Macedoniae acta archaeologica 1 (1975) · стр. 89–132

Некрополата Калдрма кај Прилеп

Археолошките ископувања на дел од некрополата Калдрма во Заград кај Прилеп, се извршени во 1968 и 1969 година. Сопственикот на нивата Петрески Трајан, од с. Варош, го извести Народниот музеј во Прилеп дека, при орањето наишол на повеке ситни камења, а од кога истите ги поразчистил, се покажал гроб. Низ камењата открил седум бронзени белезици и еден бронзен прстен. Предметите му ги отстапи на Музејот. Веднаш потоа на местото каде се откриени спомнатите предмети, е извршено археолошко ископување, при што се констатирани првите три гробови.

Локалитетот Калдрма или Падарница се наоѓа во месноста Заград, на околу 1,5 км североисточно од Институтот за тутун во Прилеп, 2 км северозападно од с. Варош и 150 м. североисточно од патот Варош--Горно Село, а 100 м. источно од раскрсницата на последниот пат со патот Чифлик во Заград--Горно Село. Теренот е сосема блага тумба која се спушта постепено од север кон сите останати насоки. Најголемата висинска разлика изнесува 1,38 м.

Во втората половина на месец мај и почетокот на јуни 1969 година, се изврши ново археолошко ископување, кога се откриени останатите 32 гробови. Со ова ископување се опфатени вкупно 203 м² (План 1). Обликот на истражуваната површина беше диктиран од наодите на ситните камења, што се најдуваа на 0,20 м под површината на земјата, а по изгледот потсетуваа на турска калдрма, по кое највероватно и самиот локалитет го добил своето име.

Земјата на овој терен воопшто, а посебно на некрополата, е црвеница и неверојатно тешка за работа, така да, на поедини гробови кои беа вкопани директно во неа, а немаа посебна конструкција, правите димензии не можеа да им се утврдат. Првите три гробови не се опфатени во квадратната мрежа. Длабочината до сите гробови се движеше помегју 0,20 и 0,30 м, под површината на земјата, а мерењата се вршени од највисоката точка на теренот, што се најдуваше на северниот крај од истражуваната површина.

ГРОБ — 1. Обликот му е кружно-овален, со пречник од 0,70 X 0,50 м. Ограден и покриен со камења (План 1). Се најдува на 10 м, источно од К-143. Длабочината до него изнесува 0.20 м., под површината на земјата, а самиот е длабок 040 м. Дното му е здравица. Умрениот бил претходно спадлен. Во гробот имаше доста гареж, а остатоците од недогорените коски беа изгниени. Подвижни наоди немаше. ГРОБ -- 2. Тој е северозападно одма до гробот 1 (План 1). Обликот и конструкцијата му се слични со гробот 1. Овие два гроба се меѓусебно одвоени со еден ред од поситни камења. Пречникот му е 0,75 х 0,50 м. Длабочината до него е 0,40 м., под површината на земјата, а самиот е длабок исто така 040 м. Дното му е здравица. Умрениот бил претходно спален, но остатоци од него немаше. Од овој гроб сопственикот на нивата вадел камења и према неговото кажување тука открил:

1. Белезица од бронза со четвртасто проширени и вкрстени краеви во два фрагменти. Лентата и е со сегментен пресек и широка 0,004 м. Пречник — 0,098 X 0,075 м. Инв. бр. 254 (T. I).

2. Белезица од бронза, слична со претходната во три фрагменти. Таа е без еден крај, а другиот и е оштетен. Лентата со сегментен пре: сек и широка 0,005 м. Пречник — 0067 х 0,060 м. Инв. бр. 255 (Т. I).

3. Белезица од бронза, слична со претходните две, во три фрагменти. Таа е без едниот крај. Лентата е со сегментен пресек и широ: ка 0,004 м. Пречник — 0,085 X 0,081 м. Инв. бр. 256 (Т. I).

4. Оштетен прстен од бронзена жица, со сегментен пресек и вкр стени краеви. Од лошата патина се распаѓа. Пречник — 002 м. Une. бр. 257. (Т. 1).

ГРОБ — 3. Се наоѓа на 0,36 м, југозападно од гробот 1, со кого е во иста линија (План 1). Обликот му е четвртест, со дим.: 0,65 X 0,60 м. Ориентација: исток-запад. Ограден од страните, освен источната, со четири камени плочи, од кои двете се подебели. Длабочината до него е 0,20, а до дното 0,50 м., што ке рече, дека, тој е длабок 0,30 м. Дното му е земјено. Исполнет со земја, помешана со гареж. Умрениот бил претходно спален, но остатоци од него не се констатирани. Во гробот, сопственикот на нивата открил:

1. Цела бронзена белезица наполно слична со оние од гробот 2. Лентата и е со сегментен пресек и широка 0,005 м. Пречник -- 0,080 х 0,075 м. Инв. бр. 258 (Т. 1).

2. Бронзена белезица, слична со претходната. На краевите, чии страни се една спрема друга, врежани по три попречни линии. Лента со сегментен пресек и широка 0,004 м. Пречник — 0,078 м. Hus. Ор.

3. Бронзена белезица, слична со претходната, без еден крај. Лента со сегментен пресек и широка 0,005 м. Пречник — 0,060 X 0,057 м. Инв. бр. 261 (T. П).

4. Бронзена белезица, слична со претходната, без краеви. Лента со приближно четвртест пресек и широка 0,004 м. Пречник — 0,080 X 0,078 м. Инв. бр. 260 (Т. П).

ГРОБ -- 4. Четвртеста циста, оградена и покриена со бели мермерни плочи (План 1). Покривот и е од три такви плочи. Оградите од готесните страни се повнатре. Оринетацијата му е северозапад-југоисток, а дим.: 1,25 (0,00) х 0,50 (0,40) м. Длабочината до него е 0,95, а до дното 1,33 м., односно, тој е длабок 0,38 м. Дното му е земјено. Умрениот бил претходно спален, но остатоци од него не се откриени.

Т. I
Т. I
Т. II
Т. II

Исполнет со земја и гареж. Прилози немаше. Над покривната плоча, во северозападниот агол на гробот е најдена:

1. Спирална бронзена белезица со три цели навои, прекршена и нагризена на повеке места. Од лошата патина се распагја. Лентата и е со сегментен пресек и широка 0,006 м. Пречник -- 0,048 м. Инв. бр. 280

ГРОБ — 5. Обликот му е кружно-овален, а е вкопан директно во земјата. (План 1). Пречникот му изнесува 1,35 X 0,75 м. Длабочината до него е 0,86, а до дното што е земјено -- 1,00 м., односно, самиот гроб е длабок 0,14 м. На источната страна на гробот се наоѓаат неколку ситни камени плочи, поставени без посебен ред. Умрениот бил претходно спален. Во гробот, покрај собраните недогорени коски се откриени и:

1. Двојна игла од тенка бронзена жица од типот на „омега“, со зашилени и оштетени краеви. Дим.: должина 0,100, а најголема широчина 0,024 м. Пречникот на жицата е 0,003 м. Инв. бр. 262 (Т. II).

2. Фрагментирана двојна бронзана игла, слична со претходната. Зачуван само горниот дел. Дим.: 0065 х 0,026 м. Пречник на жицата 0,003 м. Инв. бр. 263 (Т. П).

3. Лак од бронзена фибула на шарнир, со оштетена глава и нога. На краевите има по едно плочесто задебелување. И средниот дел на лакот е подебел. Дим.: должина 0,028, а височина 0,013 м. Инв. бр. 264

4. Оштетена елипсеста круна од бронзен прстен-печат. Од лошата патина се распаѓа, така да е тешко да се утврди што преставува вреiD негатив на нејзе. Пречник — 0,015 х 0,010 m. Hus. бр. 376

ГРОБ — 6. Обликот му е кружно-овален, а е вкопан директно во земјата. (План 1). Пречникот му изнесува 1,15 X 0,80 м. Длабочината Ао него е 0,97, а до дното, што е земјено -- 1,05 м., односно самиот гроб е длабок 0,08 м. Умрениот претходно бил спален, но остатоци од него не се констатирани. Освен црната земја помешана со гареж, во овој гроб се откриени:

1. Двојна игла од бронзена жица, слично со оние од гробот број 5. Едниот крак прекинат на две места. Дим.: должина 0,116, а најголема широчина 0,030 м. Пречник на жицата 0,003 м. Инв. Ор. 265 (Т. III).

2. Двојна игла од бронзена жица, слична со претходната. Едниот крак и е искривен. Дим.: должина 0,135, а најголема широчина 0,030 м. Пречник на жицата 0.003 м. Инв. бр. 248 СЕ. LON).

3. Прстен-печат од бронзена жица со сегментен пресек и елипсеста круна, на која има врежано негатив на претстава на две фигури во борба или еротска сцена. Пречникот му е 0,022, а на круната 0,019 X 0,014 м. Инв. бр. 266 (Т. 111).

4. Оштетен крив железен нож, без дршка. Од лошата патина се распаѓа. Очувана должина 0,130, а најголема широчина на сечивото 0,030 м. Mus. бр. 377 (T. IID.

5. Фрагмент од горниот дел на крив железен нож. Дим.: 0,090 х 0,035 м. Hus. бр. 378 (T. 111). 6. Фрагмент од дршка на железен нож, со една попречна нитна во три делови. Дим.: 0,070 х 0,025 м. Инв. бр. 379 (Т. 111).

7. АеА од железна капија, во два фрагменти и полукружен пресек. Дим.: 0,045 х 0,020 м. Hus. бр. 380 (Т. 111).

ГРОБ -- 7. Обликот му е четвртеста циста, оградена и покриена со камени плочи (План 1). Ориентацијата му е сз--ЈИ, а димензиите 1,00 х 040 м. Длабочината до него е 0,37, а до дното 0,64 м., односно, тој е длабок 0,27 м. Дното му е земјено. Остатоци од коски или гареж, како и гробни прилози немаше.

ГРОБ -- 8. Обликот му е четвртест. Покриен со камени и бели ситни мермерни плочки (План 1). Ориентацијата му е север--југ, а димензиите 1,90 X 0,90 м. Длабочината до него е 1,21, а до дното 1,60 м., САНОСНО, тој е длабок 0,39 м. Дното му е земјено. Во него е откриен долниот дел од скелет, чија глава била во северниот крај на гробот. Под нозете е откриен:

1. Оштетен керамичен сад, сличен со амфора, со две лентести дршки, од кои е зачувана само едната. Дното му е кружно и равно, а отворот оштетен. Боја црвенкаста. Работен на гринчарско коло, но прилично грубо. Дим.: височина 0,20 м.; пречник на дното 0,083 и на отворот 0,050 м. Дршката е широка 0,020 м. Инв. бр. 267 (Т. IV).

ГРОБ — 9. Обликот му е кружно-овален со пречник од 0,60 х 0,50 м. (План 1). Покриен со три бели мермерни плочи. Длабочината до него е 0,92, а до дното 1,05 м., односно, тој е длабок 0,13 м. Дното му е земјено. Умрениот бил претходно спален, од кого се констатирани насобрани коски заедно со дел од главата. Гробни прилози немаше.

ГРОБ -- 10. Обликот му е четвртест со дим.: 1,00 х 0,60 м. (План 1). Ориентацијата му е си--ЈЗ. Длабочината до него е 0,85, а до дното 1,02 м, односно тој е длабок 0,17 м. Дното му е земјено. Умрениот бил претходно спален. Од него се откриени недогорени коски, помешани РО МОАОАТ куп, заедно со делови од главата. Под коските имаше доста гареж. Од подвижните наоди се откриени:

1. Прстен од сребро, со елипсеста круна, прекршен на две места. Пречникот му е 0,017, а на круната 0,015 х. 0,011 м. Hus. бр. 268 (Т. V).

2. Прстен од сребро, со елипсеста круна, прекршен на две места. Од лошата патина се распагја. Пречникот му е 0,018, а на круната 0,022 х 0,017 м. Инв. бр. 269 (Т. V).

3. Лак од бронзена фибула на шарнир, со кружна глава и без нога, сличен со оној од гробот број 5. Зачуваната должина изнесува 0,030, а височината 0,013 м. Инв. Ор. 270 (Т. V).

4. Деформисана фрагментирана бронзена белезица, слична со оние од гробовите број 2 и 3, без еден крај. Лентата и е со сегментен пресек, а е широка 0,003 м. Дим.: 0,040 х 0,038 м. Инв. бр. 272 (Т. V).

5. Фрагмент од бронзен предмет со цилиндричен облик. На него има две плочести проширувања, а надвор од нив продолжува во жица со кружен пресек. Дим.: 0,017 х 0,008 м. Vins. бр. 271 (Т. V).

6. Монистро од ќилибар, со приближно четвртест облик и чраонкаста боја. Во средината попречно кружно продупено. Дим.: 0,031 0,012 м. Инв. бр. 273 (T. V).

