Macedoniae acta archaeologica 20 (2011) · стр. 341–345

Свети Никита и Бесите во светлината на новите проучувања на кумановската област

Управа за заштита на културното наследство - Скопје

СВЕТИ НИКИТА И БЕСИТЕ ВО СВЕТЛИНАТА НА НОВИТЕ ПРОУЧУВАЊА НА КУМАНОВСКАТА ОБЛАСТ

Со повеќето археолошки рекогносцирања во западниот дел од Кумановско изведени во текот на ископувањата на некрополата на локалитетот Дрезга, во атарот на селото Лопате, вршев мултидисциплинарни истражувања за етимологијата на топонимите и ојконимите на сегашните називи на селата.

Истражувајќи ја оваа недогледна тема, во моментот најпривлечно согледувајќи ги и археолошките манифестации, ми беше се она што е поврзано со оригинот на името на селото Никуштак.

Првите сознанија ме доведоа до податокот за постоење на топоним Црквиште1 во близина на селото, кое во постарите извори2 се води како црковен посед на манастирот Св. Никита во атарот на селата Горњане и Чучер, западно од Скопска Црна Гора и се наоѓа во подножјето на локалитетот Кале кај Никуштак.

Следејќи една далечна трага која едвај се назира, за етимологијата на селото Никуштак ќе се поврзам со култот на Свети Никита од доцната антика, односно од крајот на IV и V век. Од изворите е познато дека овде не се работи исклучиво за Свети Никита од Ремезијана, туку во раното средновековие дошло до спојување на Св. Никита од Ремезијана, Св. Никита од Аквилеја и Св. Никита од Триер на просторот на Скопска Црна Гора.

Во близина на црквата Св. Никита, на археолошкиот локалитет Давина Кула во селото Чучер откриени се остатоци на две базилики од доцноантичкиот, односно ранохристијанскиот период. На ова со право се надоврзува хипотезата за постоење суфраган на митрополитот Јован од Скупи, во крајот на V век.3

И археолошките наоди афирмативно ги поврзуваат локалитетите од двете страни на Скопска Црна Гора. Прел се. тоа е еден оловен печат од Давина Кула (сл. 1) кој на аверсот има натпис CIABANO[C] и крст во средината, а на реверсот можеби криптограм со иконографска претстава на градот ООМЕ? 3. Николовски, Свети Никита и Бесите во светлината на новите проучувања на кумановската област

Сл. 1. Оловен печат од Давина Кула, с. Чучер
Сл. 1. Оловен печат од Давина Кула, с. Чучер
Сл. 2. Прстен од Дрезга, с. Лопате
Сл. 2. Прстен од Дрезга, с. Лопате

Споменатиот Силван се чини дека на некој начин, по должност или со мандате, бил поврзан со станицата Ламуд, потврдена на локалитетот Дрезга во атарот на селото Лопате.4 Имено, во текот на археолошките ископувања на некрополата од овој локалитет“5 во гробот 6/79 пронајден е златен прстен со полудраг камен со натпис CIABANOY NIKOAAOYS, кој го означува неговиот сопственик: Никола, син на Силван (сл. 2). Гробот прецизно е датиран според монетите од Максимин Даја. Ликиниј и Константин Велики, во втората и третата деценија од ГУ век.

Ако се работи за истата личност, што е доста веројатно, според оловниот печат, Силван бил роден во Томе во крајот на III и почетокот на IV век. Според тоа, познавајќи го јазикот на автохтоните Гети кои припаѓале на дако-мизискиот ономастички круг, како и латинскиот и грчкиот јазик, тој како млад бил поставен на служба во царинските станици Ламуд и Визианум.6 Значи, Силван како висок административен достојанственик во управите на околните рудници (Никуштак, Лојане, Лопате) и царинските станици.

Присуството на Бесите се поврзува со родното место на Силван, Томе, како и службувањето на неговиот си Никита како епископ во Ремезијана. Тој одиграл голема улога во покрстувањето на Бесите на кои им ја подарил Библијата преведена на нивниот бески јазик.7 Од малкуте материјални потврди, поради нивната конзервативност, евидентно е нивното присуство како наемни работници во рудниците во кумановската област. Нивната најголема населба, најверојатно по категорија vicus текии се наоѓала на просторот над селото Никуштак, каде можеби тука треба да се лоцира Bessiana која е во списокот на обновените утврдувања кај Прокопиј во рамките на Јустинијановата рефеција. Таа е лоцирана зад утврдувањето Usiana, која може да се идентификува со станицата Vizianum кај селото Клечовце.8 И во самото село имаме пишана потврда за присуството на Бесите во регионот, кој се споменува на епиграфски натпис вграден во еден стопански објект во селото9 (сл. 3).

