Macedoniae acta archaeologica 1 (1975) · стр. 165–172

Краток осврт врз резултатите од археолошките ископувања на римскиот театар во Хераклеја Линкестидска во периодот од 1968-1972 година

Према усмената изјава која што ја добив од проф. Др Михајло Петрушевски до прв материјален доказ за постоење на театар во Хераклеја, се дојде во 1935 година, кога тогашниот професор по латински јазик во битолската гимназија Антун Жегура, од островот Пелешец, заедно со него вршеа сондажни археолошки ископувања на хераклејската акропола. На секторот „Мала црква“ покрај други наоди, откриен е и еден коскен жетон (влезница за театар) со кружна форма и пречник сса 3 см. На едната страна беше врежано IΔ и XIIII (грчка и латинска ознака за редовите во гледалиштето на театарот), а од другата страна беа врежани два концентрични кругови.

Втор материјален доказ за постоење на театар во Хераклеја, преставува идентификацијата на мермерните блокови вградени во апсидата на Големата базилика како седишта на театарот, која што ја даде Гордна Томашевиќ — долгогодишен раководител на работите во Хераклеја (Са. 1). Таа воедно ја даде и првата теоретска претпоставка за лоцираноста на театарот во Хераклеја, на местото каде што е и потоа откриен. Во својот труд: ,„Портик со почесни и вотивни споменици“ Хераклеја ІТ, Битола 1965 г. на стр. 29 вели: „Сосема е сигурно дека и театар бил негде во близината, можеби баш на падината непосредно над Големата базилика, затоа што во нејзината апсида се вградени седишта“. На стр. 27 вели: „Дали овај, на Немеза посветен споменик, укажува дека постоеше арена (театар) или судница во близината, сеуште не знаеме. Но со обзир на вотивниот споменик за кого ќе зборуваме на крајот, повероватна изгледа оваа втора можност“.

Раководен од претходните сознанија, а пред се конфигурацијата на теренот, авторот на овај извештај во 1968 година ја отвори сондата „А“ на падината на брдото, непосредно над Големата базилика (сл. 2). Со оваа сонда се откриени делови од неколку радиални и попречни ѕидови, поставени директно на литицата на брдото, а 5идани од кршен камен поврзан со варов малтер. На источниот дел од сондата се откриени делови од мермерно седиште и скала, кои што се дислоцирани од своите лежишта. Иако работите беа на самиот почеток не беше тешко да се констатира дека се работи за дел од западното крило на гледалиште од театар, со што и практично беше одредена локацијата на театарот. НЕКАКСЕ ЈА - 1971 10. RIMSKI TEATEB DETALJ U R#1:10

Скица 1
Скица 1

Работите на откривањето на театарот се на самиот почеток и затоа одговорите на многу важни прашања за извесно време ќе останат отворени.

Тоа е театар со потковичеста основа. Со досегашните работи е откриен поголем дел од западното крило на кавеата, дел од орхестрата (конистра), западниот парадос и дел од западното крило на театарската зграда. Досегашните испитувања на овај објект покажуваат дека тоа е римски театар којшто не е изграден исклучиво за одржување на драмски престави, што е инаку воглавно случај кај театрите во овие области. Високиот ѕид од ортостати кој што ја обиколува орхестрата (висина 2,40 м) служи за заштита на гледачите од разјарените животни кој по правило се наоѓа во римските амфитеатри (Са. Зи

Скица 1).

Просторот за гледачи е решен во една дијазома. Според идејната реконструкција на гледалиштето, тоа имало дваесет редови на мермерни седишта. За нивното поставување до максимум е искористена падината на брдото, освен над дел од западното крило (веројатно истото ќе се повтори и во источното крило (каде што се подигнати субструкции (Сл. 4). Седиштата се изработени од монолитен бел прилепски мермер. Тие не се профилисани, а фино е обработена само горната и челната страна. Долижната на седиштата е различна и варира од 0,70 до 2,40 м. додека ширината на горната површина изнесува 0,70 м. а висината на челната страна е 0,37 м. Долната површина на седиштата е косо исклесана како би што подобро налегнале на падината на брдото коешто е пополнето со парчиња од кршен камен поврзани со варов малтер.

На западниот крај од оградниот ѕид од ортостати е откриен кафез (stabulum) за животни со сводна конструкција (Са. 5). Од западниот парадос (источно од влезот во гледалиштето) откриен е канал, исто така со сводна конструкција за доведување во кафезот на оние животни коишто биле одредени за борба. (План 1). Подот на орхестрата е покриен со жолта ситна песок.

