Macedoniae acta archaeologica 1 (1975) · стр. 25–88
Неолитска населба Велушка Тумба кај Битола
Содржина
— Извештај од заштитните ископувања во 1971 и 1972 год. —
ДРАГИЦА СИМОСКА -- Битола
ВОЈИСЛАВ САНЕВ — Штип
Во рамките на започнатата акција за заштита на археолошките локалитети, особено на предисториските населби познати под името Тумби, кои преставуваат посебен вид на споменици на културата, Народниот музеј од Битола започна археолошки ископувања на неолитската населба Велушка Тумба.1 Работите извршени во месец октомври 1971 год. и месец септември 1972 год., имаат заштитен карактер со цел да, преку добивање на општи податоци за карактерот на населбата и нејзиниот значај за археолошката наука и историското минато на Пелагонија, бидат преземени одредени заштитни мерки. Во спроводувањето на овај зафат музејот наиде на голема подршка кај Собранието на општината Битола и Републичкиот фонд за унапредување на кул: турните дејности, кои ги обезбедија материјалните средства како и кај земјоделските стопанства „Светлост“ од с. Породин и „Панде Николевски“ од с. Велушина.2 Со работите раководел Драгица Симоска, кустос во Народниот музеј од Битола, Војислав Санев, кустос и директор на Народниот музеј од Штип и Саржо Саржоски, кустос во Републичкиот завод за заштита на спомениците на културата од Скопје.3
Неолитската населба Велушка тумба, како археолошки локалитет, за прв пат е одкриена и забележена во белешките од археолошките рекогносцирања извршени во 1952 год.4 Таа се наоѓа во непосредна близина на с. Породин, на сса 400 м од неговата јужна страна.5 Спрема обликот претставува вештачки подигната височинка, во основа елипсовидна и височина што личи на пресечен конус, поставена во правец исток-запад. Нејзините димензии изнесуваат: должина 250 м, ширина 150 м. и височина која се движи од 0,70 м. во источниот дел и 5 м. во западниот (Слика 1). Како околниот терен е зарамнет, југозападен дел од пелагониската котлина, населбата е единствена височинка која доминира (Прилог 1). На 2 км. западно од локалитетот се наоѓа с. Велушина, сместено во подножието на ограноците на планината Баба. Кон другите страни се простира далечната шир на Пелагониското поле изрезбано со коритото на Црна Река и нејзините притоки. На сса 800 м северно тече мала рекичка наречена Велушка река, која извира од Баба. Собирајќи и други води таа минува низ с. Породин и во мали меандри се спушта спрема Црна Река. Во зависност од големината и јачината на водите, честопати го менувала своето корито, така, токму на овој дел се забележува дека во една далечина тие текле на само 350 м. од населбата.
Во поглед на комуникациите и собраќајните врски, Велушка тумба се наоѓа помеѓу патиштата кои Битола ја поврзуваат со Лерин (Флорина) во Грција и тоа на 800 м. источно од некогашниот пат buroaa— драгош--Лерин и на 3 км. западно од современиот асвалтен пат Битола--Кравари--Лерин (Прилог 2).
Прилог 1. Велушка Тумба, ситуационен план на локалитетот
Наблудувајќи ги конфигурацијата и природните богатства што ги нуди теренот, може да се рече дека населбата на Велушка тумба е лоцирана на такво место, кое во целост одговарало на потребите и барањата на неолитските луѓе. Околу неа е плодното поле кое овозмо- .-жувало бавење со интензивно земјоделие. Од планината Баба се снабдувале со дрвена граѓа за изградба на куќи и огрев, со стени за изработка на орудија и оружје, а затревените ридчиња ги користеле за пасишта. Тука е и малата рекичка што ги подмирувала секојдневните потреби, потоа Црна Река, иако прилично оддалечена, за бавење со повремен риболов. Растенијата од некогашните бари, неолитскиот човек ги употребувал за плетачки производи и во градењето на куќите, додека глинестите слоеви на земјата давале одличен материјал за изработка на предмети од керамика и сл. Сето ова зборува за едни идеални услови, кои како основен фактор допринеле населбата во своето постоење да биди четири пати едно подруго обновувана.
Кога веќе зборуваме за природните богатства на Пелагонија, кои се помалку или пвеќе подеднакво исти во целата котлина, секако ќе биде потребно во куси црти да се осврниме и на нејзината местоположба, геоморфологија, комуникации и поврзаност со другите краеви на Македонија, како и на досегашните истражувања на предисторијата.
