Macedoniae acta archaeologica 1 (1975) · стр. 213–241

Археолошки ископувања во и околу црквата Св. Димитрија во селото Варош кај Прилеп

Содржина
  1. ОПИС НА ТЕРЕНСКИТЕ РАБОТИ ВО 1965 ГОДИНА
  2. Квадрант 16
  3. Keaodpaut 18
  4. Квадрант 19
  5. Квадранти 27 и 36
  6. Квадрант 28
  7. ОПИС НА ТЕРЕНСКИТЕ РАБОТИ ВО 1968 ГОДИНА
  8. Квадранс 17
  9. Квадранти 24 и 33
  10. Квадрант 42
  11. Квадрант 43
  12. Квадрант 44
  13. ИСКОПИ ВО ЕНТЕРНЕРОТ НА ЦРКОВНИОТ
  14. Централен црковен простор
  15. Северен анекс
  16. Северен дел од припратата
  17. Среден дел од припратата
  18. Ископ 11
  19. Јужна третина од припратата
  20. Ископ 12
  21. Попис на гробовите
  22. Опис на теренските работи во 1969 година

Црквата Св. Димитрија во село Варош кај Прилеп, истакнат споменик на средновековното сликарство и архитектура во нашата земја, до скоро беше позната на научната јавност само преку дел податоци од пишаните историски извори и кратки осврти со историско уметнички карактер насочени кон проблемот за обликот на црквата и за времето на нејзиното настанување. Пошироки прикажувања за овој споменик секако неможело ни да има, кога ќе се земат во предвид малубројните податоци од пишаните историски извори, а и одсуството на археолошките истражувања. Кон тоа треба да се додаде дека, внатрешните површини на зидовите биле во потполност прекриени со варосани малтерни слоеви. Првите истражувачки потфати на овој објект направени се во 1963 година, кога под варосаните малтерни површини во централната апсида, откриен е фреско слој од XII век. Во 1965 година се изведени и првите археолошки ископувања во дворот на црквата. После тоа археолошките ископувања континуираат во 1968 и 1969 година.

Наредниот текст од овој краток увод опфаќа материјал од археолошките ископувања направени во три наврати во текот на горе назначените години во ентериерот и дворот на црквата Св. Димитрија. Со ископувањата во потполност е опфатен просторот во ентериерот на црквата и квадрантите на дворот јужно и источно од истата. Освен ова, ископувани се и квадрантите кои ја допираат северната и западната фасада на црквата. Останаа неиспитни квадрантите: 13—15, 21-- 23, 29—32 и 38 во западниот дел од дворот и квадрантите: 1--12 и 20 во северниот дел на дворот.

ОПИС НА ТЕРЕНСКИТЕ РАБОТИ ВО 1965 ГОДИНА

Во археолошката кампања од 7 јули до 20 август ископувани се воглавно делови на еден број квадранти, кои непосредно ги допираа некои партии на супструкцијата од западната, северната и источната страна на црквата. Просторот на истражуваниот дел од квадрантот 16, се подудира со просторот од крајниот северен дел на тремот пред западната фасада на црквата (разрушен во 1968 година). Дел од квадрантот 18 налегнува врз северната фасада, 19 врз североисточниот агол, а 27 и 36 врз источниот ѕид на црквата со апсидата. Надвор од овај круг на истражувани квадранти во кој фасадата на црквата, во археолошката акција 1965 год. експлориран е и квадрантот 28 кај источниот ограден ѕид од црковниот двор.3

Мерењето на длабочината на наодите во квадрантите вршено се од затекнатото ниво на теренот.

Квадрант 16

Од површината до здравицата (длабочина 0,90 и 1,10 м.) се појавува единствен слој од темно сива земја. На длабочина од 0,50 м. најдени се поголем број на фрагменти од средновековниот и турскиот период. На длабочина од 0,70 м. остатоци од гробовите 6, 7 и 8 со траги од изгниени дрвени ковчези. Костурите делумно се сочувани. На длабочина од 0,85 м. пронајдени се неколку помали купчиња од растурени човечки коски.

На дното во здравицата, во супструкцијата од западната страна на тремот, откриен е поголем дел од кружната јама број 1/65, со пречник 2,40 м., пресек во вид на сплескана бочва, длабочина 1,10 м. Дното е равно со пречник 2,10 м. Во јамата се најдени поголем број на фрагменти од керамички садови од XII век.

Keaodpaut 18

Слојот од темно сива земја местимично е измешан со растурените човечки коски од девастираните гробови, со фрагменти од керамички садови и кровни керамиди од поново време и грутчиња од малтер кој се одржува без позначајни промени до здравицата на длабочина од 1,20 до 1,70 м.

Во слојот од насипениот дел од овај квадрант пронајдени се и неколку предмети од метал и стакло. На длабочина од 0,65 м. фрагмент од белезица од стаклена паста, на длабочина од 1,00 м., 7 помали топчести петлици од бакар, на длабочина од 1,60 м., 3 ковачки железни клинци, 4 помали топчести петлици од бакар и 1 бронзен прстен.

Квадрант 19

До самиот источен крај на северната фасада од црквата се потпира ѕид од камен и кречен малтер со ширина 0,95 м. Во самата фасада тој ѕид е видлив, а понатамошниот негов продолжеток се до северната граница на квадрантот, констатиран е со исфрланјето на земјата. До длабочина од 0,50 м. се појавува слој на темно сива земја измешан со кршен камен и поголем број фрагменти од керамиди и тули. На длабочина од 0,52 м пронајден е прстен со овална глава украсен со мрежести засеци. Под длабочина од 0,50 м., во слојот од темно сива земја присутна е и поголема количина на малтер во грутчиња.

Во западниот дел на квадрантот откриени се гробовите:

број 1 на длабочина 0,78 м., број 2 на длабочина 0,80 м.,

број 3 на длабочина 0,75 м., број 4 на длабочина 0,90 м.

Гробот 1 има трапезоидна основа, ограден е од трите страни и покриен со камени плочи, а гробовите 2 и 3 имаат правоаголна основа, а се заградени само од подолгите страни ни се покриени со камени плочи, во овие гробови не се пронајдени трагови од погребените. Гробот број 4 претставува само делумно сочуван, а во поголем дел растурен коcryp.

Прилеп — Варош -- поглед на црквата Св. Димитрија
Прилеп — Варош -- поглед на црквата Св. Димитрија

Конструкцијата на овај гроб не е утврдена. На длабочина од 0,82 м. пронајдена е една помала метална алка. Здравица се појавува на длабочина од 0,95 м. и 1,25 м.

На почетокот констатираниот ѕид од камен и кречен малтер, 1 во делот непосредно до фасадата, оди до здравицата. Понатаму спрема север се појавува само горниот ред од тој ѕид.

Квадранти 27 и 36

Ситуацијата на наодите е слична во двата квадранти.

Пред ископувањето констатирано е постоење на ров со ширина 0,30 при самиот темел од источниот зид на црквата со апсида.

Слојот на темно сива земја се до здравицата, измешан е со градежен шут и остатоци од девастирани понови гробови.

Над здравицата покрај темелите на апсидата пронајдени се повеќе поголеми камени блокови, вероватно тука донесени за време на градењето на црквата.

Здравицата е пронајдена на длабочините: 0,40 м. (во североисточниот агол од црквата), 1,20 м. (пред централната апсида) и 0,60 м. (во југоисточниот агол на црквата).

Квадрант 28

Непосредно под првиот откоп во сиво мрката земја пронајдени се поголем број на фрагменти од керамички садови од поново време. Во понатамошните откопи слојот од темно мрка земја измешан е со ситно кршен камен, растурени човечки коски, фрагменти од керамиди и тули, како и со грутчиња од кречен малтер. На длабочина од 0,80 м. пронајден е фрагмент од белезица од стаклена паста.

Во западната половина на квадрантот здравицата се појави на длабочина од 1,10 и 1,15 м.

На оддалеченост од 2,20 м. од западниот профил на квадрантот се формира нова тераса со здравица cé до оградата од ѕидот на црквениот двор. Нивото на таа тераса се наоѓа на длабочина од 3,00 м. од површината на теренот.

Во источната половина на квадрантот на длабочина од 1,30 м., пронајдени се остатоци на костурот од гробот број 5. Во прашање е понов гроб за што зборуваат и трагите на сеуште неизгниената облека и кожни обувки.