Приодот на гледачите во гледалиштето е решен со неколку зракасто поставени низови на скали (точниот распоред сеуште нее можно да се утврди) од коишто едни одат од првиот до десеттиот ред, а други од единаесеттиот до дваесеттиот ред. На челниот дел од првиот ред на седишта, на откриениот дел од западнто крило на гледалиштето, сочуван е старогрчки натпис (резервација на седишта на поедини општини) кој гласи:

ТНС АСКАНПТАЛОС @VAH АРТЕ....

Прашањето за времето на изградбата на театарот и времето кога тој е напуштен од употреба сеуште е отворено. Со досегашните испитувања е констатирано дека откако беше напуштен од употреба, во почетокот на У век од н.е., по пат на ерозија е затопуван, при што централниот дел како најдлабок најпрво е исполнет со дебел слој на светлосива, песоклива и растресита земја чијашто дебелина изнесува и до шест метра. Овај слој е богат со фрагменти од керамички садо-ВН, МОНСТН H Друг попратен материјал слеан од објектите лоцирани на акрополата и падината на брдото, непосредно над театарот. Материјалот е помешан и несигурен за датирање.

Во рановизантискиот период онај дел од театарот којшто стрчеше на површината служете како мајдан при изградбата на монументалните објекти. Од досега откриениот дел на театарот најдрастична е ситуацијата во која што е откриено западното крило на кавеата (Сл. 6). Да ја споменеме уште еднаш апсидата на Големата базилика каде што се вградени повеќе седишта од театарот (Са. 1).

Илустрација, стр. 168

H E R A K L E J A - RIMSKI TEATER - 1971 G 1:000. ZAPADNI IZGLED ISTOGNOG ZIDA OBJEKTA BR3. U R=1:25

Скица 2

На местото над веќе напуштениот, затрупан и оштетен театар во последните децении од егзистирањето на овај антички град, односно во втората половина од VI век од н. се. се градат куќи зидани од камени облутци поврзани со кал чиишто темелни остатоци се откриваат врз театарот (Скица 2). Како резултат од постоењето на овие куќи, формиран е вториот слој кој што е составен од темно-сива, тврда H сува земја помешана со обрушен градежен камен, парчиња од тули Ft

Илустрација, стр. 169
Илустрација, стр. 170
Илустрација, стр. 171

кровни керамиди, доста фрагменти од касноантичка керамика и византиски монети меѓу кои најзастапени се монети од Јустин II.

Третиот, површинскиот слој е светло-сива земја, наместа со потемна нијанса, доста растресит и помешан, како резултат на обработка на земјата за лозов насад, со послаб интензитет на археолошки материјал.

Summary

A Short Report of the Results of the Archaeological Excavations of the Roman Theater in Heraclea Lyncestis

The first material proof of the existence of the theater in Heraclea Lyncestis is a bone jetton discovered as early as 1935 in the sector »Mala Crkva« in the Heraclean acropolis. One side of the jetton shows the inscription, which is the Greek and Roman designation of the rows in the theater.

The second material proof of the existence of the theater in Heraclea are the identified blocks of marble built in the apse of the Great Basilica which derive from the seats in the theater. It has been identified by Gordana Tomasevic, the chief of the works in Heraclea for a long time. She was the first to give the theoretical explanation for the location of the theater.

The author of these lines, guided by previous data and the configuration of the terrain, confirmed the aforesaid assumption in practice through the sonde »A« dug in 1968,

The works on the uncovering of the theater are at their very beginning, so many important questions will still remain open for discussion.

The theater has a »U« shaped basis. It was the place where dramatic perforrmances, as wel as plays with animals, were presented. This is proved by the high wall of the orthostat and the cage in the west part of the orchestra.

The space for the audience was divided by a diazoma. The slope of the hill was maximally used for setting the seats except in the western part, but most probably in the eastern wing as well, where the substructure had to be built.

The theater goers entered the theater through the radially set stairs, few of them leading from the first to the tenth and the others from the eleventh to the twentieth row. In front part of the first row of the seats there was an old-Greek inscription ΤΗC ΑϹΚΛΗΠΙΑΔΟϹ ΦΥΛΗ ΑΡΤϹ.. (the reservation for the seats).

The question of time, when the theater was built and when it ceased to give performances, is still unsolved. The researches carried out by now have shown that the theater was stuffed through erosion, when it ceased to work. The central part, as the deepest, was filled by a thick layer of grey sandy earth first.

In the early Byzantine period stones were taken from visible parts of the theater to be built in the other monumental objects.

_ In the last decennium of the 6th century the houses of pebbles and mud were built above the already abandoned and damaged theater.

ПЛАН |