Во гробот 11/03 од некрополата на локалитетот Рамниште во селото Клечовце е пронајден оловен ингот, што е уште една потврда за рударската и металуршката дејност во регионот. ""

Најсигурни траги за присуство на Бесите се некрополите во околината (Љаник; село Немањица кај Свети Николе) кои имаат специфична сепулкрална конституција. Тоа се гробови со кремации, со или без урна, оградени и покриени со ситен камен. Внатрешната содржина е со големо присуство на рачно изработени керамички садови и монети од IV10 век кои се доказ за долга примена на кремацијата како основен начин на погребување. "|

Сл. 3. Епиграфски натпис од с. Клечовце
Сл. 3. Епиграфски натпис од с. Клечовце

На крајот, да резимирам. Претпоставувам дека на просторот од една административна единица во која влегувале станиците Lamud11 и Vizianum, рударската населба Besiana и сакралното опкружување на Давина Кула кај селото Чучер, било место каде службувал Силван и простор на кој пораснал и созреал Никита.

ЗАКЛУЧОК

Во овој прилог е елабориран еден осврт за етимологијата на населените места во околината на Куманово, поточно, на селото Никуштак, сместено на источните падини на Скопска Црна Гора.

Во обидот за расветлување на овој проблем ме поттикна движниот материјал, односно оловниот печат од Давина Кула кај селото Чучер, наодите од некрополата на локалитетот Дрезга во селто Лопате и наодите од станицата Vizianum(?) од некрополата на локалитетот Рамниште кај селото Клечовце и фрагментот од надгробна стела со натпис на кој се споменува прекарот Bessus од истото село.

Преку материјалните наоди направен е обид да се потврди статусот на просторот како feritoria metalli, неговиот административен статус и потеклото и хиерархиската позиција во управувањето со рудниците и царинските станици, на Силван и неговата можна родителска поврзаност со личноста на Никита. Тој е и врската за присуството на Бесите во областа и пошироко кои успеал да ги смири и христијанизира, преведувајќи го Светото писмо на нивниот бески јазик.

Овој кус осврт, се надевам, ќе фрли нова светлина за ономастиката и на други населени места или топоними кои влечат длабоки корени, а со тоа ќе се отвори нова страница во 3. Николовски, Свети Никита и Бесите во светлината на новите проучувања на кумановската област ZVONIMIR NIKOLOVSKI Cultural Heritage Protection Office - Skopje

ST. NIKITAAND THE BESSI IN LIGHT OF NEW INVESTIGATIONS

IN THE KUMANOVO REGION

Белешки

  1. Трифуновски J., 1951, 123. ↩
  2. Томик С., 1905, 155. ↩
  3. Микулчиќ И., 1982, 107-116. ↩
  4. Josifovska-Dragojević B., 1982, 167. ↩
  5. Петрова E., 1990, 141. ↩
  6. Станиците се потврдени според епиграфски натписи на две ари кои потекнуваат од селата Лопате и Клечовце . ↩
  7. Јовановић А., 2003, 23-28. ↩
  8. Николовски З., 2002, 69-84. ↩
  9. Stankovska M., 2004, 159-171. ↩
  10. Николовски З., 2008, 328,331 (T.VI, сл. 6). ↩
  11. Jopanosuh A., 2007, 17-30. ↩

Summary

St. Nikita and the Bessi in Light of New Investigations in the Kumanovo Region

The material dealt with here touches on the problem of the origin of the toponym of the village of Niku&tak, located in the eastern foothills of Skopska Crna Gora and in the western part of the Kumanovo region, through historiographical and archaeological sources. At the same time the problem of the presence of the Bessi in the mining regions of the northeast part of Macedonia, more specifically in the Late Antique mining fortifications is considered.

The basic thread around which develop the goal and purpose of the work is the connection with St. Nicetas of Remesiana, his historical link with the Bessi (because he translated the Bible into the Bessian language and with it he educated and tamed the “wild” Bessi), and the archaeological evidence for the presence of his father Silvan, in grave goods from the cemetery at the site of Drezga at the village of Lopate and the find of a lead stamp from Davina Kula at Čučer which includes an inscription with the name of Silvan and Tome, his native town, as well as the proximity of the medieval church dedicated to St. Nicetas between the villages of Gornjane and Cuéer, which has church property in the area today known as CrkviSte, ca. 500 southwest of the present day village of NikuStak and at the foot of the mining fortification Kale in the territory of the same village.

The presence of the Bessi is confirmed also on the opposite, eastern side of the Kumanovo region, in an inscription which I discovered built into a domestic oven in the village of Klecovce and which is a part of a grave stele from the vicinity. With this is connected also the proximity of the mines in the Kratovo district and a direct communications link with the until now anonymous oppidum at the site of Golemo GradiSte in the territory of the village of Konjuh. Material evidence for a developed mining industry and metallurgy was encountered in some of the grave goods from the Late Antique cemetery at the site of CrkviSte-RamniSte (the hypothetical Vizianum).

In this text an attempt is made through analogies to confirm the origin of the name of today’s village of NikuStak, with a hypothetical approach prompted by the historical sources and the archaeological finds, as indirect material evidence for the solution of this problem.

Библиографија