На длабочина од 1,30 м. пронајдени се неколку турски монети од поново време, | бронзен прстен и дел од бронзена обетка. На длабочина од 1,40 м. дел од стаклена епрувета. На длабочина од 1,55 м. два цели и еден фрагментиран прстен од бронза и една топчеста бакарна петлица. На длабочина од 1,60 м. фрагмент од бронзена обетка и една

ОПИС НА ТЕРЕНСКИТЕ РАБОТИ ВО 1968 ГОДИНА

Во другата кампања на археолошките истражувања на теренот од црквата Св. Димитрија, обавена во времето од 19 јули до 30 август 1968 година, обфатени се делови и целини од квадрантите кои ја допираа фасадата од црквата, а не беа обфатени со ископувањата во 1965 година. До северната фасада од црквата истражуван е дел од квадрантот 17, а во просторот на некогашниот трем пред западната фасада на црквениот градежен комплекс делови од квадрантите 24 и 33. До самата јужна фасада од црквата, вршена е експлорација на квадрантите 42, 43 и 44. Освен квадрантите околу црквата со археолошките ископувања е зафатена и целина од внатрешниот простор на овај комплекс. Внатрешниот простор е поделен на ископи. Ископите 1, 2 и 3 го покриваат просторот на јужниот анекс од црквата, 4, 5 и 6 централниот дел, а 7, 8 и 9 просторот од северниот анекс. Ископите 1, 4 и 7 приближно ја обфаќаат источната третина од трите црквени простори, 2, 5 и 8 средната третина, а 3, 6 и 9 западната третина. Припратата исто така е поделена на три ископи. Просторот пред северниот анекс означен е со бројот 10, пред централниот дел на црквата со бројот 11, а пред јужниот анекс со бројот 12.44

Сите мерења во ископувањата од 1968 година, се вршени од извлечената хоризонтала во ниво на прагот од влезот во црквата.

Квадранс 17

Во склоп на ископувањето на квадрантот 17 обфатени се и порано не истражените делови од квадрантите 16 (со површина 0,70 X 2,40 м.) и 18 (со површина 0,80 х 2,70 м.).

Од површината до здравицата на длабочина од 0,54 до 0,68 м. се појавува слој од темно сива земја измешан со растурени човечки костури и помали камени плочи.

На длабочина од 0,40 м. пронајдени се два бакарни скифати од Јован Ил Комнен и еден бакарен скифат од Манојло I Комнен. Во самата здравица се појавуваат поплитки и подлабоки засеци од гробните цисти број 22, 23, 24, 25, 26 и 27.

На границата од квадрантите 16 и 17 кај северниот профил откриен е вкопан во здравицата дел од јамата 5/68. Јамата има неправилен кружен отвор со пречник од 2,10 м., пресек овален длабочина 1,20 м., рамно дно со пречник сса 0,95 м. Во профилот на јамата се издвојузаат три изразити слоеви: горен од темно сива стерилна земја со дебелина сса 0,60 м., среден слој од црна земја измешана со јаглени фрагменти од керамички садови со дебелина околу 0,15—0,30 м. и долен од темно сива земја, кршено камење и фрагменти од керамички садови со неравномерна дебелина од 0,20 м. до 0,45 м. На длабочина од 1,32 м. пронајден е бакарен скифат на Манојло I Комнен. Дното на јамата е на длабочина од 1,65 м.

На границата од квадрантите 16 и 17, кај темелите од северниот ѕид на црквата е откриен вкопан во здравицата дел од јамата 6,68. Прилеп--Варош — црква Св. Димитрија -- фрагменти од керамички садови -- ХИ век.

Илустрација, стр. 218
Илустрација, стр. 218

Пречникот од неправилно кружниот отвор на јамата кај профилот, изнесува 1,20 м. Пресек лачен, длабочина сса 0,60 м. Во долниот слој на темно мрката земја, со дебелина околу 0,30 м., се пронајдени неколку фрагменти од керамички садови и ситно кршено камење. Дното на јамата е на длабочина од 1,26 м.

Квадранти 24 и 33

Од површината до дното на ископот се појавува темно сива земја негде годе измешана со остатоци од девастираните понови гробови (човечки коски, помали камења и плочи), кршени камења и фрагменти од керамички садови.

Во квадрантот 33 на длабочина од 0,70 м. се пронајдени три бакарни скифати на Манојло I Комнен и еден бакарен скифат на Солунското кралство.

Во квадрантот 24 откриени се гробовите со камена конструкција: 28 на длабочина 1,30 м. и 29 на длабочина 0,95 м. На границата од квадрантите 24 и 33 на длабочина од 1,05 м. гробот број 30, а во квадрантот 33 се гробовите со слична конструкција како и предходните број 31 на длабочина од 1,35 м. и број 35 на длабочина од 1,80 м. Кај северниот профил на квадрантот 24 здравица се појавува на длабочина од 1,32 м. (во североисточниот агол) и на 1,44 м. (во северозападниот агол). Нивото на здравицата према југ, во југозападниот агол на темелите од припратата се спушта до длабочина од 2,57 м. Во слојот непосредно над здравицата во квадрантот 33 пронајдени се извесен број на фрагменти од керамички садови.

Во самата здравица на обата квадранти засечени се повеке помали и поголеми јами со кружни и овални отвори со разни пречници и длабочини. Најмалите јами претставуваат укопи со пречник 0,10 до 0,15 м. и длабочина од 0,05 до 0,20 м. Тие укопи ги прават лежиштата од колците на плетарните зидови. Нешто поголемите вдлабнатини со пречник од 0,20 до 0,30 м. и длабочина од 0,25 до 0,40 м. претставуваат Лежишта од дрвените столбови -- конструктивни елементи на градежните објекти со стамбено стопански карактер. Поголемите јами, веројатно одредени за некои функции во куќните газдинства, имаат пречник од 0,40 до 0,60 м. и длабочина од 0,30 до 0,50 м. Во овај состав на укопни во здравицата се одвојува јамата 17/68, која всушност претставува корито со издолжено овална основа. На источната страна на коритото се формира едно проширување, исто така со овална основа. Должината на овој двоен укоп е 1,10 м, ширината на предното корито 0,40 м, должината на источното проширување 0,63 м, должината на лежиштето на коритото 0,25 м. Во земјата од овај укоп најден е и извесен број на фрагменти од керамички садови од XII век. Од покрупните укопи во здравицата е само јамата 12. Пречникот на приближно кружниот отвор на оваа јама изнесува 0,96 м. а длабочината 0,46 м.

Во тлото на здравицата откриени се засеци на цистите од гробовите 32, 33, 33a и 34. Северно од коритото (јама 17) на околу 0,60 м. се појавува засек во здравицата со правец запад--исток, кој всушност ја означува границата на висинскиот однос помеѓу горната тераса и долната површина со јамата 17. Оваа горна тераса, која претежно му припаѓа на квадрантот 24, е доста внимателно израмнета. Ако се додаде и тоа дека во неа се наоѓа една помала концентрација на вдлабнатини за древни столбови, нормално е да се предпостави на ова место постоење на еден градежен објект. Во прилог на ова секако оди и наодот на слој од испечена земја со пепел и јаглен преку него во профилот под темелите од, западниот ѕид на припратата.

Во овај квадрант се добиваат многу важни податоци за историјата на оваа црковна градба. Веќе во глобалниот план на откриените темели на западниот 5ид од припратата во квадрантите 24 и 33 ВНААН-ВН се три одвоени партии. Јужната партија од темелите со должина од сса 3,30 м. лежи со својот северен крај на длабочина од 2,16 м, средеата партија од темелите со должина сса 5,30 м. со својот јужен крај лежи на длабочина од 1,60 м., што значи дека висинската разлика на лежиштата од овие две партии од темелите изнесува 0,56 м. Во прилог на заклучкот за разновременото градење на овие две партии треба да се додаде и нивната дилатација која изнесува од 0,08 до 0,12 м. Крајната северна партија од супструкцијата на западниот ѕид исто така се одвојува со нивото на лежиштата на темелите во однос на централната партија. лежиштето на темелите во северната партија кај јужниот крај се наоѓа на длабочина од 1,25 M., а на средната партија кај северниот крај на длабочина од 1,12 м. Дилатацијата на овие партии од темелите изнесува 0,05 м.

Овие три партии на темели, во горниот дел на единствениот западен ѕид во денешната единствена припрата, најверојатно се настанати во две фази на градба. Секако, средната партија на темелите и припаѓа на припратата од првобитната мала еднобродна црква, чии остатоци денес се вклопени во средишниот дел од градежниот комплекс на храмот Св. Димитрија.

Квадрант 42

Од површината до здравицата се појавува слој од темно сива земја местимично измешана со растурени човечки коски, парчиња од кршени камења и фрагменти од керамички садови од поново време. По остранувањето на културниот слој во чврстата здравица се покажаа повеке поплитки и подлабоки засеци од гробни цисти. Освен во гробовите 37 и 41, во другите цисти немаше трагови од погребени мртовци.

Квадрант 43

Од нивото на површината на теренот до здравицата слојот од темно сива земја, со дебелина сса 1,00 м., е измешан со остатоци од девастирани гробови. На целата површина од откриената здравица, на длабочина од 3,18 до 3,63 м., се појавуваат поплитки и подлабоки засеци од гробни цисти. Само во цистата на гробот 42 пронајдени се трагови од костур и гробни прилози.