Т. III
Т. III
Т. IV
Т. IV
Т. V
Т. V
Т. VI
Т. VI

7. Оштетена железна игла со еден зашилен крај, а другиот полукружно завиткан, во два фрагменти. Од оксидацијата се распаѓа, Очувана должина 0,080, а пречник 0,003 м. Инв. бр. 340 (T. V).

ГРОБ — 11. Обликот, му е четвртест, со димензии: 1.25 X 050 м (План 1). На места покриен со мали камени плочи. Ориентацијата му е СН—Ј3. Длабочината до него е 0,83, а до дното 1,35 м., односно, тој е длабок 0,52 м. Дното му е земјено. Под камените плочи са наоѓаат недогорени коски, поставени без посебен ред. Неколку заби од спалениот умрен се откриени во си крајна гробот. Под коските на целата површина имаше многу гареж. Покрај коските и под нив се откриени:

1. Дак од бронзена фибула на шарнир, со оштетена глава и крстеста нога. На лакот три прстенести задебелувања околу кои има уште по две плочести појачувања. Дим.: должина 0,030, а височина 0,023 м. Hus. бр. 249 (T. V).

2. Фрагментиран лак од бронзена фибула на шарнир, со кружна глава на средината продупена. На лакот три плочести задебелувања, околу кои имало уште по едно помало исто такво појачување. Дим.: очувана должина 0,025, а височина 0,015 м, Инв. бр. 274 (Т. V).

3. Дак од бронзена фибула на шарнир, со кружна глава и крстеста нога, во три фрагменти. На ногата има две топчести испупчениа, а на лакот три задебелувања од по едно прстенесто, околу кое има уште по едно помало плочесто појачување. Дим.: должина 0,032, а височина 0,020 м. Mus. бр. 275 (Т. V).

4. Дак од железна фибула на шарнир. Од оксидацијата се распаѓа и е тешко да се утврди обликот на главата и ногата. Дим.: должина 0,045, а височина 0,020 м. Инв. бр. 279 (Т. V).

5. Прстен-печат од бронза, на две места прекршен. Круната му е елипсеста, а на нејзе има врежано негатив на делфин?. Дим.: пречник 0,021, а круна 0,018 X 0,010 м. Инв. бр. 276 (Т. V).

6. Елипсеста круна од оштетен и деформисан прстен-печат од бронза, во два фрагменти. Од лошата патина нагризен и се распагја. На круната врежан негатив на некаква претстава. Дим.: 0,015 х 0,005 м. Инв. бр. 277 (T. V).

7. Прстен од бронза со елипсеста круна од која недостасува еден леа. Нагризен од лошата патина и се распаѓа. Дим.: пречник 0,012, а на круната 0012 х 0,005 м. Инв. бр. 278 (T. V).

8. Дел од железна игла, во два фрагменти. Од оксидацијата се распаѓа. Очувана должина 0,040 м., а пречник 0,003 м. Инв. бр. 341 (Т. V).

ГРОБ -- 12. Обликот му е четвртест, со димензии: 1,65 X 0,65 м. (План 1). Покриен со камени и мермерни плочи, а ориентацијата му е С3—ЈН. Длабочината до него е 0,60, а до дното, што е земјено 0,80 м., односно тој е длабок 0,20 м. Умрениот бил претходно спален, од кого се откриени две недогорени и иструлени коски од нозете. Околу коските, како и под нив имаше доста гареж. Од гробни прилози содржеше:

1. Мала оштетена керамичка чаша, со масивно кружно и равно дно и мрко сивкаста боја. Таа имала една дршка, од која е очуван само коренот. Дим.: височина 0.042 м., пречник на дното 0.032 и на отворот 0,059 м. Инв. бр. 281 (Т. 11).

ГРОБ — 13. Обликот му е четвртест, со димензии 0,75 & 0,50 м. (План 1). Покриен со камени плочи, а ориентисан си--ЈЗ. Длабочината до него е 1,04, а до дното кое е земјено, 1,30 м., односно, самиот е длабок 0,26 м. Умрениот бил претходно спален, од кого се откриени недогорени насобрани коски со многу гареж. Од гробни прилози содржеше:

1. Оштетен крив железен нож, што се распаѓа, поставен паралелно со едно копје, а сечивото му е надвор. Дим.: очувана должина 0,16, а најголема широчина на сечивото 0,030 м. Hus. бр. 343 (Т. VI).

2. Распаднато железно копје, поставено помеѓу претходниот нож, и следниот керамичен сад. Должината му е 0,275, а најголемата ширина 0,038 м. Инв. бр. 342 (Т. VI).

3. Керамичен сад, многу издробен и оштетен. Имал две лентести дршки што го надвишувале ободот, од кои е зачувано само едната. Поставен покрај претходното копје и една недогорена коска. Бојата му е мрка. Приближната височина му е 0,060, а пречникот на отворот 0,080 м. Инв. бр. 344 (Т. VD.

ГРОБ — 14. Обликот му е кружно овален, со пречник 1,00 X 0,90 м. (План 1). Покриен со камени и мермерни плочи. Длабочината до него е 0,54, а до дното, кое е земјено, 0,80 м., односно тој е длабок 0,26 м. Умрениот бил претходно спален, од кого во гробот се откриени недогорени коски со доста гареж. Од гробни прилози содржеше:

1. Оштетен киликс со кружно и прстенесто дно, направен од добро печена земја. Површината од обете страни му е црно фирнисана. ДиМ.: височина 0,043, пречник на дното 0,046 и на отворот 0,120 м. Дршките му се со кружен пресек. Mus. бр. 346 (Т. V).

2. Фрагментиран горен дел од бронзена обетка, со еден зашилен крај, а другиот четвртесто задебелен -- на шарнир. Обликот полукружен, а пресекот на жицата сегментен. Дим.: 0,023 х 0,012 м. Инв. бр. 282 (Т. УП).

3. Фрагментиран горен дел од бронзена обетка, сличен со претходниот. Зачувана должина 0,022 м. Hus. бр. 283 (T. VII).

4. Обетка од бронзена жица со сегментен пресек, кружно завитey аа крај и е зашилен. Пречник — 0,020 м. Инв. бр. 284 J. VID.

5. Неколку фрагменти од крив железен нож што се распаѓа. Ррагментите се со различни димензии. Најголемата жирочина му изнесува 0,025 м. Инв. бр. 345 (Т. VII).

ГРОБ — 15. Обликот му е кружно овален со пречник од 0,70 X 0,55 м. (План 1). Покриен со камени и мермерни плочи. Длабочината до него е 0,56, а до дното што е земјено, 0,65 м., односно, тој е длабок 0,09 м. Умрениот бил претходно спален, од кого се откриени насобрани недогорени коски, со АСА од главата и доста гареж. Гробни прилози немаше.

ГРОБ — 16. Обликот му е четвртест со дим.: 0,80 X 0,60 м. (План 1). Покриен со камена и мермерна плоча, а ориентацијата му е си--ЈЗ.

Т. VII
Т. VII

Длабочината до него е 0,45, а до дното што е земјено 0,56 м., односно, тој е длабок само 0,11 м. Умрениот бил претходно спален, од кого се откриени под плочите две недогорени коски и доста гареж. Од гробни прилози имаше:

1. Многу оштетена железна игла со полукружен облик. Зачуваната должина и е 0,050, а пресекот 0,005 м. Инв. бр. 347 (Т. УПТ).

ГРОБ -- 17. Четвртеста циста, оградена и покриена со камени плочи (План 1). Ориентацијата му е СН—Ј3, а димензиите 1,20 х 0,75 м. Длабочината до него е 0,72, а до дното што е земјено 1,12 м., односно самиот гроб е длабок 0,40 м. Умрениот бил претходно спален, од кого се откриени насобрани недогорени коски, помешани со доста гареж. Гробни прилози немаше.

ГРОБ — 18. Обликот му е правоаголен со дим.: 1,20 < 0,60 м (План 1). Делумно покриен со помали камени плочи. Ориентацијата му е С3—ЈН. Длабочината до него е 0,59, а до дното што е земјено 0,75 м., односно тој е длабок 0,16 mM. Умрениот бил претходно спален, од кого се откриени недогорени коски, насобрани со доста гареж. Од гробни прилози содржеше:

1. Дак од фибула од бронза на шарнир, со оштетена глава и цела крстеста нога, на која има две топчести испупчениа. На лакот пет нарецкани задебелувања, а околу нив уште по две помали и поситно нарецкани појачувања. Дим.: должина 0,048, а височина 0,030 м. Инв. бр. 246 (T. IX).

2. Лак од фибула од бронза на шарнир без глава и нога, од жица со кружен пресек и еднаква дебелина по целата должина. Целиот лак е рапав од попречни пластични тенки кругови. Дим.: должина 0,021, а височина 0,010 м. Hus. бр. 286 (T. IX).

3. Прстен -- печат од бронза. Зачувана само елипсеста круна, на која има врежано негатив претстава на киликс од кого расте дрво. На крајот од дрвото коњска глава на лево, а од двете страни во средниот дел покрај дрвото по една змија. Пречник: 0,021 < 0,011 м. Hus. бр. 285 (Т. IX).

4. Три фрагменти од железна игла со кружно проширена глава. Зачуваната должина и изнесува 0,035, а пречникот на главата 0,012 м. Инв. бр. 348 (Т. IX).

ГРОБ — 19. Обликот му е приближно четвртест, со дим.: 1,15 X 1,00 м. (План 1). Ограден и покриен со камени плочи, а ориентацијата му е сз--ЈИ. Длабочината до него е 040, а до дното што е земјено 0,76 м., односно тој е длабок 0,36 м. Во него не се откриени трагови од коски и гареж. Од гробни прилози содржеше:

1. Крив нож од железо со облик на сор во повеке фрагменти. Од лошата патина се распаѓа. Дим.: должина 0,21 м., дршка 0,105, а сечиво 0,105 м. Дршката му е шуплива со пречник од 0,020 м. Сечиво широко 0,040 м. Инв. бр. 365 (T. IX).

2. Фрагмент од дршка на нож од железо, со плоснат облик и две попречни нитни. Од лошата патина се распаѓа. Зачувани димен.: 0,040 < 0,020 m. Инв. бр. 366 (T. IX).

3. Фрагмент од железна капија со полукружен облик. Од лошата патина се распаѓа. Зачувани дим.: 0,050 х 0,003 м. Hus. бр. 367 (T. IX).

Т. VIII
Т. VIII
Т. IX
Т. IX

ГРОБ — 20. Обликот му е четвртест со димен.: 1,80 х 0,75 м. (План 1). Покриен со камени и една мермерна плоча, а ориентација C3—ЈИ. Длабочината до него е 0,60, а до дното 1,00 м., односно тој е длабок 0,40 м. Целиот е вкопан во здравицата. Во него лежеше на плеки цел скелет со трагови од горење. Главата му беше во ји крај на гробот, завртена на страна кон запад. Во источниот профил на гробот, покрај возрасниот се најдуваше и детски скелет, што ке рече дека гробот е двоен. Детето беше поставено покрај долниот дел на возрасниот покојник, а главата му беше на сз крај од гробот. Возрасниот умрен е делумно спален. Вкопаниот дел на гробот имаше дим.: 1,90 х 0,45 м. Од гробни прилози содржеше:

1. Белезица од сребро со отворени краеви што се завршуваат со стилизирани змиски глави, украсени со врежани орнаменти и гранулација. Очите на змиите им се претставени со врежани концентрични кругови. Лентата и е со сегментен пресек. Откриена на левата рака. Пречникот и е 0077 х 0,065 м. Инв. бр. 250 (Т. X).

2. Белезица од сребро, наполно слична со претходната. Откриена на десната рака. речникот и е 0,070 х 0,062 м. Инв. бр. 287 (Т. X).

3. Аах од фибула од бронза на шарнир, со оштетена глава и нога. На крстестата нога три кружни отвори. На краевите од лакот има по едно прстенесто задебелување, околу кое има уште по едно помало плочесто појачување. Дим.: должина 0,034, а височина 0,022 м. Откриена покрај десниот лакат. Инв. бр. 251 (T. X).

4. Лак од фибула од бронза на шарнир, со оштетена глава и нога. На краевите од лакот по едно прстенесто задебелување. Средниот дел на лакот исто така задебелен. На крстестата нога три кружни отвори. Дим.: должина 0,035, а височина 0,023 м. Откриен покрај десното рамо. Инв. бр. 252 (Т. X).

5. Лак од фибула од бронза на шарнир, без глава и оштетена нога која е на три места кружно продупена. Слична со претходната. Дим.: должина 0,025, а височина 0,017 м. Откриена покрај левото рамо. Инв. бр. 288 (Т. X).

6. Фибула од бронза на шарнир, со оштетена глава и крстеста нота, на која има две пластични испупчениа. Лакот сличен со претходните два примероци. Очувана и е и иглата. Дим.: должина 0,036, а височина 0,021 м. Откриена покрај левото рамо. Инв. бр. 289 (Т. X).

7. Лак од фибула од бронза на шарнир, наполно сличен со претходниот. Дим.: должина 0,039, а височина 0,021 м. Откриена покрај Левото рамо. Инв. бр. 290 (Т. X).

