Macedoniae acta archaeologica 20 (2011) · стр. 531–538
Заштита на палеолитскиот локалитет Голема Пешт
Во октомври 2007 година извршен е увид1 во состојбата на среднопалеолитскиот локалитет Голема Пешт кај село Здуње2 (општина Македонски Брод). кој е загрозен со водата од новоформираното езеро Козјак. Меѓутоа, на самото место се констатирани и илегални ископувања на повеќе места во пештерата.
Јужно од пробната сонда, односно во продолжение на пробната сонда на место од квадратите Е и Ф7 (кои беа планирани за археолошки ископувања и проширување на пробната сонда) е копано во длабочина од половина метар, а северно од пробната сонда на место на квадратите E, Ф, Г9, до еден метар. Нарушен е стратиграфскиот профил од 3 м од пробната сонда Е и Ф8, која се наоѓа точно меѓу овие „новоформирани квадрати“ од илегални копања. Овој профил од 3 м беше единствен комплетен профил до геолошките слоеви 18/19 и особено важен во следењето на стратиграфијата во втората сонда E, Ф, Г 12/13.
Северно, во втората сонда (на 11-тиот метар од влезот со димензии 2 х 3 м, во квадратите Е,Ф,Г 12/13), каде што се вршени систематските ископувања до 1.05 м, направени се „дупки“ во основата на геолошкиот слој 6 (особено во темињата). Заштитниот најлон и блоковите/ камењата кои беа ставени врз него од страна на археолозите се тргнати, донесени се дрвени скали од непознати лица и наредните два геолошки слоја 7 и 8 се оштетени, те. нарушени.
Северно од втората сонда (на 15/16 метар од влезот) е подигнат голем и тежок блок и ископана е „дупка“ со дијаметар од околу 2 метри.
Од увидот е констатирано дека станува збор за група луѓе кои вршеле илегални копања и кои направиле нарушувања, како во стратиграфијата на локалитетот, така и на материјалот. Информацијата од увидот е доставена до Управата за заштита на културно наследство.3 По извршениот инспекциски увид за нелегалните деструктивни дејствија врз локалитетот предложени се мерки за заштита, бидејќи се работи за единствен, досега најстар истражуван локалитет од старото камено време во Република Македонија“4 со археолошки материјал датиран во 50000 пр. н.е., односно среден палеолит. Постапено е според наведените инструкции и спроведени се следните мерки на заштита:
- направена е метална конструкција со врата на влезот од пештерата.5 Димензиите на металната ограда се: 11 х 3.5 м;
- нарушениот и раскопаниот приод од тампонираниот пат кон приодната патека (патеката е 0.5 км) до пештерата е пополнет со ризла. Отстранети се гранките и грмушките кои го попречуваа транспортот на металните профили;
- оштетените сонди во внатрешноста на пештерата се обезбедени и санирани со метална и дрвена конструкција поради разрушените профили во внатрешноста на пештерата, каде што е ископувано од страна на екипата на Музејот на Македонија и каде што се направени физичките оштетувања од илегални лица.
Како станува збор за неусловен регион (ризичен пат, отежнато сместување и дотур на храна и бензин ит.н.) изведувањето на овие зафати беше отежнато, особено со реализацијата во декември 2007 год.
Со овие мерки на заштита се изврши обезбедување на наоѓалиштето Голема Пешт од времето на средниот палеолит од натамошни недозволени копања, а на тој начин се овозможија нормални услови за идните систематски ископувања.
LILJANA SALAMANOV-KOROBAR
Museum of Macedonia - Skopje
PROTECTION OF THE PALEOLITHIC SITE
OF GOLEMA PEST
Белешки
- На увидот беа присутни: г-ѓа Елеонора Анастасова, архитект од ад ЕЛЕМ - ХЕЦ Подружница „Треска“, м-р Неделко Ѓорѓевиќ, геолог, постојан член на екипата во истражувањата на локалитетот и м-р Љиљана Шаламанов-Коробар - виш кустос од ну Музејот на Македонија - раководител на проектот. ↩
- Пештерата е одалечена 65 км од главниот град Скопје, но според административната поделба припаѓа на општината Македонски Брод во средишниот дел на западна Македонија. ↩
- Интервентно е извршен инспекциски увид од страна на стручното лице, инспектор за заштита на културно наследство, д-р Звонимир Николовски. ↩
- Локалитетот е евидентирано културно наследство со матичен број. ↩
- Прелиминарно формирање на решетката во делови, нејзиниот транспорт од фирмата „Тајмиште“ од Кичево и завршно заварување на оградата на самото место на влезот од пештерата. ↩
Summary
Protection of the Paleolithic Site of Golema Pešt
In October 2007 an inspection was carried out of the condition of the Middle Paleolithic site of Golema Pet at the village of Zdunje, Makedonski Brod. The site is threatened by the waters of the newly-created lake Kozjak. In addition, at the site itself, illegal excavations were documented in several places.
After the inspection of the illegal and destructive activities had been carried out on the site, measures were taken for protection, since this is until now the single and oldest investigated site from the Stone Age in R. Macedonia, with archaeological material dated 50,000 years BC, i-e., Middle Paleolithic.
The following measures were taken: 1) the damaged trenches in the interior of the cave were secured and protected with a metal and wooden construction because of the collapsed profiles, both where excavation had been carried out by the team from the Museum of Macedonia and where the damage was caused by unauthorized persons; 2) a metal construction 11 x 3.5 m in size with a door was set up at the entrance to the cave.
In so far as a region without normal conditions is concerned, i.e., a hazardous road, difficulties in finding lodging and a supply of food and gasoline, etc., the completion of these endeavors was made more difficult, especially since they were carried out in the wintery month of December 2007.
Unfortunately, possibilities do not exist for action with respect to the water and serious dampness. The level of the water rises and falls depending on the weather conditions, but the human factor has the greatest effect with the inflow of water from the Kozjak dam. The microclimate in the region has changed, and in the once dry cave stalactites and stalagmites have begun to form. Библио графија
Shalamanoy-Korobar, Lj., 2008a, First Paleolithic Researches in the R. Macedonia: the Cave Golema Pesht Near the Village Zdunje - Preliminary Results, The Palaeolithic of the Balkans, BAR International Series 1891, Archaeopress Oxford 85 — 92
Шаламанов-Коробар Jb., 20086, Археолошки истражувања - локалитет Голема Пешт, Македонски археолошки преглед бр. 1, Управа за заштита на културно наследство, Скопје, 5 - 9
Шаламанов-Коробар Jb. - Ѓуричиќ Jb. - Крумов H., 20088, Типолошка анализа на литичкиот материјал од пробната сонда во пештерата Голема Пешт, Macedoniae acta archaeologica 18, 2002-2204, Скопје, Шаламанов-Коробар Jb., 2008г, Палеолитска методологија и документација од археолошките ископувања 2003/2004, Macedoniae acta archaeologica 18, 2002-2004, Скопје, 29 - 38
Шаламанов-Коробар, Jb., 2010, Истражувања на палеолитскиот локалитет Голема Пешт, Здуње 1999 - 2006, Macedoniae acta archaeologica 19, 2004-2006, Скопје, 27 - 37