Квадрант 44

Во слојот од сива земја, со дебелина од 0,80 до 1,00 м., измешан со остатоци од девастирани гробови и фрагменти од керамички садо-ВИ ОД ПОНОВО време некои Аруги поважни подвижни наоди немаше.

Во источната половина од квадрантот, на длабочина од 307 u 3,27 м., пронајден е еден ред на СУВОЅНА од крешени камења со ширина од 0,50 до 0,60 м.

На дното од квадрантот во здравицата пронајдени се повеќе засеци од гробни цисти без остатоци од погребените.

Здравицата е регистрирана на длабочина од 3,48 до 3,66 м.

ИСКОПИ ВО ЕНТЕРНЕРОТ НА ЦРКОВНИОТ

ГРАДЕЖЕН КОМПЛЕКС

јужен анекс

Ископи 1, 2 u 3

Во првиот слој на растреситата темно сива земја во источниот дел. На анексот (ископ 1), во близина на северниот ѕид, на длабочина од

Илустрација, стр. 221

Прилеп--Варош — црква Св. Димитрија Бардак — XII век.

0,49 mM. пронајден е дел од голема мермерна плоча со димензии 0,82 X 0,20 м. Непосредно, јужно од оваа, на длабочина 0,57 м. е откриен дел од друга мермерна плоча со остатоци од грчки антички натпис со димензии 0,48 х 0,58 х 0,20 м. На левата страна од плочата меѓу ивиците и грчкиот текст секундарно е врежан средновековен ерменски текст. Источно од овај дел од мермерната плоча пронајдена е уште една античка сполија -- дел од мермерен столб, со должина 1,55 и пречник 0,30 м. Длабочина на која е најден столбот 0,45 м. понатака према исток, на длабочина од 0,60 до 0,70 м. од ивица до ивица на апсидата во лачната основа (темето на лакот према запад), најдени се четири камени плочи. Висина на плочите 0,60--0,70 м., ширина 0,40—O0,56 м. и дебелина 0,07—0,16 м.

Во североисточниот агол на анексот, на длабочина од 1,20 м. откриен е гробот број 6. Под западниот дел на гробот, на длабочина од 1,33 и 140 м., пронајдени се по вертикала два реда, еден над друг, од прилично регуларно организирани површини од тули слично како кај подовите. Горната површина формирана е од тули во редови со ориентација север--југ. Од димензиите на овие тули имаме ширина 0,22 м. и дебелина 0,0035 м. Долната површина од редовите со ориентација североисток--југозапад ја сочинуваат тули со димензии 0,35 х 0,20 х 0,035 м. и 0,255 х 0,15 х 0,035 м. И во едната и во другата површина покрај целите наодѓаме и фрагментирани тули.

Западно од површините со тули во ископот 2 на длабочина од 1,47 м. откриен е гробот 12.

Во просторот од ископот 3, со главите на погребените, под западниот ѕид откриени се гробовите број 5 кај северниот зид (на длабочина 1,00, број 2 во средината (на длабочина 1,10 м., костурот на длабочина 1,47 м. и број 14 со костурот без гробна конструкција кај јужниот зид (на длабочина од 1,40 м.). Во истиот овај ископ, во северозападниот агол на длабочина од 2,22 м., е пронајден гробот 43 со костурот. Освен земјената дупка со трапезоидна основа други елементи од конструкцијата на овај гроб не се констатирани.

На длабочина од 3,80 м. во ископот 3 пронајдени се доста оштетени византиски бакарни скифати.

Во југоисточниот агол на анексот (ископ 1), делумно под темелот од јужниот ѕид, во здравицата е откриена јамата број 1 со овален отвор и овален пресек. Пречникот на отворот е приближно 1,15 м. и 1,40 м. Длабочина на јамата 1,20 м. Содржината на јамата ја сочинуваат земја, неколку фрагменти од керамички садови и една оштетена византиска бакарна чанкаста монета.

Здравицата во ископот 1 откриена е на длабочина од 1,85 м. Во здравицата, до самиот темел на северниот ѕид, се наоѓа засечена пра-

Прилеп--Варош -- црква Св. Димитрија прагови од куќи ОА XII век во ниво на здравицата под подот од наосот на црквата
Прилеп--Варош -- црква Св. Димитрија прагови од куќи од XII век во ниво на здравицата под подот од наосот на црквата

Централен црковен простор

Горниот слој на насипот од растресито темно сива земја, под камениот под од централниот простор на црковниот градежен комплекс, освен поединачни наоди на фрагменти од керамички садови и неколку монети не покажува други поважни наоди.

Во ископот 6, на длабочина од 0,50 м. откриена е сребрена монета на цар Душан (1331-1355), a во ископот 5, на длабочина 0,70 м. бакарен скифат на Јован Асен П (1217-1241).

На длабочина 1,20 M., во југоисточниот агол на насипот (ископ 6) пронајден е гробот 40, со изгниен дрвен ковчег и распаднат костур. Во источната половина од насипот (ископ 5), на длабочина од околу 100 м. се појави зид од камен и кал, со ширина 0,65 м. и ориентација север--југ. Должината на ѕидот изнесува 2,70 м. Кај северниот крај зидот свртува под прав агол према запад. Тој продолжеток на зидот према запад, без полна ширина, сочуван е ов должина од 1,00 м.

Внатре во опишаните зидови, во самиот агол, пронајден e дебел слој на пепел и јаглен со фрагменти од керамички садови и црепни. Тој простор со пепел и јаглен, очигледно е огниште, во склопот на означените остатоци на куќа 5идана од камен, опфаќа простор со површина 0,80—1,00 х 0,90—1,00 м. Од западната страна огништето е затворено со преграда од два реда камења во должина сса 0,70 м. Под огништето најден е под од набиена црвена печена земја. Тој под се протега и надвор од огништето во правец запад и југ. Во ископот 6 (западен дел од наосот) компактниот црвен под се повеќе се губи и на негово место се појавува црна земја измешана со гареж и јаглен. Во овај простор, во југо-западниот агол, на длабочина 1,43 м. пронајден е фрагмент од непечена тула (0,24 х 020 X 0,07 м.), на длабочина 1.45 м. една цела непечена тула (0,30 х 0,25 х 0,07 м.), a на длабочина од ни M. бакарен скифат на Теодор Ангел, солунски цар (1224—1230 год.).

Во северозападниот агол на ископот 6, на длабочина 1,50—1,55 м. пронајдени се повеке фрагменти од керамички садови и една половина од византиски бакарен скифат.

Во ископот 6 АО јужниот ѕид и делумно под темелите на, длабочина од 1,66 м. се појави јамата 20 со неправилно овален отвор, (0,40 X 0,25 м). Во јамата се пронајдени фрагменти од керамички садови, делови од животински коски и бројни остатоци од згура.

По вадењето на слојот од подот од зиданата куќа откриена е површина со низа помали и поголеми кружни вдлабнатини во кои некогаш биле всадени колата од плетарните зидови и дрвените столбови.

Последниот ископан слој, всушност слојот непосредно на здравицата, во ископот 5 и 6, од набиена жолтеникава земја, ја претставува и првата нивелација на теренот. Во оваа секако донесена земја се јавува и понекој фрагмент од полирана предисториска керамика.

По дигањето на источниот и северниот 5ид на куќата и отстранувањето на слоевите под нејзиниот под се појави поголема јама (број erkva Sv. DIMITRIJA

Илустрација, стр. 225
Илустрација, стр. 225

Situacija na oshovefa па 30) со кружен отвор и диаметар сса 1,50 м. Јамата е длабока сса 0,65 м. Во пресек јамата благо се шири према средината, а потоа незнатно се стеснува спрема равното дно. Во горниот слој на едната половина од јамата се појавува доста тврда сивкаста земја со поголем број на фрагменти од керамички садови. Во овај слој на длабочина 1,50 м. пронајден е бакарен скифат (полуномизма) на Манојло I Комнен (1143—1180). Во долните слоеви од јамата имаше доста песок и неколку танки пластови од жолта здравица. Во овај слој на околу 0,20 м. над подот од јамата е пронајден оштетен бакарен византиски скифат. Во другата половина од јамата во горниот слој е исто така земјата тврда и сива измешана со фрагменти од керамички садови. Во овај слој се регистрираат и два поизразити пластови од јаглен, пепел и гареж. Во АОАните слоеви има доста песок, неколку камења и танки пластови од жолта земја одронети од 5идовите на јамата. На дното на јамата тенок слој од црна земја со повеќе парчиња од дрвен јаглен. Во обаа втора половина на јамата во горниот слој, пронајден е и еден фрагмент од бронзена белезица.

Во самиот југоисточен агол на наосот, делумно под темелите на зидовите пронајдена е јамата број 31, наполнета со крупни искршени камења и жолтеникава земја. Тој наод од камења ни покажува дека во моментот на градењето на првобитната црква, јамата била незатрупана како и останатите објекти од човечките живеалишта. За добивање на сигурни лежишта на темелите јамата е потполнета со чврст материјал. Јамата има кружен отвор (дијаметар 0,80 м.), крушковиден пресек (длабочина 1,56 м.) и рамно дно (дијаметар 1,10 м.).