8. Лак од фибула од бронза на шарнир, сличен со претходниот, без глава и нога. Очувана должина 0,021 м. Откриена покрај десното рамо, заедно со обетките. Инв. бр. 291 (Т. X).

9. Лак од фибула од бронза на шарнир, со оштетена глава и нога на лакот пет звездести задебелувања од по шест кракови. Дим.: дол: жина 0,026, а височина 0,018 м. Откриена на исто место со претходната. Инв. бр. 292 (T. X).

10. Дак од фибула од бронза на шарнир, наполно сличен со прет-ХОАННОТ, кој се распаѓа. Дим.: должина 0,032, а височина 0,019 м. От-

ари на исто место со претходните два примероци. Инв. бр. 373

11. Обетка од сребро од чунест тип, делумно сочувана. Од лошата патина се распаѓа. Украсена со гранулација. Приближни димен:: 0,030 5 0,022 м. Откриена под десното рамо. Hus. бр. 293 (T. IX).

12. Обетка од сребро од чунест тип, наполно слична со претходната. И таа се распаѓа. Откриена на истото место со претходната. Приближни дим.: 0,029 X 0,011 mM. Инв. бр. 312 (T. IX).

13. Фрагмент од долниот дел на копје од железо со шупливо ТУАце. Очувана должина 0,090, од кои тулцето 0,030 м., а пречникот на отворот му е 0,015 м. Сечиво широко 0,023 м. Откриено покрај левото рамо. Hus. бр. 349 (T. IX).

14. Фрагментована капија од железо со полукружен облик во два дела. Зачувани должини 0,030 и 0,029 м., а најголема широчина 0,028 м. Откриена покрај левото рамо. Hun. 6p. 350 (Т. IX).

15. Фрагмент од долниот дел на нож од железо, благо завиткан. На едниот крај зачувана попречна нитна, а првог му е зашилен. Дим:: 0,037 < 0,010 м. Откриен покрај левото рамо. Инв. бр. 351 (Т. ТХ).

16. Фрагментована елипсеста круна од железен прстен, што се распаѓа. Дим.: 0,020 х 0,013 м. Откриен на прст од левата рака. Hus. бр. 352 (T. IX).

17. Оштетен прстен од железо со елипсеста круна. Од лошата патина се распаѓа. Дим.: пречник 0,023, а круна 0,020 х 0,014 м. Откриен на прст од левата рака. Инв. бр. 353 (Т. IX).

18. Маа лекитос печен од земја, со оштетено кружно прстенесто дно и една лентеста дршка. Целата површина му била црно фирнисана. Откриен под левата нога. Дим.: височина 0,075 м., пречник на отворот 0,025, а на дното 0,030 м. Инв. бр. 253 (Т. УП).

19. Керамична патера, со кружно и равно дно. Бојата и е мрко- -сивкаста внатре, а мрко-црвенкаста надвор. Исполнета со гареж. Направена на грнчарско коло од непречистена земја. Откриена покрај претходниот сад. Дим.: височина 0,055 м., пречник на дното 0,056, а на отворот 0,160 м. Инв. бр. 313 (Т. X).

20. Керамична олпа, со една лентеста дршка, кружно и равно дно и темно-црвенкаста боја. Работена на грнчарско коло. Откриена на исто место со претходните два садови. Дим.: височина 0,170 м., пречник на дното 0,071, а на отворот 0,073 м. Дршка широка 0,017 м. Hus. бр. 314 (T. VIII).

ГРОБ — 21. Обликот му е четвртест, со дим.: 0,80 “ 0,40 м. (План 1). Покриен со камени и една мермерна плоча, а ориентисан С3—ЈН. Длабочината до него е 0,58, а до дното што е земјено 0,75 м., односно тој е длабок 0,17 м. Умрениот бил претходно спален, од кого се откриени насобрани недогорени коски со доста гареж. Гробни прилози немаше.

ГРОБ -- 22. Обликот му е четвртест, со дим.: 1,05 х 0,70 м. (План 1). Покриен со камени и мермерни плочи. Ориентацијата му е СН—Ј3. Длабочината до него е 0,34, а до дното што е земјено 0,65 м., односно тој е длабок 0,31 м. Умрениот бил претходно спален, од кого се откри-

Т. X
Т. X
Т. XI
Т. XI

ени насобрани недогорени коски со доста гареж. Од гробни прилози содржеше:

1. Фрагмент од масивен железен предмет со топчест изглед, во средината продупен. Од лошата патина се распаѓ. Пречникот му е 0,014 m. Hus. бр. 354 (T. XI).

2. Фрагментован крив нож од железо, што се распаѓа. Зачувана должина 0,010, а најголема широчина 0,030 м. Инв. бр. 358 (Т. XI).

3. Оштетен крив нож од железо што се распаѓа, со зашилен врв. Зачувана должина 0,075, а најголема широчина 0,025 м. Инв. бр. 363

4. Двојна игла од железо, што се распаѓа. Двата кракови и се зашилени, а горниот дел поширок и набран во пет вертикално збиени навои. Дим.: должина 0,090 м., горе широка 0,065 м. Пречникот на жицата 0,003 м. Инв. бр. 364 (Т. XI).

ГРОБ — 23. Обликот му е четвртест со дим.: 1,10 х 080 м.

План 1). Ограден и покриен со ситни камени и мермерни плочки. Ориентацијата му е СН—Ј3. Длабочината до него е 0,52, а до дното што е земјено 0,80 м., односно самиот гроб е длабок 0,28 м. Умрениот бил претходно спален, од кого се откриени насобрани недогорени коски со главата поставена на теме и доста гареж. Од гробни прилози содржеше:

1. Копје од железо во повеќе фрагменти, што се распаѓаат. Дим.: приближна должина 0,400, а на тулце 0,100 м., широчина на листот 0,030 м., пречник на тулце 0,20 м. Hus. бр. 355 (Т. УП).

2. Копје од железо во повеќе фрагменти, слично со претходното, со кое беа поставени паралелно едно покрај друго. Дим.: приближна должина 0,320, а на тулце 0,100 м., широчина на листот 0,030 м., пречник на тулцето 0,020 м. Hus. бр. 356 (Т. VII).

3. Копје од железо во повеќе фрагменти, што се распаѓаат. Дим.: очувана приближна должина 0,160, а широчина 0,026 м. Тулцето недостасува. Mus. бр. 357 (T. УП).

ГРОБ — 24. Обликот му е кружно-овален, со пречник од 0,90 м. (План 1). Ограден и покриен со камени плочи. Длабочината до него е 046, а до дното што е земјено 0,70 м., односно тој е длабок 0,24 м. Умрениот бил претходно спален, од кого се откриени насобрани недогорени коски со цела глава и доста гареж. Гробни прилози немаше.

ГРОБ — 25. Обликот му е четвртест со дим.: 1,30 X 0,80 м. (План 1). Покриен со камени плочи. Ориентацијата му е сз—ЈИ. Длабочината до него е 0,51, а до дното што е земјено 0,70 м., односно самиот гроб е длабок 0,19 M. Умрениот бил претходно спален, од кого се откриени насобрани недогорени коски со доста гареж. Гробни прилози немаше.

ГРОБ -- 26. Обликот му е четвртест, со дим.: 1,00 “ 080 м. (План 1). Наместа покриен со мали камени и мермерни плочки. Ориентацијата му е сз--ЈИ. Длабочината до него е 1,04, а до дното што е земјено 1,35 м., односно тој е длабок 0,31 м. Умрениот бил претходно спален, од кого се откриени трули недогорени коски од нозете со доста гареж. Од гробни прилози содржеше:

Т. XII
Т. XII
т. XIII
т. XIII

1. Обетка од сребро, со купест масивен завршеток и три цели навои од лента со четвртест пресек. Дим.: височина 0,042 м., пречник 0.028 м., должина на купестиот дел 0,013 м. Mus. бр. 245 (Т. XID).

ГРОБ — 27. Обликот му е кружно-овален, со пречник од 1,00 X 0,70 м. (План 1). Вкопан директно во земјата, без оградни и покривни камења. Длабочината до него е 0,58, а до дното што е земјено 0,75 м., односно самиот гроб е длабок 0,17 м. Умрениот бил претходно спален, од кого се откриени насобрани недогорени коски со дел од главата и доста гареж. Покрај коските имаше две копја, поставени паралелно: едно покрај друго со обратни краеви. Гробните прилози се следните:

1. Оштетено копје од железо во неколку фрагменти, што се распаѓаат. Дим.: очувана должина 0,440 м., а на тулце 0,145 м. и пречник 0,020 м. Aucr широк 0,035 м. Mus. бр. 359 (Т. XI).

2. Оштетено копје од железо, во повеке фрагменти, што се распаѓаат, слично со претходното. Зачувана должина 0,475 M., а на тулце 0,125 м. и пречник 0,020 м. Листот широк 0,035 м. Hus. бр. 360 (Т. XI).

ГРОБ — 28. Обликот му е кружно-овален, со пречник од 1,10 X 0,70 м. СПлан 1). Делумно покриен со камени плочи. Длабочината до него е 0,97, а до дното земјено 1,15 м., односно самиот гроб е длабок 0,22 м. Умрениот бил претходно спален, од кого се откриени насобрани недогорени коски, со доста гареж. Од гробни прилози содржеше:

1. Елипсеста круна од прстен--печат од бронза, со врежан негаhs на некаква претстава. Пречникот и е 0,018 х 0,011 м. Инв. бр. 315

2. Обетка од сребро, со масивен купест завршеток чии врв е украсен со гранулација. Лентата и е со четвртест пресек, а на надворшената страна по должината, има паралелни пластични ребра. Пречникот и е 0,024 м., а должината на купестиот завршеток 0,010 м. Инв. бр. 247 (T. XIII).

ГРОБ — 29. Обликот му е кружно-овален, со пречник од 0,90 х 0,55 м. (План 1). Конструкцијата му е слична со гробот бр. 27. Длабочината до него е 0,76, а до дното што е земјено 0,85 м., односно тој е длабок само 0,09 м. Умрениот бил претходно спален, од кого се откриени насобрани недогорени коски, со доста гареж. Од гробни прилози содржеше:

1. Белезица од бронза, со краеви што се мимоидуваат еден покрај друг а се завршуваат четвртесто проширени. Лентата и е со сегментен пресек и широка 0,005 м. Пречникот и е 0,079 м. Низ нејзе поминуваше коска од раката на умрениот. Hus. бр. 316 (Т. XIII).

ГРОБ — 30. Обликот му е кружно-овален, со пречник од 0,70 м. (План 1). Конструкцијата му е иста како гробовите бр. 27 и 29. Длабочината до него е 0,95, а до дното што е земјено 1,06 м., односно самиот гроб е длабок само 0,11 м. Умрениот бил претходно спален, од кого се откриени насобрани недогорени коски со доста гареж. Од гробни прилози содржеше:

1. Оштетена обетка од бронзена жица со кружен пресек. Едниот крај и е зашилен. По целата должина жицата попречно нарецкана. Облик полукружен, а должината 0,015 м. Од лошата патина се расnara. Инв. бр. 317 (T. XII).

2. Оштетена обетка од жица од бронза, наполно слична со претходната и откриена на исто место со нејзе. Од лошата патина се распаѓа. Зачуваната должина и е 0,016 м. Инв. бр. 318 (T. ХП).

3. Бронзен предмет со триаглесто тело, во средината кружно продупено. На секој агол има по едно продолжение, што се завршува на крајот во петличесто проширение. Дим.: 0,020 х 0,020 м. Инв. бр. 319

ГРОБ — 31. Обликот му е кружно-овален, со пречник од 0,80 X 0,50 м. (План 1). Делумно покриен со камени и мермерни плочи. Длабочината до него е 0,90, а до дното што е земјено 1,00 м., односно тој е длабок само 0,10 м. Умрениот бил претходно спален, од кого се откриени насобрани недогорени коски со доста гареж. Гробни прилози немаше.

ГРОБ -- 32. Обликот му с кружно-овален, со пречник од 0,0 X 0.60 м. (План 1). Конструкцијата му е иста како и на гробовите бр. 27, 29 и 30. Длабочината до него е 0,95, а до дното што, е земјено 1,06 м., односно самиот гроб е длабок само 0,11 м. Умрениот бил претходно спален, од кого се откриени насобрани недогорени коски со доста гареж. Од гробни прилози содржеше:

ГРОБ — 33. Обликот му е кружно-овален, со пречник од 1,00 X 0,80 м. (План 1). Конструкцијата му е иста како на претходниот гроб. Длабочината до него е 0,95, а до дното што е земјено 1,06 м., односно тој е длабок само 0,11 mM. Умрениот бил претходно спален, од кого се откриени насобрани недогорени коски со многу гареж. Гробни прилози немаше.

