на културното наследство.

“ Самиот термин заштитно археолошко истражување упатува на тоа дека тоа се презема само во случаи кога

7 Студијата e изработена од Civilengineringinstitute на доброто му се заканува некаква опасност, а најчесто

“Makedonija” Ј.5. и фондот за магистрални и регионални таа опасност е планираната нова урбанизација, додека,

патишта и објавена е на веб страницата http://www.влада. пак, целите и методолошкиот пристап се идентични со

mk/eia/eia.htm.

останатите видови археолошки истражувања. Се на се, несериозен пристап кој го мини-

значењето на археолошкото наследство и за опасмизира значењето на археолошкото наслед-

ностите што му се закануваат на тоа наследство. ство и темата која ја обработува. Сето ова,

Во Република Македонија досега не е само затоа што ангажираното лице кое ја по-

водена ниту една медиумска кампања за крива проблематиката воопшто не е археолог.

подигање на јавната свест, за значењето и за опасноста на кои е изложен овој вид наследство ниту, пак, се изготвени поединечни еду-

Понатаму Конвенцијата од Валета налага

кативни програми за подобро запознавање и земјата-потписничка да ги зголеми финанси-

негово вреднување.

ските средства, и тоа од националните, регионалните и локалните буџети за превентивната археологија, која, пак, опфаќа:

Изготвувањето посебни студии за влија- - изработка на прелиминарни студии за

нијата на културното наследство при нова-

влијанијата врз локалитетите;

та урбанизација, зголемувањето на буџетот - за самите истражувања;

преку планирање на резервни средства и подигнување на свеста и јавното мислење - за конзервацијата;

се дел од пакетот заштитни мерки во кон- - анализите;

венцијата од Валета, кои лично ги сметам како - извештаите;

- целосно публикување на резултатите од

добра појдовна точка од која би можело да се

студиите и истражувањата.

градат нови навики и пристап кон археолошкото, но и кон останатите видови културно на-

Во досегашната практика по однос на

следство.

буџетот за истражувањата ситуацијата е

Данче Голубовска следна: буџетот за заштитните ископувања го обезбедува исклучиво инвеститорот. Ин-

Управа за заштита веститорот, пак, секогаш има цел да го реа-

на културното наследство лизира својот проект со колку што е можно помалку средства, па оттука, освен за 3aдолжителното ископување никогаш не бил

планиран буџет за ниту една прелиминарна студија за влијанијата врз културното наследство, никогаш однапред не биле планирани резервни средства за конзервација in situ, ниту е изменет ниту еден поопсежен план во корист на откриените објекти" и досега не е издадена ниту една публикација за текот и резултатите од некое заштитно ископување.

Ќе акцентирам уште еден момент, кој, исто така, според Конвенцијата, е наша обврска, а тоа е водење на едукативни акции насочени кон подигање на свеста и јавното мислење за

Белешки

  1. Позитивен пример кој е во согласност со начелото за предност на козервацијата на објекти in sifu е постигнат во 2005 год. со компанијата „Космофон“ преку извесно поместување на локацијата за планирана изградба на антенски столб која се наоѓа на локалиетот Црквиште кај с. Туденце, Тетовско. ↩