Во ископот 6 недалеку од западниот зид, во здравницата откриена € мала јама (број 26) со кружен отвор и крушковиден пресек, делум- 10 зајакната во зидовите со ситни искршени камења. Дијаметарот на отворот од јамата е 0,26 м., длабочината 0,62 м., а дијаметарот на рам: ното дно 0,30 м.

Северен анекс

Ископи 7, 8 u 9.

На целата површина од овие ископи настапувал се до здравицата слој со нееднаква дебелина од растресита темно сива земја местимично помешана со понекој фрагмент од керамички садови од средновековниот и турскиот период.

На источната страна се јавува здравица веБе на длабочина од 0,39 м., а на западната страна на 0,55 м. Во нерамната површина на аое откриени се само засеци од крои цисти број 4, 7, 8, 9,

Северен дел од припратата

Ископ 10.

Под подот од камени плочи, во еднаков слој од темно сива земја се до здравицата не се констатирани некои по значајни наоди. Површината на здравицата во средниот дел на ископот се појави на длабочина 1,18 м., во југоисточниот агол на 1,43 м. и во сев-розападниот агол на длабочина од 1,30 м.

Среден дел од припратата

Ископ 11

И во овај ископ, како и во другите, насипот се состои од темно сива земја. Горниот слој е доста измешан со градежен шут.

Во овај горен слој откриени се гробови од поново време: број 44 кај западниот ѕид, на длабочина 0,85 м., број 45 во средниот дел од ископот на длабочина 0,82 м. и број 46 кај источниот 5ид, на длабочина 0,90 м. Во северозападниот АСА од ископот, кај самото лежиште на темелите од северниот ѕид на првобитната припрата, на длабочина од 1,30 м. се појави компактен слој од малтер со дебелина 0,08 до 0,10 м. Површината на тој слој изнесува приближно 1,40 х 0,20 м. Сличен компактен слој од малтер се појави во средишниот дел од источната половина на ископот на длабочина 1,57 м. и кај средишниот дел од темелот на јужниот ѕид, на длабочина 1,51 м. Површината на Малтерот во средишниот дел приближно изнесува 0,45 × 1,65 м., а кај јужниот зид 1,00 X 1,05 м. Во југозападниот агол на ископот на длабочина од 1,77 м. се појави дебел слој од пепел и јаглен, со површина сса 0,80 х 1,00 м. Нешто со помала дебелина, сличен слој се појавува во северозападниот агол од јужниот дел на припратата. Секако дека овие две партии од пепел и јаглен чинат една целина, покасно поделена за време на зидањето на припратата со темелот на неизиниот јужен ѕид. Под овај слој со пепел и јаглен во ископот 11 најдена е овална јама (број V), со длабочина 0,22 м., делумно вкопана под темелите на јужниот ѕид од првобитната припрата. Пречникот на јамата во профил кај темелите на зидот изнесува сса 0,50 м.

Во јамата покрај пепелот и јагленот пронајдени се и повеќе фрагменти од поголем глинен лонец. ОА северната страна на слојот над јамата откриена е регуларна низа од еден ред на крупни камења. На околу 0,65 м. северно од ова, на длабочина од 1,63 м., најдено е едно огниште со пепел и јаглен во облик на неправилно овална плитка јама со длабочина 0,10 до 1,13 м. Површината на огништето (0,72 X 0,45 м.) е покриена со црвенкаста спалена земја.

Во југоисточната четвртина од ископот, до темелите на јужниот ѕид од првобитната припрата, на длабочина од 1,78 м. откриена е поголема површина на под од набиена земја со танок слој од пепел и гар. Отворените огништа кои према потребите некогаш беа правени на целата површина од подот допринесоа неговиот состав од набиена земја да добие црвенкасто мрка боја со различен интензитет. Подот има приближно правоаголна основа со површина 1,30%X2,10 mM. Над jvгозападниот агол од подот се наоѓа споменатиот малтерен слој кај темелите на јужниот ѕид на припратата. Во површината на подот откриени се повеке кружни вдлабнатини за кола со пречник од 0,05 до

Прилеп, Варош, црквата Св. Димитрија -- нивото на здравицата пред западната фасада на црквата со мали јамички за дрвени столбови од словенски куќи од XI—XII в. и усеци на цисти од покасни гробови.
Прилеп, Варош, црквата Св. Димитрија -- нивото на здравицата пред западната фасада на црквата со мали јамички за дрвени столбови од словенски куќи од XI—XII в. и усеци на цисти од покасни гробови.

0,08 м., како и две помали јами со кружен отвор, од кои едната, во југоисточниот АСА на подот, е сосема плитка.

Во здравицата, во средишниот дел на ископот 11, се појави јамата 1. Отворот и е кружен со пречник 1,15 м. Во горниот дел јамата е цилиндрична а во долниот со овоиден пресек. Длабочината на јамата изнесува 1,05 м. Во горниот слој на темно сивата, скоро црна земја покрај неколкуте фрагменти од керамички садови на длабочина од 1,86 м. пронајден е еден бакарен скифат на Манојло I Комнен. Во следниот слој на длабочина од 2,25 до 2,55 м., со претежен состав од пепел, пронајдени се повеќе интересни предмети: на длабочина од 2,26 ди 2,35 м. повеќе фрагменти од железни предмети; на длабочина од 2,42 м. бакарен скифат на Јован II и Манојло I Комнен; на длабочина од 2,50 м. фрагмент од бронзен лим и бакарен скифат на Манојло I Комнен; на длабочина од 2,52 м. бакарен скифат на Манојло I Комнен. Долниот слој од тврда темна земја, со дебелина од 0,16 M., даде поголем број на фрагменти од керамички садови, фрагмент од железно сечиво, фрагмент од железна стрела и помала количина на јагленисано жито. Сосема на дното од јамата откриен е камен млин со пречник 040 м. Покрај оваа откриени се уште неколку помали јами вкопани во здравицата. Во нивото на опишаниот под од земја, кај темелите на јужниот зид од првобитната припрема пронајдена е кружната јама II, со пречник 0,50 м. и длабочина 0,50 mM. Во дното на оваа јама вкопана е една помала кружна јама со пречник од 0,35 м. и длабочина 0,40 м. Јамата III вкопана e во здравицата на североисточната четвртина од ископот. Има кружен отвор со пречник 0,20 м. и длабочина 0,16 м. Од кружната јама IV е откриен само еден дел-поголемиот дел остана под темелите на западниот ѕид ОА наосот на црквата. Пречникот на оваа јама во профилот кај темелот на зидот изнесува 0,45 м. а длабочината 0,16 м.

Во овај ископ, во источниот дел нивото на здравицата се наодја на длабочина од 1,68 м., а во средишниот дел на длабочина од 1,80 м.

Јужна третина од припратата

Ископ 12

Насипот на ископот претставува темно сива земја, во горниот слој измешана со градежен шут и фрагменти од керамички садови од средновековниот и турскиот период.

На длабочина 0,60 м. откриен е гробот 15, на длабочина 0,70 м. гробот 16, на длабочина 1,05 м. гробот 13, на длабочина 1,32 м. гробот 17, на длабочина 1,50 м. гробот 21 и на длабочина 1,80 м. гробот 20.

Во средниот дел на ископот, на длабочина од 2,07 м., се појави овална површина со попречен дијаметар од 1,80 м., со богат слој од пепел и јаглен. Од оваа овална површина слојот од пепел со поголема концентрација на јаглен и гареж нерегуларно се шири према северозапад и запад се до темелите на зидот на припратата во тие страни. Во овај богат слој од пепел, јаглен и гареж се пронајдени бројни фрагменти од керамички садови и животински коски. Под овај слој се појави темно црвена површина на под од јако печена земја. Во западниот дел од овај под откриена е малата кружна јама Д, а во северниот дел поголемата кружна јама А, со пречник 0,70 м. и длабочина 0,35 м. Североисточно од подот е регистрирана помала концентрација од јамите Б, Ц, Е и Ф. Малите кружни јами Ц, Д, Е и Ф, со пречник од 0,12 до 0,25 м. и длабочина од 0,12 до 0,24 м. претставуваат лежишта од дрвени столбови, носачи на кровната конструкција. Нивото на здравицата во овај ископ е на длабочина од 2,31 м.

Попис на гробовите

1. Ископ 2, во непосредна близина на јужниот зид. Длабочина 1,40 м. Гробот е од поново време со остатоци од дрвен ковчег.

Илустрација, стр. 230

Прилеп--Варош — црква Св. Димитрија -- фрагменти од глеѓосани керамички садови од ХП век

2. Ископ 3, под прагот на западниот влез во анексот на црквата. Дното на гробот на длабочина од 1,47 м. Остатоците на костурот Лежат помеѓу јужните страни од мермерните плочи на гробот 5 и една камена плоча (во пределот на нозете на покојникот) ОА јужната

Попис на наодите:

а) 13 бакарни топчести петлици на десната страна на покојникот во пределот на појасот.