ГРОБ — 34. Обликот му е кружно-овален, со пречник од 1,30 X 1,00 м. (План 1). Вкопан директно во земјата. Североисточната страна му е делумно оградена со мали мермерни плочки без посебен ред. Длабочината до него е 0,86, а до дното што е земјено 1,00 м., односно тој е длабок 0,14 mM. Умрениот бил претходно спален, од кого е откриена само една недогорена коска со доста гареж. Покрај коската се откриени следниве гробни прилози:

4. Лак од фибула на шарнир, сличен со претходните, без глава и нога. Се распаѓа. Дим.: очувана должина 0,022 mM. Инв. бр. 371 (T. XII).

5. Лак од фибула на шарнир од бронза, сличен со претходните, без глава и оштетена нога. Од лошата патина се распаѓа. Дим.: очувана должина 0,028 м. Инв. бр. 372 (Т. ХП).

6. Лак од фибула на шарнир од бронза, со оштетена глава и нога, сличен со примерокот од гроб 20 под број 10. Се распаѓа. Дим.: должина 0,021 а височина 0,021 м. Инв. бр. 337 (Т. ХП).

7. Мал лекитос од добро печена земја, сличен со оној од гроб 20 под број 18. Црниот фирнис сочуван наместа. Дим.: височина 0,070 м., пречник на дното 0,027, а на отворот 0,018 м. Дршката широка 0,009 м. Инв. бр. 338 (Т. ХП).

9. Привесок од злато. На кружен петличест дел висат два тролисни висулци. Дим.: височина 0,020 м., пречник на петличест дел 0,007 м. Инв. бр. 369 (Т. XII).

10. Привесок од злато. На прстенест дел виси еден тролисен висулец, сличен со претходниот примерок. Прстенестиот дел украсен со гранулација. Дим.: височина 0,020 м., пречник на прстенот 0,006 м. Инв. бр. 370. (T. XII).

11. Оштетена монета од бронза. На аверсот претставена глава на десно. На реверсот оштетен натпис на Александар. Пречникот и е 0,017 м. Инв. бр. 368 (Т. XII).

ГРОБ — 35. Обликот му е четвртест со дим.: 0,70 х 0,45 м. (План 1). Покриен со камени плочи, а ориентацијата му е сз--ЈИ. Длабочината до него е 0,45, а до дното што е земјено 0,60 м., односно самиот гроб е длабок 0,15 м. Умрениот бил претходно спален. Во гробот е откриено многу гареж, со слаби трагови од коски. Гробни прилози немаше.

НАОДИ ВОН ГРОБОВИ

Од недвижните наоди на истражуваната површина, во К-117 и 118, а помеѓу гробовите број 11, 13 и 20, е откриена четвртеста површина, на која горел појак оган. Тука, земјата е црна или црвенкасто слабо подпечена. Длабочината до оваа површина е 0,82 м., односно таа е на исто ниво со гробот број 11. Орисентацијата и е север--југ, а димензиите 1,30 х 0,50 м. Ова огниште -- ломача, судејќи по димензиите и Слизината, најверојатно е користено за спалување на умрениот од гробот број 11 или 13, а можда и за други гробови. ова површина има неколку мали камени плочки, кои лежат директно на здравицата. Длабочината до нејзе е 051 м. До неја најблиски се гробовите број 28, 30, 32 и 33. Овдека се спалувани веројатно умрените од спомнатите гробови. :

Квадратите 124 до 128 и 137 до 141, на длабочина од 0,20 м., под површината на земјата, беа покриени со наврлани ситни речни камења, кои потсетуваат на турска калдрма. Под овие камења се откриени гробовите број 29, 30, 32 и 33.

Слично нафрлани камења и помали камени и мермерни плочки имаше и во K — 122, 138, 148, 149 и 160, но под нив немаше ништо. Некои од овис камења лежеа директно на здравицата.

Од подвижните наоди вон од гробовите да спомнеме, дека, на повеќе места се откриени атипични фрагменти од керамички садови, а во К -- 138 на длабочина од 0,68 м., и два фрагменти од кровна керамика.

Од другите подвижни наоди да ги спомениме следниве:

2. Оштетено копје од железо, во повеке фрагменти, што се распаѓаат. Очуваната должина му е 0,080, а широчина 0,028 м. Инв. бр.

3. Два фрагменти од белезица од бронза, чија лента е со кружен пресек. Пречникот и бил 0,040 м. Инв. бр. 388 (Т. XIII).

Т. XIII
Т. XIII

НЕКРОПОЛА, гробови И НАОДИ

Некрополата Калдрма, како што веке спомнавме понапре, по типот припаѓа во равните некрополи. Поставена е на сосема блага падина, во југозападното NOAHO7KHE на планинскиот масив од Трескавец, која постепено се спушта од север кон сите останати насоки. Разликата помеѓу највисоката точка (север) и најниската (југ) изнесува само 1,38 м. Над повеќето гробови, како и на површините помеѓу нив, имаше наврлано помали и поголеми речни камења, чии интензитет беше различен. Во некои квадрати под овие камења се откриени поедини гробови (29, 30, 32, 33), во други пак под нив немаше ништо, а некои од нив лежеа директно на самата здравица.

Гробовите беа воглавно сконцентрисани во источната половина од истражуваната површина. Вон од оваа концентрација се наоѓаат само гробовите број 1, 2, 3 и 4. По се изгледа дека, откопаната површина го претставува југозападниот дел од некрополата и дека таа се протега кон север и исток од овие гробови.

Длабочината до гробовите, односно, нафрланите камења, изнесугаше само 0,20 м., под површината на земјата.

По својата конструкција гробовите на некрополата Калдрма, можат да се поделат во шест групи и тоа:

I ГРУПА. Кружно-овални гробови, вкопани директно во земјата без оградни и покривни камења.

Во оваа група спаѓаат гробовите број 5, 6, 27, 29, 30, 32- 34. Донекаде отстапуваат гробовите 5, 27, 33 и 34, кои наместа наоколу имаат поситни камчиња или мали мермерни плочки, но тие не се наредени. Пречникот им се движи помегју 0,60 и 1,35 м. Длабочината до нив изнесува од 0,58 до 0,97 м. (иод нулата), а до дното од 0,75 до 1,06 м., односно самите гробови се длабоки од 0,08 до 0,17 mM. Умрените во нив се претходно спалувани, за што зборуваат недогорените коски, ќумурчињата и гарежот воопшто, откриен во нив. Коските се собирани на куп заедно со делови од главата на умрениот и гарежот од ломачата, која се наоѓала надвор од гробовите. Остатоци од коски не се констатирани само во гробот број б. Дното на ваквите гробови им било земјено. Гробни прилози имаше во сите гробови од оваа група.

Il ГРУПА. Кружно-овални гробови само покриени со камени плочи.

Такви се гробовите број 9, 14, 15, 28 и 31. Пречникот им се движи помеѓу 0,60 и 1,10 м. Длабочините до нив се од 0,54 до 0,92 м. а до дната од 0,65 до 1,05 м., односно, нивните длабочини се движат помегу 0,09 и 0,26 м. Anata им се земјени. И во овие гробови умрените се претходно спалувани. Во сите се откриени пасобрани на куп недогорени коски со доста гареж. Гробни прилози не се откриени само во гробовите 9, 15 и 31. Во ораа група спаѓаат гробовите: број 1, 2 и 24. Пречникот им се движи помеѓу 0,50 и 0,90 м. Длабочините до нив се од 0,20 до046 м., а до дната од 0,60 до 0,80 м., односно, самите гробови се длабоки од 0,34 до 040 м. Остатоци од насобрани недогорени коски се откриени само во гробот 24, а гареж во сите три гроба. Прилози се откриени само во гробот број 2.

ТУ ГРУПА. Yereprecru гробови само покриени со камени плочи.

Такви се гробовите број 8, 10—13, 16—18, 20—22, 25—26 и 35. Аоажините им се движат помеѓу 0,70 и 1,80, а широчините од 045 до 0,75 м. Длабочините до гробовите изнесуваат од 0,34 до 1,25 м, а до дната од 0,60 до 1,35 м., односно самите гробови се длабоки од 0,11 до 0,40 м. Дната им се земјени. Умрените и во овие гробови се претходно спалувани. Остатоци од недогорени коски не се откриени само во гробот 35. Прилози не содржеа гробовите број 21, 25 и 35.

Отстапувања во оваа група покажуваат гробовите 8 и 20.

Првиот, односно гробот број 8, е покриен со камени и бели мермерни плочи. Во него се откриени недогорени коски од АОАННОТ дел на нозете. Спалениот умрен во него бил поставен на плеќи, за што 360- руваат и самите димензии на гробот. Главата на возрасниот покојник се најдувала во северниот крај на гробот.

Гробот број 20, се разликува донекаде од останатите гробови во оваа група, по тоа што во него е откриен цел скелет од спален возрасен покојник, поставен исто така на плеќи, чија глава беше на југоисточниот крај на гробот. Овој гроб с двоен, бидејки во северниот профил покрај нозете на возрасниот умрен откриен е цел неспален детски скелет со обратна ориентација. Освен тоа, гробот е вкопан директно во здравицата.

V ГРУПА. Четвртести гробови, оградени со камени плочи и покриени со поситни камења.

Такви се гробовите број 3 и 23. Длабочинте до нив се 0,52, а до дната 0,80 м., односно тие се длабоки 0,28 mM. Широчините им се од 0,45 до 0,70 м., а должините од 0,70 до 1,10 м. Дната им се земјени. И во двата гроба умрените претходно се спалени. Гареж содржеа двата, а недогорени коски само гробот 23. Гробни прилози се откриени во двата гроба. ;

VI ГРУПА. Yereprectu гробови-цисти, оградени и покриени со камени плочи.

Во оваа група спаѓаат гробовите број 4, 7, 17 и 19. Плочите на гробот 4 се од бел мермер. Западната оградна страна на гробот 17, беше СУВОЅНА ОА помали камени плочи и камчиња. Должините на овие цисти се движат помегју 1,00 и 1,25 м., а широчините помеѓу 0,40 и 1,00 м. Длабочините до нив се од 0,40 до 0,95 м., а до дната од 0,67 до 1,33 M., што ке рече, дека, самите гробови се длабоки од 0,36 до 0,40 м. Коски од спален умрен се откриени само во гробот 17, а гареж во гробот 4. Во останатите немаше ни едното ни другото. Подвижни наоди содржеа гробовите 4 и 19. Ориентацијата на гробовите од групите IV, У и VI е мешана: Исток--запад е ориентиран само гробот 3; север--југ само гробот 8; североисток--југозапад гробовите 10--11, 13, 16--17, 22—23; и северозапад--југоисток гробовите 4, 7, 12, 18-21, 25—26 и 35. За останатите гробови чии облик е кружно-овален, бидејки недогорените коски се собирани на куп во нив, за ориентацијата не може ништо да се каже. И во овој поглед отстапуваат гробовите 8 и 20. Веке спомнавме, дека главата на умрениот во гробот 8 се најдувала во северниот крај. Тоа, - огромната количина на гареж под скелетот, како и нормалните димензии на гробот зборуваат, дека умрениот е спален во самиот гроб. Скелетите пак во двојниот гроб 20 во поглед на ориентацијата беа поставени обратно: главата на неспалениот детски скелет беше на северозападниот крај, а главата на спалениот возрасен умрен во југоисточниот крај на гробот. И овде спалувањето е извршено во самиот гроб.

Судејки спрема подвижните наоди во гробовите — пред се накитот ч оружјето на некрополата Калдрма- во Заград се откриени вкупно 15 женски гробови (2—5, 10-11, 14, 16, 18, 20, 26, 28—30 и 34) и 7 машки (6, 13, 19, 22—23, 27 и 32). Гробовите број 8 и 12 имаа само по еден керамичен сад, па спрема тоа е тешко да се одреди полот на умрените. Ист е случајот и со гробовите 1, 7, 9, 15, 17, 21, 24—25, 31, 33 и 35, во кои немаше никакви подвижни наоди. Што се однесува до детските гробови на оваа некропола тешко е да зборуваме, освен во еден случај кај двојниот гроб 20, каде што околу детскиот скелет немаше никакви прилози. Судејки по ова, веројатно некои од гробовите без прилози се детски.

По типот некрополата Калдрма во Заград, најблиска аналогија има во равната некропола Црквиште кај с. Беранци во близината на Битола!1 Таму, во два наврати се откриени вкупно 70 гробови, од кои АСТСКН скелетни се само три,2 а останатите се еден дел скелетни, а повеке со спалени мртовци. И овдека остатоците од спалените се собирани на куп, но ставани на едниот крај на гробот,3 а прилозите разврлани и обично на другиот крај на гробот, што не е случај кај нас. Во поглед на конструкцијата на гробовите помеѓу овие две некрополи, покрај сличноста што се гледа пред се во наврланите камења над гробовите, или нивното обележување со венец од исти такви камења, постои и извесна разлика во големината на самите гробови. На нашата некропола не е откриен ниту еден гроб со толку големи размери какви што ги има во Црквиште; потоа сите гробови од последната некропола се четвртести на може да им се одреди и ориентацијата, што ке рече, дека, таму нема кружно-овални гробови. Во Калдрма е откриен само еден детски4 скелет (двојниот гроб 20), а во Црквиште три (1, 2, 20). Судејски спрема тоа на двете некрополи умрените деца се инхумирани, а не кремирани. Мислењето, дека гробовите со мали димензии ua Црквиште се детски, не се потврдува кај нас, бидејки и во таквите гробови откривме предмети што им припаѓаат на возрасни мажи или жени. На Црквиште само еден умрен е спален во самиот гроб (број 25),55 a во Калдрма таков е случајот во два гроба (8 и 20), додека пак во сите останати гробови умрените се претходно спалувани надвор од нив. На овој заклучок упатуваат, покрај малите димензии на гробовите во Калдрма и двете ломачи откриени на просторот помегу нив, што никако не значи дека биле само толку. Кај нас немаше ниту еден гроб со поплочено дно, ниту пак гроб чија конструкција била од опеки, новина што ја носи почетокот на хеленистичката епоха и во нашиве краеви од крајот на IV в. с. с. и покасно.6 Освен тоа на Цркниште нема гробови што се вкопани директно во здравицата, каков што е случајот со гробот 20 во Калдрма. И покрај наброените разлики помегу овие две некрополи од кои едната е во јужниот, а другата во северниот дел на Пелагонија, сепак помеѓу нив постои сличност и ис-ТОВРЕМСНОСТ, за што најповеќе ни зборуваат подвижните археолошки наоди. Разликите пак што се јавуваат во обликот на гробовите, нивната конструкција и начин на сохранување, ги збогатуваат нашите знаења во тој поглед. На вака релативно близок простор (сса 30 км.) во исто време зошто се појавуваат веке спомнатите разлики во овис некрополи тешко е да се одговори. Можно е северниот дел од нашата котлина да немал толку блиски врски, односно во тој период да не бил директно вклучен во македонската држава, или пак тоа се должи ца CTHHUKHOT состав на населенисто ?

Инаку, закопуванјето во равни некрополи во Пелагонија се појавува од средината на УТ в. с. е. (Прогон--Букри, Бела Црква, Сарај, Живојно, Зовик, Градешница, Драгош),7 а спалувањето пак на умрените наполно победува од почетокот на V B. с. е. и се одржува во нашата котлина релативно долго време.8 И во овој поглед интересен е нашиот крај (Прилеп). Пред ископувањето на оваа некропола ископував во населбата Варош, на местото викано Под Кули, каде е откриена исто така некропола што хронолошки следи на оваа од Kaaapma.® Таму е истражен простор приближно ист со оној од Калдрма9 и се откриени повеке гробови, исклучиво со инхумирани покојници. Двете Некрополи се оддалечени една од друга околу 3 км., а временската разлика е најмногу еден век. Несомнено и двете припаѓаат на иста населба. Зар постоеле одвоени некрополи за инхумирани и кремирани покојници, или пак некаде од третата четвртина на IV в. с. се. се престанало со спалувањето на умрените? Второто ни изгледа поверојатно.

Сохранување на спалени покојници срекаваме на повеке некрополи кои временски и претходат, или се истовремени, а исто така и помлади од нашата. Да ги спомениме следните: Караорман кај Штип,10 Демир Капија,11 Петилеп (Висои П) кај Битола,12 Трескавец, Чепигово, Граешница, Струга, Опеница, Охрид, Требениште и Требенишко Калс.13 Надвор од ср Македонија ваков начин на сохранување е познат на некрополите во Вергина, Никисиани, Зејтинлик, Микра Карабурну, Дуванли,14 како и Србија, Албанија и Бугарија.15

На некрополата Калдрма од подвижни археолошки наоди се откриени повеке предмети од железо, бронза, сребро, злато, стакло, ќилибар и керамика.

Од украсните предмети најзастапени се фибулите на шарнир, од кои се откриени 21 примерок од бронза и еден од железо. По една фибула дадоа гробовите 5 и 10, по две — гробот 18, по четири --- гробот 11, по шест гробот 34 и по осум — гробот 20.

Спрема поделата на ваквите фибули што ја извршивме порано16 15 примероциве од Калдрма припаѓаат: во групата I — една фибула (гроб 18); во групата па A — десет фибули (гроб 20 -- пет и гроб 34 — пет); во групата II В три фибули (по една во гробовите 5, 10 и 20); во групата II] -- две фибули (гроб 11); во групата III B — една фибула (ероб 11) и во групата V C — три фибули (две во гроб 20 и една во 34). Во гробот 18 е откриена и една фибула од бронза, чии лак е украсен со пет нарецкани задебелувања, околу кои има уште по две помали плочести појачувања. Ваквите фибули припаѓаат во нашата У група.17 Бидејки до сега немавме ваков примерок, оваа група ја дополнуваме со подгрупата D, каде што ја сврстуваме споменатата фибула од гробот 18. На железниот примерок од гробот 11, кој се распаѓа од лошата патина, тешко може да му се одреди групата.

Кога сме кај групиве и поделата на овие фибули воопшто, да спомениме, дека уште тогаш рековме, тоа го правиме исклучиво спрема изгледот на лакот, без претензии на одредување строг хронолошки развој на поедини групи. Уште отгаш покажавме исто така, дека претставниците од сите групи на нашава територија живеат од крајот на VI па се до III В.с.е., а тоа е времето на нивниот полн развој и распространетост баш на македонско-илирското подрачје.18 Така фибулите од I група без никакви украси на лакот ги има веке кон крајот на VI век Волково,19 средината на V — Караорман,20 крајот на У и IV — Калдрма кај Прилеп, ІІТ век — Момишини кај Титоград.21 Фибулите од П група со две задебелувања на лакот се појавуваат при крајот на VI — ари има во У век Требениште,22 крајот на У и IV Kaaapma IV и Ш-- Демир Капија23 111 — Момишиви кај Титоград.24 Фибулите чии лакови се украсени со три прстенести, 5вездести или ребрести задебелувања (III група) -- ги има во крајот на VI век на Требениште,““, во средината на V — Караорман,26 крајот на У и IV -- Калдрма, IV27 и III — Црквиште. Фибулите од IV група со четири прстенести или звездести задебелувања на лакот ги има од крајот на VI век — во Требениште, Глоговик кај Херцег Нови28 — У и IV, потоа V u IV — Калдрма, IV — Црквиште,29 III век — Момишиќи кај Титоград.30 И најпосле претставници од У група чии лакови се украсени со по пет прстенести или звездести задебелувања ги има од крајот на VI век -- Волково кај Прилеп,31 Требениште во истото време,32 У век — Радолиште“? и Ново Село кај Штип,34 V—IV — Калдрма, IV — Црквиште,35 IV—III — Демир Капија.36 Спрема тоа сите, овие фибули од нашиве групи ги среќаваме во истото време од кога се појавуваат и до кога живеат на нашава територија, односно нивниот хронолошки развој е паралелен. Интересно е овде да спомениме дека на Требениште ги има сите групи (освен првата) од крајот на VI и почетокот на V век,37 средината на У век во Караорман — I и III група,38 крајот на У и IV век кај нас во Калдрма — сите групи, во Црквиште во ГУ — групите III, и V. Ако е вака како што веке покажавме, тогаш зошто по начинот на украсувањето на еден дел (патем речено најголемиот) на фибулите да не ги разликуваме мегјусебно? И уште нешто. Ако овие фибули својот најголем развој и распространетост го доживуваат баш на нашава територија, тогаш зошто да не ги наречиме „грчко-македонски“ или само „македонски“ тип на фибули.

Инаку фибулите од I група од Калдрма, покрај веќе спомнатите наоѓалишта, аналогии имаат и во Ефес39:40 од втората група -- во Стар Дојран41 и Дањ кај Осијек;42 од третата група -- во еден примерок од непознато наоѓалиште во Бугарија43 и Ефес““:44 од четвртата група -- во Госиња планина на Гласинац,45 Горица кај Љубушки,46 Даљ кај Осиск;47 Сусек во Хрватска,48 Червенбрег во Бугарија49 и најпосле од петтата група — во Висои П кај Беранци?““;50 Рудина,51 Дебело Брдо кај Сараево,52 Ружићи кај Љубушки,53 Штрпци,54 Русановићи на Гласи-Или,» Ракитно во Херцеговина,56 Чукарица во Белград,57 Костолац,58 Неготин,59 Сремска Митровица,60 Нови Бановци,61 Сусек,62 Дал кај Осиск,63 Сомбор,64 Хвар65 и Славонија.66 Како последно наогјалиште со вакви фибули од Југославија да го спомниме Чуруг,67 каде се откриени четири сребрени примероци со по 24 звездести задебелеувања на лакот. Сличноста на фибулите од Заград и другите овде спомнати со овие од Чуруг се гледа баш во начинот на украсувањето на лаковите. А пак во поглед на бројот на задебелувањата и димензиите на фибулите, разликата е очигледна. Надвор од Југославија фибули OAV група се откриени во скоро сите соседни земји: во Бугарија -- некрополите во Дуванли кај Пловдив68 и едно непознато наоѓалиште;69 во Романија — Ostrovul Mare;70 во Унгарија -- Okorag’!;71 во Грција -- Додона,72 Олимпија,73 Солун,74 Халкидик,75 Линдос.76 Нив ги има и во Ал-

Од нашиов локалитет, поточно од Заград, потекнуваат и 24 примероци на вакви фибули, кои се од порано откупени во Народниот музеј Прилеп.78 По се изгледа дека и овие фибули се од некрополата Калдрма и тоа од гробовите што биле на разни начини уништени. Во површинските наоди има и две сребрени фибули, додека пак во затворсните наоди до сега сите примероци беја од бронза. Таква вкупниот број на фибули од оваа некропола сега изнесува 46. Судејки по тоа таа е досега најбогата со нив од сите споменати наоѓалишта.

Во предметите од накитот спаѓаат и белезиците. На Калдрма се откриени вкупно 15 цели и фрагментирани примероци и тоа: една бронзена спирално завиткана (гроб 4), 11 бронзени со четвртесто проширени и вкрстени краеви (во гроб 2—3 примероци, гроб 3—4, гроб 10 — една, гроб 29 — една и две вон гробови), една бронзена со зашилени и вкрстени краеви (K — 22) и две сребрени со отворени краеви што се завршуваат со змиски глави (гроб 20). Последниве белезници почнувајќи од крајот на VI в.с.е.ги сретнуваме на истото подрачје каде што беја и понапред опишаните фибули, односно на македонско- -илирската територија.79 Ним им претходат оние примероци чии крае-БИ се проширени, што веројатно имитират змиски глави.80 Обликот пак на белезицата со зашилени и вкрстени краеви е многу постар, но овдека е во употреба истовремено со останатите примероци. Инаку белезици со змиски глави познати се од Прилеп!81 Волково кај Прилеп,82 Висои II кај Беранци,83 Требениште,84 Црквиште кај Беранци,85 Требенишко Кале,86 Радолиште,87 Речица,88 Дебар,89 Демир Капија,?д90 Мраморац во Србија,91 Кукувата могила во Дуванли кај Пловдив,92 по-Веке халкидички наоѓалишта,93 Арменија, Кавказ.94 Краевите на спиралната белезица од гроб 4 на Калдрма не се очувани, а може и тие да се завршувале со змиски глави, како што е примерокот од МомишиВи кај Титоград.95 Последниот е датиран во III век, период кога изгледа и ја завршуваат својата употреба ваквите белезици. Потеклото и на овие предмети му е ориентално, односно јонско.96 Но без оглед на тоа, нашиве примероци се локален производ работен под грчко влијание.97

Двојни игли во Калдрма се откриени пет цели и фрагментирани примероци и тоа: четири од бронза (по две во гробовите 5 и 6) и една железна во гробот 22. По обликот бронзените примероци припаѓаат во „требенишкиот“ тип, познат на македонско-илирското подрачје од пред крајот на VI в. с.е.“. Најблиски аналогии за нашиве примероци во Пелагонија имаме во двојната игла од гробот 38 на Црквиште кај Беранци што припаѓа во касноархајскиот период,99 и во еден примерок од Бабино во Демир Хисар.100 Надвор од нашава котлина слични двојни игли се откриени во Требениште,101 Радолиште,102 Караорман кај Штип,103 Речица кај Охрид, Стоби, Демир Капија,104 Сански мост.105 На Гласинац во Босна откриени се 12 примероци на вакви двојни игли!06, кои се чести од VI и наредните вокови.107 Да ги спомениме и двата сребрени примероци од Умчари,108 како и четирите двојни игли од Момишиви кај Титоград, кои потекнуваат од III в. с. e.'. Спрема тоа и оваа врста на накит кај нас живее од крајот на VI па се до Ш в. с. е. Потеклото и на овие предмети му е исто како и на фибулите и белезиците за кои зборувавме. За железната двојна игла од гробот 22 не најдовме аналогија.