6) 7 петлици слични на горните на градите и во пределот на вратот. 3. Ископ 9, под прагот на западниот влез. Длабочина на дното од гробот 0,75 м. Елементи од конструкцијата на гробот и саркофагот не се пронајдени. Костурот е прилично изгниен. Двете раце споени на стомакот.

Попис на наодите:

а) Неидентификуван бакарен скифат, најден на главата од покојникот. 4. Ископ 9, северозопаден агол од северниот анекс на црквата. Длабочина на дното од гробот 1,23 м. Трапезоидна циста во здравицата со димензии 2,05 X0,75/0,55 м. Со својот источен дел гробот ги засекува старите цисти на гробовите 8 и 11. Пронајдени се само остатоци од главата и ребрата.

а) 17 бакарни топчести петлици.

5. Ископ 3, северозападен агол од јужниот анекс на црквата. Горната површина на гробот на длабочина од 1,00 м., дното на 1,55 м. Конструкција од камени и мермерни плочи (покривачот и бочните страни). Основата трапезоидна, со димензии 2,05 X 2/34 м. Костурот лежи на земја.

6. Ископ 1, североисточен агол од јужниот анекс на црквата. Дла-GounHa на дното од гробот 1,20 м. Костур од возрасен човек, доста изгниен. Од секоја споративна сртана косо е поставена по една тула со димензии 0,36%0,21 0,35 м. и 036 0,22 хХ 0,35. м.

Попис на наодите:

а) Во пределот на стомакот најдени се поголем број фрагментирани црковни сасуди од метал сличен на калајот. Сасудите се од поново време и не е сигурно дека му припадѓаат на самнот гроб.

6) Бакарен скифат на Јован III Ватац (1222—1254). Ни овај наод не можеме сигурно да го поврземе со самиот гроб.

7. Ископ 8 и 0. Длабочина на дното од гробот 1,45 м. Трапезоиден засек во здравица. Од западната страна ограден со три помали камени плочи. Целото тело на покојникот, заедно со главата, свиткано во црна ткаенина. Ткаенината прицврстена до телото со канап. Костурот потполно изгниен.

9. Ископ 7. Длабочина на дното на гробот 0,90 м. Трапезоидна циста во здравицата. Костурот изгниен. Димензии: 2,000,78/0,45 м.

10. Ископ 7. Длабочина на дното од гробот 0,98 м. Трапезоидна циста со благо заоблена западна страна, вкопана во здравицата. Димензии: 2,28Х0/70/040 м. Покојниот е положен на плеки со левата рака на стомакот а десната крената кон брадата.

11. Ископ 8 и 9. Длабочина на дното од гробот 0,70 м. Цистата е во здравицата, во поголем АСА оштетена од гробовите 4 и 8. Должина 2,05 м.

12. Ископи 1 и 2. Гробниот покрив е на длабочина од 1,47 м. Конструкција од камени плочи (бочните страни и покривот). Приближно правоаголна основа. Димензии 1,90Х0,48 м. Костурот изгниен.

13. Ископ 12. Длабочина 1,05 м. Сосема понов гроб со дрвен ковчег.

14. Ископ 3. Длабочина на дното од гробот 1,40 м. Гроб од поново време со траги од дрвен ковчег.

15. Ископ 12. Длабочина до гробот 0,60 м. Гробна конструкција од камени плочи (бочните страни и покривот). Трапезоидна основа. Димензии: 200хХ045х040 м. Костурот изгниен. Присуството на остаци од кожни чевли упатува на датирање на гробот во поново време.

16. Ископ 12. Длабочина 0,70 м. Сочувана само празна, приближно правоаголна циста од детски гроб оградена од сите страни со камени плочи. Димензии: 0,76:0,35/0,30 м.

17. Ископ 12. Длабочина до гробот 1,32 м. Конструкција од камени плочи (бочните страни и покривот). Основата трапезоидна. Димензии: 2,00*0,45/0,25 м. Костурот распаднат. На главата калуѓерска кана, преку лицето четвртаста ткаенина со аплициран крст во средината. На градите дрвен резбарен крст од XIX век.

19. Ископ 10. Длабочина на дното од гробот 1,53 м. Дното на гробот со трапезоидна основа засечено е во здравицата. Димензии: 2,00 х0,70/0,50 м. Костурот делумно сочуван. Левата рака на стомакот, десната крената према брадата.

Попис на наодите:

а) Бронзен прстен. На левата рака.

6) Две бронзени алки. На градите.

ц) Неидентификуван бакарен скифат.

м. Костурот во поголем дел изгниен. Пронајдените остатоци од реси од народна носија обвиткани со тенок лим покажуваат дека е и овај гроб од поново време.

23. Квадрант 17. Длабочина на дното од гробот 0,77 м. Трапезоидна основа делумно вкопана во здравицата. Диментзии: 1,83×0,70/ /0,45 м. Костурот потполно изгниен.

25. Квадрант 17. Длабочина на дното од гробот 0,74 м. Гробната циста со трапезоидна основа вкопана е во здравицата, во источниот дел уништена со вкопуванјето на гробот 23. Сочувана должина на гробот 0,84 м., ширина на западниот крај 0,63 м. Траги од костурот не се пронаѓени.

26. Квадрант 17. Длабочина на дното од гробот 0,80 м. Источниот дел од гробот благо вкопан во здравицата. Траги од костурот не се пронаБени.

27. На границата од квадрантите 16 и 17. Длабочина на дното од гробот 0,58 м. Сочуван само благ засек на гробната циста со правоаголна основа во здравицата. Ширина на гробот 0,70 м. Траги од костурот не се утврдени.

28. Квадрант 24. Длабочина од гробот 1,30 м. Приближно правоаголна циста со бочни страни и покрив од камени плочи. Димензии на покривот: 1,90Х0,58/045 м. Костурот е скоро потполно изгниен. Гроботе од поново време.

29. Квадрант 24. Длабочина до гробот 0,95 м. По тип и конструкција сличен на гробот 28. Костурот е изгниен. Гробот е од поново време.

30. На границата од квадрантите 24 и 33. Длабочина до гробот 1,05 м. По тип и конструкција сличен на гробот 28. Костурот е скоро потполно изгниен. Гробот е од поново време.

31. Квадрант 33. Длабочина до гробот 1,35 м. По тип и конструкција сличен на гробот 28. Костурот скоро потполно изгниен. Гробот е од поново време.

32. Квадрант 24. Длабочина на дното од гробот 1,67 м. Сочувам само засек на дното од гробот во здравицата со трапезоидна основа. Димензии: 1,58 X0,60/0,40 м. Траги на костур не се констатирани.

3. Квадрант 24. Длабочина на дното од гробот 1,87 м. Сочуван е само дел од засекот на дното од гробот, со приближно правоаголна основа. Димензии: 1,76 0,57 м. Траги од костур нема.

33a. Квадрант 24. Длабочина на дното од гробот 1,85 м. Сочуван е само западниот дел од дното на гробот со трапезоидна основа, засечен во здравицата. Сочувана должина на гробот 1,40 м., ширина на источниот крај 0,35 м. Траги од костур не се констатирани.

34. Квадрант 33. Длабочина на дното од гробот 2,35 м. Во здравицата сочуван само засек од североисточниот дел од дното на гробот со трапезоидна основа чија источна страна благо е заоблена. Остана-ТНОТ дел од гробот засечен е во насипот од земјата. Димензии: 2,00Х хХ0,60/040 м. Без траги на костур.

35. Квадрант 33. Длабочина на дното од гробот 2,10 м. Откопан е само источниот дел од гробот, ограден од бочните страни со камени KVADRANT [@ TAMA hy KVADRANT BA TAMA |

Илустрација, стр. 234
Формула

PRILEP ње

Pee Sv. DIMITRIJA плочи. Должина на откопаниот дел 1,20 м. Западниот АСА на гробот е во западниот профил без траги на костур.

36. Квадрант 33. Длабочина до гробот 1,90 м., до дното 2,45 м. Основата е трапезоидна. Бочните страни и покривот од камени плочи. Димензии: 2,10Х0,60/0,48 м. Остатоци од незнатни траги на изгниен костур.

Попис на наодите:

а) Бронзен прстен

6) Бакарен византиски скифат. По типот му припаѓа на XIII век.

38. Квадрант 44. Длабочина на дното од гробот 3,84 м. Правоаголен засек во здравица. Димензии: 200Х0,62 м. Без траги од костур.

39. Квадрант 44. Длабочина на дното од гробот 4,06 м. Откопан поголем дел од гробната циста, со приближно трапезоидна основа, засечена во здравица. Источниот крај на гробот во источниот профил на квадрантот. Должина на откопаниот дел на гробот 1,10 м. Без траги на костур.

40. Ископ 6. Длабочина 1,20 м. Траги од дрвен ковчег и изгниен костур. Понов гроб.

41. Квадрант 42. Длабочина на дното од гробот 4,05 м. Гробна циста со трапезоидна основа засечена во здравица. Гробниот покрив од камени плочи. Димензии: 2,100,68/0,25 м. Полу иструлениот костур е положен на плеќи со рацете прекрстени на градите.

42. Квадрант 43. Длабочина на дното од гробот 3,60 м. Основата е трапезоидна со заоблени аглеви вкопана во здравица. Од северната страна гробот е појачан со ситни плочасти камења. Димензии: 1,42 X *0,30/025 м. Покривот на гробот од камени плочи. Пронајдени се само остатоци од главата, кичмениот столб, карлицата и коски од нозете.

Попис на наодите:

а) Фрагментирана перла од стаклена паста со црвена боја. 6) Фрагменти од метална тока. 43. Ископ 3. Длабочина на гробот 1,94 м., до дното 2,22 м. Гроб со приближно трапезоидна основа вкопан во насипот од земја. Траги од конструкцијата на гробот не се пронајдени. Димензии: 95 X0,45/ 9,35 mM. Костурот е положен на плеќи со споени раце над стомакот.

45. Ископ 11. Длабочина на дното од гробот 0,82 м. По тип и конструкција сличен на гробот 44. Димензии: 2,100,40—0,50 м. Во гробот се пронајдени мал број од измешани човечки коски. Гробот е од поново време.

46. Ископ 11. Длабочина на гробот 0,90 м. Гробот го преставуваат два помали четвртасти сандуци со големина околу 040Х0,60 mM. Во едниот сандук 4 лебањи и коски од нозе, а во другиот 2 лобањи. Очигледно пренесени посмртни остатоци. Наод од поново време.

47. Квадрант 42. Длабочината на дното од гробот 3,55 м. Трапезоиден засек во здравица со површина 2,05 <0,75/0,30 м. Без траги од погребаниот.

48. Квадрант 42. Длабочина на дното од гробот 3,64 м. Трапезоиден засек во здравица со заоблени челни страни. Димензии: 2,17 X0,62

Опис на теренските работи во 1969 година

Со археолошките ископувања од 13 септември до 5 новември 1969 год. обфатени се целините на квадрантите 40, 41, и 51 и делови од квадрантите до југозападната и југоисточната ограда од црковниот двор 39, 45, 48, 49, 50, 58 и 59.5

Мерењето на длабочината во квадрантите е вршено од затекнатото ниво на теренот.

Квадрант 39.

Слојот од темно сива земја местимично измешан со остатоци од растурените понови гробови (човечки коски, изгниени дрвени ковчези, помали камени плочи) се одржува без битни промени се до здравицата. Највисоко ниво на здравицата е регистрирано во југозападниот агол на ископот на длабочина 1,60 м., а најниско во североисточниот агол на длабочина 2,60 м.

Во северозападниот дел од квадрантот во здравицата вкопана с јамата 7/69 со кружен отвор и пречник од 1,50 м. Пресекот на јамата е коничен, длабочина 0,70 м. Дното на јамата равно со пречник 1,30 м. Во содржината на јамата ископани се поголем број на фрагменти од керамички садови од средновековниот период. Кај јужниот крај на западниот профил откриен е дел од отворот на помала кружна јама 8/69 со длабочина 0,35 м. Квадрант 40 и североисточен агол од квадрантот 48.

Културниот слој на овај квадрант по состав е сличан на слојот од квадрантот 39. Од остатоците на растурените понови гробови пронајдени се неколку динари на Кралството Југославија од 1925 год. На длабочина од 1,20 м. откриен е бронзен прстен.

На северната страна од квадрантот здравицата се појави на длабочина од 1,60 м. а на јужната на 1,80 и 2,00 м.

Во северноисточниот агол од квадрантот 40 во здравицата откриена е јамата 5/69 со кружен отвор и пречник од 0,80 м. Пресекот е крушколик, длабочина 2,00 mM. Дното е заравнето со пречник 0,80 м. Во содржината на јамата пронајдени се поголем број фрагменти од керамички садови, црепни како и искршени парчиња од кровни керамиди. Во долниот слој од 1,30 м. до дното присуството на пепел и јаглен е поголемо. На длабочина од 1,60 м. е откриен бакарен скифат на Манојло I Комнен (1143—1180).

Во северозападниот дел од квадрантот, исто така во здравицата, откриена е јамата 6/69 со неправилно кружен отвор и коничен пресек. Пречникот на отворот 1,60 и 1,70 м., длабочина 1,00 м. Пречникот на рамното дно сса 1,20 м. Внатре во јамата, во растреситата сива земја пронајдени се поголем број на парчиња од кровни керамиди и тули, фрагменти од керамички садови и црепни, како и еден фрагмент од глеѓосан сад.

Во источниот профил во здравицата откопан е плиток засек од празен гроб со трапезоидна основа.

Квадрант 41 и североисточен агол од квадрантот 49.

Составот на културниот слој сличен на составот во квадрантот 59. Во насипот од земја откриени се и неколку турски монети од поново време.

Нивото на здравицата регистрирано: во северозападниот агол на длабочина од 1,20 м., во североисточниот на 0,75 м., во југозападниот на 1,40 м. и во југоисточниот на 1,10 м.

На површината од здравицата на поедини места се појавува тенок слој од пепел и јаглен.

Во здравицата кај јужниот крај од источниот профил на квадрантот 41, се појави западната половина од двоструката јама 4/69. Горната јама со неправилен кружен отвор, кај профилот има пречник 1,50 м. а длабочина 0,20 м. Долната јама е вкопана во дното на горната исто така е со неправилен кружен отвор, кај профилот има пречник сса 1,00 м. а длабочина 0,45 м. Во северозападниот агол од квадран-ТОТ ВО здравицата откриена с една помала кружна јама со пречник 0,27 м. и длабочина 0,10 м.

Во здравицата и на неизината површина сочувани се остатоци од гробовите 13, 20, 21, 22 и 23.

Крадрант 45.

Југоисточниот дел од квадрантот е надвор од црковната ограда. Во северозападниот дел од квадрантот составот на културниот слој сличен на составот од квадрантот 39. На северната страна од квадрантот нивото на здравицата регистрирано на длабочина 110 и 1,15 м.а во југоисточниот агол од ископот на 1,50 м.

Во здравицата, во североисточниот агол на ископот откриен е засек на дел од гробот 2 а кај оградата на двориштето пет помали кружни вдлабнатини со пречник од 0,10—0,20 м. и длабочина од 0,20— Квадрант 50.

Југозападниот дел од квадрантот е надвор од црковната ограда. Во североисточнот дел составот на културниот слој е сличен на составот во квадрантот 39. Највисоко ниво на здравицата регистрирано во североисточниот агол од квадрантот на длабочина 040 м. а најниското во југозападниот агол на длабочина 1,40 м. Во нивото на здравицата откриени се засеци од гробовите 13, 14, 15, 16, 17 и 18.

Квадрант 51 и североисточен агол од квадрантот 58.

По состав културниот слој од овај ископ сличен е на составот во: квадрантот 39. Нивото на здравицата во ископот се наоѓа на длабочина од 0,30 до 0,80 м.

Во квадрантот 58 на длабочина од 0,55 м. откриен е гробот број 3 од поново време, а во нивото на здравицата остатоци од гробовите 9, 10, 11 w 12.

Во југоисточниот агол од квадрантот во здравицата засечени се две помали кружни јами со пречник сса 0,20 м. и длабочина 0,30 u 0,50 м. Во североисточниот агол од овај квадрант кај самиот источен профил изчистена е скоро половината од една помала кружна јама со пречник, кај профилот сса 0,50 м.

Квадрант 52 и северозападен агол од квадарнтот 59.

Југоисточниот агол од квадрантот 52 се наоѓа надвор од оргадата на црковниот двор. По својот состав културниот слој на овај ископ сличен е со составот во квадрантот 39. Највисокото ниво на здравицата регистрирано во југозападниот агол од квадрантот 52 на длабочина 0,40 м.а најниското во североисточниот агол од ископот на ААабочина 2,00 м.

Во севернозападниот дел на ископот на длабочина од 0,50 м. откриени се гробовите 1, 4, 5 и 6 а во нивото на здравицата грабовите

Во горниот слој на длабочина 0,30 м. пронајден е еден бронзен прстен и фрагментирана метална алка.