На некрополата Калдрма се откриени и десет обетки и тоа: шест обични од бронзен мазен или попречно нарецкан тел (три во гроб 14, две во -- 30 и една вон гробови); две купести од сребро (по една во гроб 26 и 28) и две сребрени од чунест тип во гроб 20. Купестиот завршеток на обетките од Калдрма е масивен. Ваквите примероци се постари, а кај нас се појавуваат во почетокот на VI Вех.110 Ги има во Црквиште кај Беранци, Живојно, Висои,111 Сарај кај Брод,112 Требенините113 и Радолиште.114 Чунестите обетки на нашава територија се појавуваат од У, а завршуваат во крајот на наредниот век.115 Нашите сребрени примероци се фрагментирани и во многу лоша состојба (од огнот и оксидацијата), така да правиот изглед не му го знаеме. Спрема она што е зачувано од нив, тие покажуваат најголема блискост со сребрените примероци од Радолиште.116 Инаку обетки од овој тип се познати од Црквиште кај Беранци,117 Прилепец кај Прилеп и Оризари кај Кочани,118 Демир Капија.119 Да ги спомениме и примероците од Русановићи на Гласинац,120 Ердут121 и Дуванили кај Пловдив.^12'^122 Третиот тип на обетка123 од мазен или попречно нарецкан бронзен тел се нов хеленистички тип на обетки.

Во гробот 34 на Калдрма се откриени и два привезоци од злато кои најверојатно припаѓале на данче за врат. Слични примероци од злато се познати од гробовите 21 и 24 на некрополата во Црквиште кај Беранци, што се датирани во ГУ--ПТ в. с.124 е.““, На некрополата Калдрма во Заград се откриени 12 цели и фрагментирани прстени и тоа девет од бронза, два од железо и еден од сребро. Сите примероци се со елипсеста круна, освен еден кој е по обликот обична алка со вкрстени краеви (гроб 2). По еден бронзен прстен дадоа гробовите 5, 6, 10, 18 и 28, а три гробот 11. Двата железни примероци се откриени во гроб 20, а сребрениот во гроб 10. Во бронзените прстени се разликуваат две врсти — една со круна чија горна површина е равна без украси и друга, што на тоа место има врежано негативи на разни претстави. Вторите се всушност прстени-печати. даради огнот на кого биле изложени заедно со нивните сопственици и влагата, тие се прилично оштетени, така да тешко се дешифрираат самите претстави. Сепак на примерокот од гроб 6 може да се видат две фигури во игра или еротска сцена, а на прстенот од гроб 18 е125 претставено „дрвото на животот“. Примероците со врежани претстави на Луѓе нам сцени, се постари, за разлика од оние на кои се претставени растителни орнаменти или животни, какви што ги има на Гласинац во Vu IV в. с. е.?5. Прстени од споменатиов период се најдени во Требениште!?6 и Радолиште.127 Да ги наведиме и примероците од Дуванли!?“8128 и Караултепе кај Варна.129 Прстенот од последната некропола е наполно сличен со сребрениот примерок од гробот 10 на Калдрма.

Исто така на некрополата Калдрма во Заград се откриени и седум мониста и тоа: пет од стаклена паста, едно од бронза (надвор од гробовите) и едно од ќилибар во гроб 10. Примероците од стаклена паста се со браонкаста, жолтеникава, зеленкаста и темно плавкаста боја, украсени со „окца“. И тие потекнуваат од Мала Азија, а на нашево подрачје се сретнуваат најрано при крајот на УП век и продолжуваат во наредните векови.130 Откриени се во Висои и Црквиште кај Беранци, Бабино во Демир Хисар, Чепигово, Демир Капија, Опеница, Караорман, Требениште и Радања.131 Откриените предмети од железо во Калдрма се фрагментирани и во многу лоша состојба, така да за нивниот изглед и намена е тешко да се зборува. Сепак да кажеме дека железни криви ножеви се откриени освен: --- поеден во гроб 13, 14, 19, 20; 4 по два во гроб 6 и 22; железни дршки од бодежи или ножеви се откриени по еден фрагмент во гроб 6 и 19; железни делови од кании — по една од гроб 6, 19 и 20; фрагментирани копја по едно во гроб 13 и 32 и едно вон гроб, по две -- во гроб 27 и по три во гроб 23. Во же-А€3ННТе копја разликуваме две врсти: прва -- со кусо тулце и поширок лист (гроб 13) и втора -- со тесен и долг лист (гробови 23, 27, 32 u K—128). Изгледа дека нашиве примероци се слични со повеке такви копја од Црквиште кај Беранци,132 или во Момишини кај Титоград, каде што широчината на листот не ја преминува широчината на тулцето.133 Вакви копја има во Требениште,134 Радолиште,135 како и во скоро сите некрополи што овде ги наведовме како аналогии за другите предмети. Ист е случајот и со кривите ножеви и каниите за ножеви или бодежи.

Примеркот од гробот 19 повеке личи на сор отколку на крив нож. Во предметите од железо да ги спомниме уште фрагментите од игла во гроб 10; игла или клин во гроб 11 и клиновите од гроб 16 и 18. Судејки по оружјето на некрополата Калдрма чисто војнички гробови би биле 13, 23 и 27. Интересен е во овој поглед случајот со гробот 20. Во него, покрај типичниот женски накит, се откриени и фрагменти од железна капија, мал крив нож и еден бодеж или копје.

Некрополата Калдрма во Заград е релативно сиромашна со керамички наоди. Откриени се само осум садови и тоа: мала чаша со кружно и равно дно и сивкаста боја во гроб 12; оштетен сад со облик на амфора со две лентести дршки во гроб 8; оштетен и нереконструисак сад со две дршки што го надвишуваат ободот и мрко сивкаста боја во гроб 13; еден киликс со квалитетен црн фирнис во гроб 14; една една со темно црвенкаста боја, лекитос со црн фирнис и патера со мрко сивкаста боја (трите во гроб 20) и еден лекитос со црн фирнис во гроб 34. Како што се гледа садовите со сивкаста боја се три, црвено печени два и премачкани со црн лак три примероци. Сите садови се работени на грнчарско коло, кое е нашироко застапено во VI в.с.е. и во Пелагонија.136 Приближно во тоа време се појавува и сивата керами-137 ка. Нашиве примероци, како и керамиката воопшто во Пелагонија, ги копираат облиците на атичката керамика од V и IV век.138 Црнолакираните садови пак од почетокот на III век скоро ги нема во нашава котлина.139 Лакот на керамичките садови од Калдрма е многу посен, така да од добар дел од површината е избришан, освен на киликсот од гробот 14, кој e најверојатно импорт. Инаку овие садови најблиски аналогии имаат во керамиката од некрополата Црквиште кај Беранци која припаѓа во IV век и Прогон -- byxpnu.140 Во земјените предмети од Калдрма да ја спомениме и теракотата на богинката што седи од гробот 34. Ваков примерок е откриен и во Црквиште кај Беранци (гроб 7 и 15).141 Примерокот од Калдрма142 нема трагови од боење.

Најпосле од наодите да ја спомнеме и оштетената бронзена монета на Александар Македонски, откриена во гробот 34 на Калдрма. Таа ни ја одредува и горната граница, односно најкасното погребување во истражениот дел од спомнатата некропола.

Спрема сето што е досега речено, во откопаниот АСА на некрополата Калдрма во Заград кај Прилеп, сохранување се вршело од крајот ua V па се до пред крајот на IV в.с.е. Постари гробови би биле 2, 3, 10, 26, 28 и 29, што припаѓаат во У, а останатите во IV в. с. е. Се разбира дека гробот 34 со монетата на Александар е најмлад и припаѓаја RO третата четвртина од IV век.143

Тоа с крајот на железното доба за Македонија, после што и северна Пелагонија, односно и Прилепскиот крај влегува во историската епоха и елинистичката класична култура!144

Обичајот пак во гробовите да се приложуваат по две копја и крив нож е типично илирски,145 што ке рече дека и овдека се сохранувани илирски војници.

Бидејки населбата Ceramiae, што ја спомнуваат античките извори се најдувала во пределот на Марковите Кули и Заград,146 најверојатно и некрополата Калдрма во Заград и припаѓа на таа населба.

„Сите илустрации се цртани од Р. Иванишевиќ“.

Muxvauuh, Пелагонија, 42, со ТАКА; са. 29 7.