Во здравицата откриени се четири поголеми јами. Јамата 1/69 сместена е во северозападниот дел од квадрантот 52. има кружан отвор, биконичен пресек и равно дно. Пречникот на отворот 1,60 м., на средниот дел 2,00 м., и на дното 1,50 м. Длабочина на јамата 0,80 м. На дното од јамата се појави слој од пепел и јаглен измешан со поголем број на фрагменти од керамички садови. Јамата 2/69 откриена е во североисточниот дел на ископот непосредно до оградата на црковното двориште. Отворот на јамата е кружен, пресекот бочвест а дното равно. Пречникот на отворот 1,30 м., на дното 0,80 м. Длабочина 1,50 м. Во насипот на јамата од темно сива земја и богато присуство од пепел и јаглен пронајдени се поголем број на фрагменти од керамички садови, црепни, поклопци и животински коски. Во југозападниот агол на квадрантот пронајдена е двојната јама 3/69. Горната јама има приближно кружен отвор, со пречник сса 0,80 м. и длабочина од 0,60 м. Долната јама е вкопана во дното на горната и е исто гака со неправилен кружен отвор. Пречник на отворот 0,80 м., длабочина 1,10 м. Содржината на јамата се состои од темно сива земја, поситно кршени камења и неколку фрагменти од керамички садови. Кај југоисточната ограда на црквата откопана е половина од јамата број 4/69 со неправилен кружен отвор и пречник во профилот сса 1,20 м. Заради присуството на поголеми блокови од камен поврзани со зидот на оградата не е извршена експлорација на јамата.

Попис на гробовите.

1. Северозападен дел од квадрантот 52. Длабочина до гробот 0,50 м. Дрвен ковчег. Гроб од поново време.

2. Северозападен агол на квадрантот 45. Длабочина на дното од гробот 1,40 м. Во здравицата е откриен само источниот дел од засекот со трапезоидна основа и должина 1,32 м. со карлицата и ножните коски. Западниот дел на гробот е во западниот профил на квадрантот.

3. Квадрант 58. Длабочина до гробот 0,55 м. Дрвен ковчег. Гроб од поново време.

4. Северозападен дел на квадрантот 52. Длабочина до гробот 0,52 м. Дрвен ковчег. Гроб од поново време.

7. Северозападен агол на квадрантот 52. Длабочина до дното од гробот 1,45 м. Откриена е само источната половина од засечената гробна циста во здравицата со должина 1,20 Mm. Западниот дел остана во западниот профил на квадрантот. Без траги од коски.

8. Квадрант 52. Длабочина на дното од гробот 0,85 м. Засек во здравица со трапезоидна основа и заоблен источен крај. Должина на цистата 1,90 м., ширина кај главата 0,64 м., длабочина 0,35 м. Сочувани само остатоци од главата и рацете кои се прекрстени во пределот над стомакот.

9. Квадрант 51. Длабочина на дното од гробот 1,00 м. Остатоци од распаднат костур со должина 1,65 м. најдени се на површината од здравицата. Траги од гробната конструкција не се констатирани.

10. Квадрант 51. Длабочина на дното од гробот 0,50 м. Остатоци од доста распаднат костур со должина 1,10 м. најдени се директно на здравицата. Траги од гробна конструкција не се констатирани.

11. Квадрант 51. Длабочина на дното од гробот 0,70 м. Трапезоиден засек во здравица со заоблени челни страни. Должина на цистата 2.00 м., ширина кај главата 0,74 м., длабочина 0,30 м. Траги од погребениот не се пронајдени.

Длабочина на здравицата во средниот дел на анексот (ископ 2) 1,87 и 2,49 м. crkvata i откриените objekti страна. ц) 15 алки. д) Бронзена неидентификувана монета. струкција не се констатирани. Владимир Петковић, Преглед црквених споменика кроз повесницу7 српског народа, Београд, 1950, стр. 265; Бошко Баби, Три грчка фреско натписа на зидовима цркава средњевековног Прилепа из друге половина XIII века, Зборник за ликовне уметности 5, Нови Сад, 1969, стр. 29; Бошко Бабин, Краток преглед на спомениците на културата на Прилеп и прилепскиот крај, Прилеп, 1970, стр. 10; Бошко Бабин, Покушај утврБивања места и граница панигиришта Прилепа Apvre четвртине XIV века, Старинар, нова серија, књига XX, Београд, 1969, стр. 1-10; Гордана Бабин, Христолошке рекире y XII sexy и појава нових сцена у алисиа@AHOM декору византијских цркава, Зборник за ликовне уметности 2, Нови Сад, 1966, стр. 21; Петар Миљковић-Пенек, Живописот и прилепските зографи, Прилеп и прилепско низ историјата, Прилеп, 1971, стр. 97—107.

12. Квадрант 51. Длабочина на дното од гробот 0,30 м. Остатоги од распаднат костур се најдени на здравицата. Траги од гробна кон- 13. Квадрант 50. Длабочина на дното од гробот 1,00 м. Дирекно во здравицата е засечена гробна циста со издолжено овална форма. Источниот крај на гробот е во источниот профил на квадрантот. Должина на откриениот дел од гробот 1,32 м. Ширина на средниот дел од цистата 0,38 м. Сочуван е горниот дел од костурот со прекрстени раце на градите.

14. Квадрант 50. Длабочина до дното од гробот 0,80 м. Гробна циста со издолжено овална форма засечена во здравицата. Должина на гробот 1,30 м. Ширина кај рамената на покојникот 0,38 м. Длабочина на цистата 0,30 м. Поголем дел од костурот е сочуван. Положбата на рацете не е утврдена.

15. Квадрант 50. Длабочина на дното од гробот 0,90 м. Гробна циста со издолжено овална форма засечена во здравицата. Должина на цистата 1,80 м., ширина кај рамената 0,60 м., ширина кај нозете 0,40 м., длабочина 040 м. Костурот е прилично сочуван. Левата рака е на стомакот а десната е крената према брадата.

16. Квадрант 50. Длабочина на дното од гробот 1,10 м. Правоагален засек во здравица, длабочина 0,10 м. Источниот крај делумно во источниот профил од квадрантот. Должина на откопаниот дел од гробот 1,50 м., ширина 0,62 м. Без траги од погребениот.

17. Квадрант 50. Длабочина на дното од гробот 1,00 м. Издолжен правоаголен засек на гробна циста во здравица. На источната страна длабочина на засекот 0,70 м. Во прашање се два гроба кои во еден дел од основата се поклопуваат. Должина на откопаниот засек 2,20 м., ширина 0,60 м. Понатамошното негово продолжение е во западниот профил од квадрантот. На источната страна во должина 0,85 м. сочувани се остатоци од погребениот, во постариот гроб. Во западната половина на засекот сочувани се остатоци од костур без глава со прекрстени раце над стомакот.

18. Квадрант 50. Длабочина на дното од гробот 1,40 м. Откриен e дел од плиток засек со правоаголна основа, должина 1,52 м., без траги од погребениот.

19. Квадрант 41. Длабочина на дното од гробот 1,30 м. Откопан е само западниот дел на гробната циста засечен во здравицата со заоблени челни страни. Со јужната страна гробот ја сечи јамата 4/69. Источната половина на гробот е во источниот профил. Должина на откопаниот дел од цистата 0,80 м., длабочина 0,25 м. Горниот дел на костурот се споени раце над стомакот добро е сочуван.

20. Квадрант 41. Длабочина на дното од гробот 0,70 м. Плиток засек (длабочина 0,10 м.) во здравица на гробна циста со трапезоидна основа чии челни краеви се заоблени. Димензии: 1,70Х0,45/0,35 м. Костурот е прилично изгниен, со левата рака на стомакот.

21. Квадрант 41. Длабочина на дното од гробот 1,60 м. Плиток засек (длабочина 0,20 м.) во здравица на гробна циста со заоблени челни страни. Димензии: 1,820,55/0,40 м. Костурот е на плеќи со левата рака на стомакот а десната благо крената кон брадата.

22. Квадрант 41. Длабочина на дното од гробот 1,20 mM. Дирекно на земја, без траги од гробна конструкција, пронајдени се траги од доста изгниен костур. Без долните коски од нозете, должината на костурот изнесува 1,30 м.

23. Квадрант 41. Длабочина на дното од гробот 0,90 и 1,00 м. Сочуван е само западниот дел од плиткиот засек во здравицата со заоблени челни страни. Пронајдени се само траги од изгниен костур, без долните коски од нозете, со должина 1,25 м. Северната страна од гробот е во северниот профил на квадрантот.

Ибид.

Белешки

  1. Стојан Новаковић, Законски споменици српских држава средњег века, Београд, 1912, стр. 664—667. ↩
  2. Владимир Петковић, Преглед црквених споменика кроз повесницу српског народа, Београд, 1950, стр. 265; Бошко Бабић, Три грчка фреско натписа на зидовима цркава средњевековног Прилепа из друге половина XIII века, Зборник за ликовне уметности 5, Нови Сад, 1969, стр. 29; Бошко Бабић, Краток преглед на спомениците на културата на Прилеп и прилепскиот крај, Прилеп, 1970, стр. 10; Бошко Бабић, Покушај утврђивања места и граница панигириата Прилепа друге четвртине XIV века, Старинар, нова серија, књига XX, Београд, 1969, стр. 1—10; Гордана Бабић, Христолошке распре у XII веку и појава нових сцена у апсидалном декору византијских цркава, Зборник за ликовне уметности 2, Нови Сад, 1966, стр. 21; Петар Миљковић-Пепек, Живописот и прилепските зографи, Прилеп и прилепско низ историјата, Прилеп, 1971, стр. 97—107. ↩
  3. Бошко Бабић, Црква св. Димитрија — црква, некропола и средњевековно насеље, Археолошки преглед 7, Београд, 1965, стр. 173—174. ↩
  4. Бошко Бабић, Црква св. Димитрија, Варош, Прилеп — средњевековно насеље, црква, некропола, Археолошки преглед 14, Београд, 1972, стр. 125—127. ↩
  5. Ибид. ↩
  6. Сите гробови откопани во 1965, 1968 и 1969 година поставени се, со незнатни отстапувања во ретките прилики, со ориентација запад--исток. Погребените покојници без исклучоци положени се на плеки. ↩
  7. Bosko Babié — Prilep ↩
  8. Kirche des hl. Demetrius im Dorfe Varo’ bei Prilep, ein bedeutendes Denkmal mittelalterlicher Malerei und Architektur2 unseres Landes, war bis vor kurzem der wissenschaftlichen Offentlichkeit nur durch einige wenige Angaben aus schriftlichen historischen Quellen bekannt und aus kurzen Berichten kunsthistorischen Charakters, die sich auf die Frage der Form und der Entstehungszeit dieser Kirche bezogen. Ausfiihrliche Darstellungen dieses Denkmals konnte es allerdings auch nicht geben, wenn man die geringe Zahl der Daten aus historischen Quellen und den Mangel jeglicher archdologischen Untersuchungen bedenkt. Hier muss noch hinzugefiigt werden, dass die Wandflachen im Inneren der Kirche vollkommen mit iibertiinchten MoOrtelschichten bedeckt waren. ersten Untersuchungen dieses Objektes wurden im Jahre 1963 unternommen und bei dieser Gelegenheit kam unter den tibertiinchten MOrtelflachen der mittleren Apsis eine Freskoschichte aus dem 12. Jahrhundert zum Vorschein. Im Jahre 1965 wurden auch die ersten archdologischen Ausgrabungen im Hof der Kirche durchgefiihrt. Spiiter, in den Jahren 1968 und 1969, wurden die Ausgrabungen im Inneren der Kirche und im Hof3 fortgesetzt. Das bei diesen Ausgrabungen gewonnene archaologische Material bietet wertvolle Angaben iiber das Entstehen und die spatere Geschichte dieses Kirchenbauwerkes sowie iiber die dazugehérende Nekro- ↩
  9. До длабочина од 0,80 м. во насипот на земјата пронајдени се неколку турски монети од:поново време, како и едно современо стаклено шише. турска монета. воаголна гробна циста чија западна страна е заоблена. Дното на гробната циста е на длабочина од 2,30 м. Стојан Новаковин, Законски споменици српских држава средњег века, Београд, 1912, стр. 664—667. ↩
  10. Ископ 8, и 9. Длабочина до дното на гробот 0,94 м. Гробна циста со трапезоидна основа вкопана во здравица. Димензии: 2,184. Х0,85/0,55. м. Пронајдени се само коски од нозете. Во југозападниот дел засечена е со гробот 4. ↩
  11. Ископ 10. Длабочна на дното од гробот 1,45 м. Сочувана само западната половина од гробот со засечено дно во здравицата, должина сса 1,00 mM. Сочувани остатоци од горниот дел на костурот со левата рака на стомакот. Источниот дел на гробот уништен е од гробот 19. ↩
  12. Квадрант 42. Длабочина до дното од гробот 3,06 м. Трапезоиден засек во здравица со стеснат алвеолен дел со правоаголна основа во западната страна од гробот. Должина на гробот заедно со алвеолата 1,35 м. Ширина кај рамената на закопаниот 0,35 м., ширина кај нозете 0,25 м. Длабочина на гробот 0,35—0,40 м. Во пределот на градите и позсте на покојникот во горната површина на бочните страни, изведени се засеци со четвороаголен пресек со должина 0,15,0.17, 0,18 u 0,20 м. и ширина околу7 0,12 м. Тие засеци ги примаат во себе краевите од четвртестите греди со кои бил преместуван гробот. Веројатно преку тие греди биле поставувани дрвени тални. Остатоци од костур на дете во потполно изгниена состојба. ↩
  13. Ископ 11. Длабочина на дното од гробот 0,85 mM. Пронајдени се бочните страни од камени плочи. Основата на гробот е приближно правоаголна. Димензии: 2,000,40—0,50 м. Во гробот се пронајдени мал број од испомешани човечки коски. Гробот е од поново време. ↩
  14. Важи истото како за гробот број 4. ↩
  15. Важи истото како за гробот број 4. ↩
  16. Ископ 12. Длабочина на дното од гробот 1,80 м. Траги од конструкцијата на гробот не се констатирани. Остатоците од костурот се директно на земјата. Левата рака на покојникот е на стомакот, десната благо крената према брадата. ↩
  17. Ископ 2. Длабочина на лежиштето од костурот 1,50 м. Траги од конструкцијата на гробот и дрвениот ковчег не се откриени. Должина на доста изгниениот костур 1,70 м. ↩
  18. На границата од квадрантите 16 и 17. Длабочина на дното од гробот 0,80 м. Гробна циста, со правоаголна основа и благо заоблени челни страни, вкопана во здравицата. Димензии: 2,00×0,60/0,40 м. ↩

Zusammenfassung

Archaologische Ausgrabungen im Inneren und im Hof der St. Demetrius Kirche im Dorfe Varoš bei Prilep

In der untersten Kulturschichte dieser Lokalitat, an dem wilden Boden und in demselben, wurde eine Reihe Vertiefungen fiir Pfahle und Rundhdlzer fiir Hauser der slawischen Einwohner von Prilep im 11. und friithen 12. Jahrhundert entdeckt. Ausser diesen Spuren gehdren diesem Altesten Horizont des Lebens im mittelalterlichen Prilep auch muldenf6rmige Vertiefungen und kleine kreisférmige Gruben sowie mehrere offene Herdstellen an. Die in dieser Schichte vorgefundenen Spuren beweisen, dass sich die slawischen Bewohner von Prilep mit Eisengiesserei befassten.

Uber der Schichte mit Spuren von Holzhiusern wurde ете zweite Siedlungsschichte mit Resten von gemauerten Hausern aus Bruchstein und Гент aufgedeckt. Auf dem Lehmboden dieser Hauser wurden auch mit Steinen eingefasste Herdstellen gefunden. Vom Baumaterial, das in dieser zweiten Siedlungsschichte vorkam, sind ungebrannte Lehmziegel besonders zu erwahnen. Der Fundkomplex der zweiten Siedlungsschichte wird mit einer Reihe kreisfOrmiger Gruben fiir die Aufbewahrung von Getreiden erganzt. Funde von Kupfermiinzen der byzantinischen Kak ser Johannes II. Komnenos (1118—1143) und Manuel I. Komnenos (1143—1180) in diesen Gruben geben eindeutig die Mitte, bzw. das dritte Viertel des 12. Jahrhunderts als die Zeit des Bestehens dieser zweitn Siedlungsschichte an. Zwischen dem beweglichen Material dieses Stratums treten zahlreiche Scherben und auch vollstandig erhaltene keramische Gefasse hervor.

Uber der zweiten Siedlungsschichte wurde im dritten Viertel, bzw. in den letzten Dezennien des 12. Jahrhunderts zuerst eine kleine einschiffige Kirche des hl. Demetrius und dann auch die dazugehérige Eingangshalle erbaut. Am Ausgang des 12. Jahrhunderts, bzw. am Anfang des 13. wurde an der nérdlichen Fassade der urspriinglichen Kirche der untere Teil des heutigen Annexbaues dem Kirchengebaude angefügt. Nach diesem Anbau wurden dies:' b:iden Teile in eine zweischiffige Kirche umgewandelt. Spater, im 13. Jahrhundert, wurde auch ein zweiter Annexbau errichtet und mit diesem auch eine geraumige Vorhalle, die alle drei angefiihrten Teile des heutigen Kirchenbauwerks umfasst.

Bisher wurden um die Kirche und in ihr 77 Graber ausgegraben. Das sind meist Graber aus den letzten Jahrhunderten, einige sogar aus der neuesten Zeit. Ältere Gräber wurden nur wenige südlich von der Kirche entdeckt. Diese älteren Graber, die altesten wahrscheinlich vom Ende des 12. oder Anfang des 13. Jahrhunderts, sind in der Regel Gruben im wilden Boden anthropomorpher oder lanlich ovaler Form. Das Rutueten einer Anzahl alterer Graber vor der siidlichen Fassade der Kirche und das Fehlen solcher vor den übrigen Fassaden können wir damit erklaren, dass die Kirche des hl. Demetrius auf dem siidlichen Rand eines mittelalterlichen Marktplatzes stand.

Ubersetzung: Marija MalbaSa, Osijek