Белешки

  1. И. Микулчић, Једна хеленистичка некропола из околине Битоља, Старинар XV—XVI, Београд 1966, 227 и натаму; Истиот, Једна античка некропола из околине Битоља, Старинар XXI, Београд 1972, 139—144. ↩
  2. Истиот, Старинар XV—XVI, 237. Многу оштетено копје од железо, во повеќе фрагменти, што се распаѓаат. Очуваната должина му4 е 0,320 м., а на тулце 0,090 м. и пречник 0,020 м. Инв. бр. 361 (Т. XIII). Фибула од бронза на шарнир, со оштетена глава и нога. Очувана и е и иглата. Лакот и е наполно сличен со примерокот од гробот 5 под број 3. Од лошата патина се распаѓа Дим.: должина 0,030, а височина 0,018 м. Инв. бр. 320 (Т. ХП). Лак од фибула на шарнир, наполно сличен со претходниот примерок, со оштетена глава и нога. На ногата очувано едно топчесто испупчение. Се распаѓа. Дим.: должина 0,030, а височина 0,029 м. Инв. бр. 321. (T. ХП). Лак од фибула на шарнир, сличен со претходните два примероци, со оштетена глава и нога. Се распаѓа. Дим.: должина 0,029, а височина 0,021 mM. Инв. бр. 336 (Т. Х1Е). Теракота, што претставува богинка која седи на столпца, со зашилена капа на главата. Носот и е пластично назначен. Телото шупливо, освен главата. На плеќите има четвртест отвор. Бојата и е црвенкаста. Дим.: височина 0,113 м., долниот дел 0,048 х 0,040 м., отвор на плеќите 0,023 х 0,020 м. Mus. бр. 339 (T. XII). Иста таква површина е откриена и во К — 127, 128 и 138. Обликот и е четвртест со дим.: 1,30 5 0,38 м., а ориентацијата си--Ј3. На Истиот, Старинар XV—XVI, 237. Фрагментирана белезица од бронза, без еден крај, а другиот1 четвртесто проширен. Лентата и е со сегментен пресек и широка 0,009 м. Пречникот1 0,080 “ 0,070 м. Инв. бр. 375 (Т. XIII). Белезица од бронза со зашилени краеви, кои се мимоидуваат еден покрај друг. Пресекот на лентата сегментен со широчина од 0,009 м. Пречник 0,080 &lt; 0,070 м. Hus. бр. 374 (Т. XIV). Оштетена обетка од бронза, слична со примероците од гроб 30 под број 1 и 2. Пречникот и е 0,025 м. Инв. бр. 381 (Т. XIV). ↩
  3. Истиот, Пелагонија у светлости археолошких налаза, Скопје 1966, 61. ↩
  4. Истиот, Старинар XV—XVI, 237; Пелагонија, 61. ↩
  5. Истиот, Старинар XV—XVI, 235. ↩
  6. Ibid., 238 ↩
  7. Истиот, Пелагонија, 24, 27. ↩
  8. Ibid., 39. ↩
  9. На локацијата на зградата број 15 делумно ги открив гробовите бр. 1 и 2, а потоа ископувањето го настави колегата К. Кепески. ↩
  10. И. Микулчић, Илирско-архајски гробови из околине Штипа, Старинар XIII—XIV, Београд 1965, 200. ↩
  11. Д. Вучковић-Тодоровић, Грчки гроб из Демир Капије, Старинар IX—X, Београд 1960, 281. ↩
  12. И. Микулчић, Старинар XIII—XIV, 207. ↩
  13. Истиот, Пелагонија, 61 и напомени 148—151; Старинар XIII—XIV, 207. ↩
  14. Истиот, Пелагонија, 6 ↩
  15. Истиот, Старинар XIII—XIV, 207. ↩
  16. B. Китаноски, Фибули од V—IIl век од старата ера во Народниот музеј во Прилеп, Зборник на Археолошкиот музеј IV—V, Скопје 1966, 4, T. III ↩
  17. Ibid., 10. ↩
  18. И. Микулчић, Пелагонија, 58. ↩
  19. Н. Вулић, Један нов гроб код Требеништа, Гласник Скопског научног друштва XI, Скопље 1932, 40, сл. 67. ↩
  20. И. Микулчић, Старинар XIII—XIV, 197, 208, сл. 15 а. ↩
  21. О. Велимировић, Налази у Момишићима, Старинар XV—XVI, Београд 1966, 204, 207, сл. 25. ↩
  22. V. Lahtov, Skica hronologije starijeg željeznog doba Makedonije, Praistorijska sekcija I, Ohrid 1960, 128, T. XII, 8. ↩
  23. И. Микулчић, Старинар XXI, 137. ↩
  24. О. Велимировић, Старинар XV—XVI, 204, 207, сл. 25, 26. ↩
  25. В. Лахтов—Ј. Кастелиц, Нови истражувања на некрополата Требениште, Лихнид I, Охрид 1957, 24, 40, 51—52, Т. V, 2 (гроб 25), Т. XVI, 1, 2 (гроб 29). ↩
  26. И. Микулчић, Старинар XIII—XIV, 204, 207, сл. 15 b—d. ↩
  27. Н. Вулић, Нови гробови код Требеништа, Споменик LXXVI, Београд 1933, 3, 7, 14, 27; Ђ. Поповић, Каталог налаза из некрополе код Требеништа, Антика I, Београд MCMLVI, 41, Т. XI, 22. ↩
  28. И. Пушић, Глоговик, Кути, Херцег Нови — Илирска хомила, Археолошки преглед IV, Београд 1962, 78, Т. XI, 8. ↩
  29. И. Микулчић, Пелагонија, 42, 57, Т. XX, сл. 29 г. ↩
  30. О. Велимировић, Старинар XV—XVI, 204, 207, сл. 25. ↩
  31. Н. Вулић, гснд XI (1932), 40, сл. 67. ↩
  32. Истиот, гснд XI (1932), 18, сл. 25 (гроб 8); Споменик LXXVI (1933), 14, сл. 18 (гробови 9, 10); В. Лахтов—Ј. Кастелиц, Лихнид I, 20—21, Т. II, 1—3 (гроб 24). ↩
  33. Ђ. Поповић, Радолиште, Зборник радова Народног музеја I, Београд MCMLVII, 76—89, Т. VII. ↩
  34. И. Микулчић, Старинар XIII—XIV, 209, сл. 15 е. ↩
  35. Истиот, Старинар XV—XVI, 235—236, сл. 38, 39. ↩
  36. Истиот, Старинар XXI, 136—137. ↩
  37. V. Lahtov, Praist. sekcija I, 128, 129. ↩
  38. И. Микулчић, Старинар XIII—XIV, 204, 207. ↩
  39. Истиот, Старинар XV—XVI, 240; Старинар XXI, 136, 137. ↩
  40. D. Hogarth, Excavations at Ephesus, The Archaic Artemisia, London 1908, Pl. XI, 16. ↩
  41. Б. Китаноски, Зборник IV—V, Т. I, 4. ↩
  42. Z. Vinski—K.Vinski—Gasparini, O utjecajima istočno-alpske halštatske kulture i balkanske ilirske kulture na slavonsko-srijemsko podunavlje, Arheološki ra dovi i rasprave II, Zagreb 1962, 263—295, T. VII, sl. 83. Примероци од оваа група споменува и И. Микулчиħ (Пелагонија, 58, T. XXI, сл. 30 ф) што не се од Варош туку од Заград. ↩
  43. Р. Попов, Материали за проучване на хилштатската и латенска култура в България и Македония, Годишник на Народния музей, София 1922, 161, Обр. 151. ↩
  44. D. Hogarth, Excavations, Plate XVII, 6. ↩
  45. M. Hernes, Srebrni pokladni nalazak iz Strbaca u Bosni, Glasnik zemaljskog muzeja XIII, Sarajevo 1901, 528—529, sa. 5. ↩
  46. Ibid., 529—530, sx. 8; Č. Truhelka, Zwei prahistorische Funde aus Gorica, WMBH VIII, Sarajevo 1902, 25, fig. 40. ↩
  47. Vinski—K. Vinski—Gasparini, Arh. radovi II, 270, T. VII, sl. 84. ↩
  48. Ibid., 263—295, T. IX, sl. 107. ↩
  49. R. Vulpe, L'age du fer dans les regions thraces de la peninsula Balcanique, Paris 1930, T. II, 6, 7. ↩
  50. П. Мачкиh—Д. Симоска, Ноад на локалитетот Висои кај Битола, Весник на Музејско-конз. друштво на нрм 3—4, Скопје, 78, сл. 4. ↩
  51. A. Benac—B. Čović, Glasinac 2, Sarajevo 1957, 24, T. XXXXIX, 6—10 (tumulus III). ↩
  52. M. Hernes, GZM XIII (1901), 529, sl. 6. ↩
  53. V. Ćurčić, Nekoliko prehistoričkih predmeta iz Bosne i Hercegovine, Glasgik zemaljskog muzeja XIX/2, Sarajevo 1907, 211, T. II, 13. ↩
  54. M. Hernes, GZM XIII (1901), 527—536; A. Benac—B. Čović, Glasinac 2,52. ГРУПА. Кружно-овални гробови, покриени со камења и оградени со исти такви камења или помали плочи. skog muzeja VI, Sarajevo 1951, napomena 65. ↩
  55. Ibid., 52. ↩
  56. R. Bižić, Tipovi prehistoriskih fibula u Bosni i Hercegovini, Glasnik Zemaljskog muzeja VI, Sarajevo 1951, napomena 65. ↩
  57. A. Гарашанин, Археолошки споменици у Београду и околини, Годишњак музеја града Београда I, 1954, 55, са. 27. ↩
  58. Иста, Каталог метала (Народни музеј), Београд MCMLIV, 76, T. XLVIII, sx. 6, 7. ↩
  59. Z. Vinski—K. Vinski—Gasparini, Arh. radovi II, 282. ↩
  60. J. Brunšmid, Predhistoriski predmeti iz Srijemske županije, Vjesnik hrvatskoga arheološkoga društva VI, Zagreb 1902, 78—80, sl. 38, 3. ↩
  61. Ibid., 82, sl. 40, 1—2. ↩
  62. 7. Vinski—K. Vinski—Gasparini, Arh. radovi II, 282, napomena 100. ↩
  63. Ibid., 270, T. VII, sl. 85. ↩
  64. Ibid., 282, napomena 106. ↩
  65. V. Ćurčić, GZM XIX/2 (1907), 211. ↩
  66. Vinski—K, Vinski—Gasparini, Arh. radovi II, 282, napomena 98. ↩
  67. М. Грбиħ, Из преисторије Војводине, Гласник историјског друштва у Новом Саду J, Ср. Карловци 1928, 10—22. ↩
  68. Б. Филов, Надгробните могили при Дуванли в Пловдивско, Софија 1934, обр. 211. ↩
  69. Р. Попов, C. Б. A. Н. VI, 154, обр. 12, ↩
  70. PD. Berciu, Arheologia prehistorica a Olteniei, Craiova 1939, sl. 223, 1, 4—8, 11. ↩
  71. Б. Китаноски, Зборник IV—V, 8. ↩
  72. M. Hernes, GZM XIII (1901), 527—528, sl. 2. ↩
  73. Olimpia IV (1938), fig. 373—377; M. Hoernes, Tresor d’objets d'argent trouve a Strpci en Bosnie, Paris 1900, p. 3, fig ↩
  74. P. Amandry, Collection Helene Stathatos, Les bijoux antiques, Strassbourg 1953, p. 56, fig. 30. ↩
  75. Ibid., p. 53, fig. 29, 5. ↩
  76. Chr. Blinkenburg, Lindos fouilles de l’acropole I, Berlin 1931, f. 122. ↩
  77. J. Brunsmid, Vjesnik VI (1902), 81; P. Попов, Годишник (1922), 161. ↩
  78. Б. Китаноски, Зборник IV—V, 1—12, T. I—II. ↩
  79. И. Микулчиħ, Пелагонија, 42. ↩
  80. Ibid., 33. ↩
  81. Д. Гарашанин, Каталог метала, 63, T. XLI, 2. ↩
  82. Н. Вулиħ, гснд XI (1932), 40, сл. 67. ↩
  83. П. Мачкић—Д. Симоска, Весник мкд НРМ 3—4, 78, сл. 5; И. Микулчић, Пелагонија, 42. ↩
  84. Н. Вулић, гснд XI (1932), 17, сл. 27 (гроб 8); Истиот, Споменик LXXVI (1933), 14, сл. 14—17 (гробови IX, X, XII). ↩
  85. И. Микулчић, Старинар XV—XVI, 232, 235, сл. 17, 19; Истиот, Старинар XXI, 143, Т. И. ↩
  86. В. Лахтов, Требенишко Кале, Лихнид II—III, Охрид 1959, Т. IV, 13. ↩
  87. Љ. Поповић, Радолишпе, 80, Т. X. ↩
  88. V. Lahtov, Skica hronologije (1960), 126. ↩
  89. Н. Вулић, гснд XI (1932), 40, сл. 67. ↩
  90. И. Микулчић, Старинар XXI, 137, Т. I—II. ↩
  91. М. Гарашанин, Налаз I гвозденог доба у Мраморцу и проблем Илира у Србији, Музеји 2, Београд 1949, 126; Д. Гарашанин, Каталог метала, 36, Т. XXII, 2; Иста, Miscelanea Illyrica, Зборник радова Народног музеја V, Београд 1967, сл. 5. ↩
  92. Б. Филов, Надгробните могили (1934), 45, обр. 51. ↩
  93. P. Amandry, Coll. Helene Stathatos (1953), Pl. XXI, XXII. ↩
  94. Leonard Franc, Ein Tierkopfring aus Armeinen, Serta Hoffilleriana, Zagreb 1940, 83—85, T. VII, 1--5. ↩
  95. О. Велимировић, Старинар XV—XVI, 199, сл. 39. ↩
  96. И. Микулчић, Пелагонија, 42. ↩
  97. М. Гарашанин, Илирско-грчки шлем из Ражане, Весник Војног музеја 4, Београд 1957, 48. ↩
  98. И. Микулчић, Старинар XV—XVI, 215. ↩
  99. Истиот, Старинар XXI, 139, 143, Т. I, и--371. ↩
  100. Истиот, Старинар XV—XVI, 216, сл. 6. ↩
  101. Љ. Поповић, Каталог Требеништа, 38, Т. X, 4, 5, 6; Н. Вулић, гснд XI (1932), 17, сл. 23—24; В. Лахтов, Скица хронологије, 127, Т. XIV, XVII, XXI. ↩
  102. Љ. Поповић, Радолишпе, 76, Т. VIII. ↩
  103. И. Микулчић, Старинар, XIII—XIV, 205, сл. 16. ↩
  104. Истиот, Пелагонија, 32. ↩
  105. M. Ebert, Reallexikon der Vorgeschichte XI, Berlin 1927/28, 203, T. 50-4. ↩
  106. М. Паровић—Пешикан, О карактеру грчког материјала на Гласинцу и путевима његовог продирања, Старинар XI, Београд 1961, 31, сл. 6, 2. ↩
  107. A. Benac—B. Cović, Glasinac 2, 45. ↩
  108. A. Гарашанин, Студије из металног доба Србије, VI, Старинар XI, Београд 1961, 88, сл. 6, 7. ↩
  109. О. Велимировин, Старинар XV—XVI, 203, 204, 207, сл. 35. ↩
  110. И. Микулчић, Пелагонија, 33. ↩
  111. Ibid., 33, Т. В, сл. 11; Т. XI, сл. 19; Истиот, Старинар XV—XVI, 240, сл. 10; Истиот, Старинар XXI, 140, 143, Т. I. ↩
  112. П. Мачкић, Д. Симоска, В. Трбуховић, Ранохалштатска некропола на локалитету Сарај у Броду, Старинар XI, Београд 1961, 205, сл. 35. ↩
  113. Љ. Поповић, Каталог Требеништа, Т. V; Н. Вулић, Споменик LXXVI (1933), 11, сл. 8, сл. 10. ↩
  114. Љ. Поповић, Радолишпе, Т. IX. Лу. Tlonosuh, Радолиште, T. IX. ↩
  115. И. Микулчић, Пелагонија, 57. ↩
  116. Љ. Поповић, Радолишпе, 76, Т. X, 7—8. ↩
  117. И. Микулчић, Старинар XV—XVI, 231, 240, сл. 18, сл. 32; Истиот, Старинар XXI, Т. II, и—409. ↩
  118. Истиот, Пелагонија, 57. ↩
  119. Истиот, Старинар XXI, 137, Т. I, и--181. ↩
  120. A. Benac—B. Cović, Glasinac 2, 53, T. XXXXIX, 18. ↩
  121. B. Aleksova, Ou est enterree Marie Paleologue?, Archaeologia Iugoslavica ТИ, Beograd MCMLIX, 125, T. XLVI, 4. ↩
  122. Б. Филов, Надгробните могили (1934), 133, обр. 155. ↩
  123. И. Микулчић, Старинар XV—XVI, 240. ↩
  124. Ibid., 233, 235, 240, сл. 27, сл. 34. ↩
  125. М. Паровић—Пешикан, Старинар XI, 32, сл. 6 бр. 4, 5. ↩
  126. Н. Вулић, Антички споменици наше земље, Споменик XCVIII, Београд ↩
  127. Ay. Поповин, Радолиште, T. VIII (гроб ХХТ). ↩
  128. 5. Филов, Надгробните могили (1934), 45, обр. 53, 1--2 (Кукува morHaa); 192, T. VIII, 4 и 9 (Голема могила); 3 (Арабаџиската могила), 10 (Рахманли). ↩
  129. Т. Иванов, Тракииски могилни погребенија B Одесос и околноста му през раноелинистическата епоха, Известија на археологическото дружество X, Варна 1956, 93, T. III, обр. 4. ↩
  130. И. Muxyauuh, Пелагонија, 33. ↩
  131. Tbid., 23, T. V, ca. 11, T. X, сл. 19, T. XI-x; Истиот, Старинар XITI—XIV, 205, сл. 17-а; Истиот, Старинар XV—XVI, 227, и натаму, са. 4, 6; Истиот, Старинар XXI, 139, T. I, и-393; H. Byauh, [CHA XI (1932), 6, ca. —A; M. и A. Гарашанин, Археолошка ископавања y сеЛу Радања, на локалитету Криви Дол, Зборник на музејот I, Штип 1959, 40, са. 56. аѕе и; Микулчин, Пелагонија, 55, са, 29-r: Истиот, Старинар XV—XVI, 234, 241, ca. 30. ↩
  132. О. Велимировин, Старинар XV—XVI, 200, са. 43—45. ае еаѕ гснд XI (1932), 29, са. 3 Др. 26; Истиот, Споменик LXXVII, cA. 17, 25, 28. ↩
  133. Јо. Поповин, Радолиште, 75 и натаму (гроб I). ↩
  134. И. Микулчин, Пелагонија, 30. ↩
  135. Оштетен привесок од бронза, четвртесто профилисан и вертикално продупен. Дим.: 0,020 х 0,010 м. Hus. бр. 382 (Т. XIV). ↩
  136. Прстенесто монистро од стаклена паста, во средината кружно продупено. Површината му е украсена со бели кругови. Бојата му е браонкаста. Дим.: 0,015 х 0,008 м. Hus. бр. 383 (Т. ХЕ). ↩
  137. Tbid., 30. ↩
  138. [bid., 40; Истиот, Старинар XV—XVI, 289. ↩
  139. Истиот, Пелагонија, 51. ↩
  140. Истиот, Старинар XV—XVI, 238, 239, сл. 5, 8, 10; Пелагонија, 50, 51, Т. VIII, 15—c, Т. XIII, 22a, Т. XV, 23- а, е, ф; Старинар XXI, 139- 144, Т. П, и- 410, и--412, и--414, T. III, и- 382. ↩
  141. Истиот, Старинар, XV—XVI, 232, са. 11. ↩
  142. Мушмов, Античните монети, Софија 1912, бр. 7. 174, T. LVI, са. 17. ↩
  143. Б. Китаноски, Калдрма--Заград, Прилеп--некропола од железната епоха, Археолошки преглед 11, Београд 1969, 68--72, T. XXII. ↩
  144. М. Гарашанин, Историја на Македонскиот народ, кн. 1, Скопје 1969, 29; B. Kitanoski, Краток pregled na praistorijata па prilepskiot крај, Materijali [X, Beograd 1972, 14; Истиот, Прилеп и прилепско во праисторијата, Прилеп и прилепско низ историјата, Кн. I, Прилеп 1971, 31. ↩
  145. TI). GaraSanin, Miscellanea Шупса I, Зборник Народног музеја II, Beotyen 1964, 70; Иста, Miscellanea Illyrica II], Зборник Народног музеја V, Београд 1967 36, 44; М. Гарашанин, Илирско-грчки шлем из Ражане, Весник Војног музеја 4, Београд 1957, 38. ↩
  146. И. Muxyaunh, Пелагонија, 71. ↩
  147. Монистро, слично со претходното од стаклена паста. Површината му7 е украсена со бели и плави кругови. Бојата му е жолтеникава. дим.: 0012 х 0,010 м. Hus. бр. 384 (Т. XIV). ↩
  148. Монистро од стаклена паста, помало од претходните. Бојата му е зеленкаста, а површината украсена со плави и зелени кругови. Пречникот му е 0,007 м. Инв. бр. 385 (Т. XIV). ↩
  149. Мало монистро од стаклена паста со темно плавкаста боја. Пречникот му е 0,007 м. Инв. бр. 386 (T. XIV). ↩
  150. Мало монистро од стаклена паста. Површината надвор му е вертикално нарецкана, а бојата отворено зеленкаста. Пречникот му е 0,006 м. Инв. бр. 387 (Т. XIV). ↩

Summary

The Necropolis Kaldrma at the Village Zagrad near Prilep

The archaeological researches of this necropolis took place two times, in 1968 and 1969. In the first action 3 graves were dug up and in the second the remaining 32,

The site Kaldrma at Zagrad is situated about 1.5 km north-eastward from the Duvanski Institut (the Institute for Tobacco in Prilep, 2 km north-westward from the village Varoš. The terrain is a gentle slope descending gradually from the I — Circular-oval graves dug in the soil, without fencing and covering stone

plates. These are: 5—6, 27, 29—30, 32—34. Diameter 0.6—1.35 m. Depth: 0.08—0.17 m. They contained cremated bodies, the bones of which were heaped up together with the grave goods. The bottoms of these graves are of earth.

Il — Circular-oval graves covered with stone plates only. These are: 9, 14— 15, 28 and 31. Diameter: 0.60--1.10 m. Depth: 0.09—0.26 т. Bottom is of earth. Bodies were cremated and their remains were heaped up together with the grave goods.

TE — Circular-oval graves covered with stones and fenced with the same stones or smaller plates. These are: 1, 2 and 24. Diameter: 0.50—0.90. Cremated bodies were buried in the same way as in the previous groups.

IV7 — Square graves covered with stone plates only. These are: 8, 10—13, 16—18, 20—22, 25—26 and 35. Width: 0.45—0.75 m, length 0.70—1.80 m. Depth: 0.11— 0.40 m. Bottoms are of earth. The burial was the same as in the preceding groups. The cremation itself was carried out in the graves 8 and 20. Beside that the grave 20 contained two skeletons, one uncremated child’s skeleton was buried in the opposite direction of the grown-up body.

V — Square graves fenced by stone plates and covered with smaller stones. These are: the graves 3 and 23. Width: 0.45—0.70, length 0.70—1.10 m. Bottoms are of earth. Depth: 0.28—0.30 m. Burial was the same as in the preceding groups.

VI — Square cysts fenced and covered with stone plates. These are: 4, 7, 17 and 19. The plates of the grave 4 were of white marble. The western fencing pert of the grave 17 was made in stonewall of smaller plates and stones. Length 1. 1.25 m, width 0.40—1.00 m, depth 0.36--0.40 m. The remains of the cremated bodies were found only in the graves 4 and 17.

The square graves were oriented in the following direction: east-west the grave 3 only; north-south the grave 8 only; north-east /south-west the graves 10— 11, 13, 16, 17, 21. 22 and 23; north-west/ south-east the graves 4, 7, 12, 18—20, 25—26. The skeletons in the grave 20 were laid in the reversed position as far as the orientation is concerned.

Judging by the finds, especially by the jewelry and arms, there were 15 female graves in this necropolis (2—5, 10—11, 14, 16, 18, 20, 26, 28—30 and 34) and female graves (6, 13, 19, 22—23, 27 and 32). The other graves have cither undefined inventory or are completely without grave goods.

As far as the type is concerned, this — belongs to the cemeteries with flat graves and the nearest analogies can be found in the necropolis Crkviste at Bitola coming from the 4th century B. C. Beside similarities of these necropolises, one of them being situated in the southern and the other in the northern part of Pelagonija, there are also some differences between them. So in CrkviSte almost all the graves are of larger size and square in form, i.c. there are no circular-oval graves there. The children’s skeletons (3 in Crkvi8te, 1 in Kaldrma) were buried uncremated. The opinion of some authors that children had been buried in CrkviSte in smaller graves, was not confirmed by those from Kaldrma, because in these graves too we used to find the objects which had belonged to adults. In Kaldrma there was not a single grave with paved bottom made of bricks, the novelty which had appeared at the end of the 4th century in Pelagonija and which had lasted even later. Neither a single grave in CrkviSte was dug in the subsoil, as was the case with Kaldrma. Which are the reasons for this difference in these two contemporary necropolises in Pelagonija is hard to say. Perhaps the northern part of Pelagonija, either had not so many ties with the south, i.e. at that time it was not directly included in the Macedonian State, or this may be the result of the ethnical structure of the inhabitants.

The burying in the cemeteries with flat graves in Pelagonija started from the middle of the 6th century, while the cremation of the dead in a larger extent started from the beginning of the 5th century B. C. and existed for a long time. In this respect too the Prilep region is interesting. In Varoš itself, at about 3 km away from Kaldrma was also ound a necropolis, which had been chronologically parallel with the above cemetery to a degree, but which had continued to exist even in the 3rd century B. C. Few graves were unearthed, but only with the inhumed cead. Both necropolises belonged undoubtedly to the same settlement. The question is raised then, wherefrom derive these differences. Had two separate necropolises existed, one for the cremated and the other for the inhumed dead, or had the cremation burial stopped somewhere at the end of the 4th century? For the time being the latter assumption seems more probable for this part of Yugoslavia.

From jewelry fibules with hinges were most frequent, among them 21 were of bronze and one of iron. One specimen was found in the graves 5 and 10; two pieces in the grave 18. The grave 11 contained four fibules, in the grave 34 there were 6 specimens and in the grave 20 eight of them. According to the previously made division, the group I includes 1 fibule (grave 18), the group IIA — 10 pieces (the graves 20 and 34 — five specimens each), the group IIB — 3 fibules (the graves 5, 10 and 20), the group IIIA — 2 fibules (grave 11), the group IIIB includes 1 specimen and VC — 3 fibules (two in the grave 20 and one in the grave 34). In the grave 18 was found a fibule with five thicker places on the arch surrounded by two smaller plate-like reinforcements. These fibules belong to our group V. Since by now we have not had such a specimen, we amend the group V with the subgroup D, to which we range this fibule. When we made this arrangement, we underlined that we did so on the basis of14 the way of the decoration of3 the arch of these fibules. Already at that time we underlined that all the groups and subgroups in the Macedonian-Illyrian region existed from the end of the 6th till the end of the 3rd ceniury B.C. If this is so, we see no reason that these fibules are differentiated, as far as the way of the decoration of one of their parts, in this case the greatest, is concerned. Something is to be added yet. If these fibules have their greatest development and distribution in this very region, why we should not call them »Greco-Macedonian«, or simply »Macedonian« fibules. From the site Zagrad, where the necropolis was situated, the National Museum in Prilep previousiy got 24 pieces of such fibules. Now it is clear that they derive from this necropolis, from the graves destroyed in various ways. Thus, according to the quantity — 46 pcs. — Kaldrma at Zagrad 15 the find-spot richest in these fibules unearthed so far. Our specimens are of local production. As known, such fibules were found in few sites in Yugoslavia, Greece, Bulgaria, Romania, Hungaria and Albania.

In the necropolis at Zagrad were found 15 whole and fragmented bangles and bracelets, ic. 1 of bronze, spirally twisted (the grave 4), 11 pieces of bronze with the square, extended and crossed ends (the graves 2, 3, 10, 29), 1 specimen of bronze with the ends pointed and crossed (found outside the graves) and specimens of silver with the ends in the form of a snake's head. The lattest were found in the same territory and at the same time as the aforesaid fibules. They are of Ionic origin, but our specimens are of local make.

Of double pins 5 whole specimens were found and few fragments: 4 of bronze (the graves 5 and 6 — two in each grave) and a specimen of iron in the grave 22. The bronze specimens are of »Trebenigte« type and in this region they were in use from the 6th till the 3rd century B. C. Their origin is the same as of the fibules and bangles. j

As to the ear-rings, 10 specimens were found at Kaldrma: 6 pieces are common ear-rings of thin, bronze, smooth or indented wire, 2 ear-rings are with cone- -like ends of bronze and 2 specimens of silver are of crescent form. The last specimens appeared in this region in the 5th and 4th century B. C.

The ear-rings with cone-like ends are older and the common ear-rings are a Hellenistic novelty.

At Kaldrma were found 12 specimens of bronze, iron and silver rings. The specimens of1 bronze contain few rings with incised images in the crown — various a Сина or vegetable ornaments. All they derive from the 5th and 4th cenlecythuses are covered with black varnish. The vessels were made on the wheel. They are of local production and the copies of antique forms from the 5th and 4th century B. C.

"mong the carthen-ware should be mentioned a terracote statuette of a goddess sitting on the chair.

Finally, in the grave 34 was found a damaged coin of Alexander of Macedon.

The burying in the necropolis Kaldrma at Zagrad near Prilep took place from the end the 5th till the end of the 4th century B. C. The older graves are: 2, 3, 10, 26, 28 and 29. They belong to the 5th century, while the others belong to the 4th century B. C. The latest 15 the grave 34. As to the time, it is the end of the Iron Age in Macedonia, after which north Pelagonia too entered into the historical epoch and the Hellenistic classical culture.

The custom that two spears and a curved knife were put in the grave is typically Illyrian, accordingly it seems that Illyrian warriors were buried in this necropolis as well.

According to the antique sources, the town Ceramiae should have been situated in this region, so it is possible that the necropolis in Zagrad belonged to this settlement.