Пелагонијската котлина е една од најголемите котлини во Македонија. Таа го зафаќа нејзиниот југозападен дел, делумно навлегува во Грција, а с сместена помеѓу планините, Ниџе и Селешка на исток, Баба и Бушава на запад, на север Бабуна и Даутица и на југ Неретска планина. Се протега во правец север-југ зафаќајќи површина од 100 км.
во должина и околу 20 км. во ширина. Котлината во средниот дел со коритото на Црна Река е поделена на две половини.
По својата геолошка структура е слична на соседните котлини сега не исушени езера6 (Охридско, Преспанско, Костурско). Широката равница е формирана од дебели слоеви на талози наталожени пред истекувањето на терциерното езеро.
Основна карактеристика на Пелагонија, е географската затвореност. Планинските масиви меѓусебно поврзани како во синџир, во предисторијата биле доста тешка препрека за секаков вид комуницирање. Дури и превоите што се користеле како премини, во подоцнежно време неолитскиот човек не така лесно ги совладувал. Така, условите за културни влијанија од Пелагонија кон соседните области и обратно, особено во северната половина на котлината, биле минимални. Во јужната половина, ситуацијата е малку поинаква. Со преминот помеѓу ограноците на Нередцка планина и Ниџе, преку раваницата на островското езеро наречена Сарџиал и долинатана на реката Бистрица Схалиакмон), Пелагонија била поврзана со северна Грција и Тесалија. Ваквата географска затвореност условила материјалните култури во предисторијата да се развиваат претежно во рамките на своите локално етнички групации. Влијанијата на југот во неолитот, енеолитот и бронзеното време, како и таласот на раздвижувањата на индоевропските племиња од север, оставиле делумни траги од своето постоење. Дури и подоцна во времето на големите пертурбации т.н. Егејско проселување, видливи по целиот Балкан, Пелагонија останала да живее издвоена со своите форми на материјална култура.7
Историското минато на Пелагониската котлина го привлекла вниманието на учените многу поодамна. Први научно истражувачки чекори биле направени во периодот помеѓу двете светски војни, кои се состоеле од парцијални рекогносцирања или недоволно систематски ископувања. Иако мали по обем, овие зафати пружила драгоцени резултати. Бројот на одкриените наоѓалишта и археолошките предмети зборувале за густа населеност во сите епохи, така да со право уште пред четири децении Пелагонија била вклучена меѓу најнаселените области на Балканот.8 Во тој период биле изработени и првите археолошки карти.
После ослободувањето, особено со формирање на музеите во Битола и Прилеп, истражувачката работа стана интензивна. Не навлегувајки во детали ќе споменеме само дека организираниот настан и сосремената методологија во работата дадоа огромни резултати. Така, денес регистарот на археолошките локалитети е зголемен за повеќе десетина пати, извршени се ред систематски ископувања H објавен е голем број на научни трудови.
Од сите овис истражувања за нас посебен интерес претставуваат работите поверзани со проучувањето на младото камено време. Поделувајќи ги на рекогносцирања и ископувања дел од нив накусо ќе споменеме.
Во 1932 година југословенско-американска екипа, под раководство на V. Fewkes, извршила први рекогносцирања во Пелагонија, задржувајки се во средниот дел на котлината. Покрај регистрирање на наоѓалишта биле преземани и мали сондажни испитувања.9 М. A. Hertley, Хертли истражувајќи го неолитот и бронзеното време во Северна Егеја (Егејска Македонија), навлегол во јужниот дел на Пелагонија. Така, на теренот што се наоѓа лево и десно од патот Битола--Лерин, peru стрирал населби — Тумби.10
Многу подоцна, после ослободувањето, со рекогносцирањата извршени во 1952/53 година под раководство на М. Грбиќ, одпочната е нова етапа во теренската работа.11 Од тогаш бројот на локалитетите што му припаѓат на младото камено доба перманентно се зголемувал секоја година, така да картата на нивната распространетост денес дава скоро потполно јасна слика за населеноста на котлината во овај период (Прилог 3).12
За разлика од рекогносцирањата, археолошките ископувања се малубројни и како такви се уште недоволни за создавање на целосна синтеза за младото камено време. Засега тие можат да послужат само како база во натамошните ископувања. Од нив ќе ги споменеме ископувањата на населбите: Тумба во село Породин,13 Гургур Тумба во Битола,14 Пештерица15 кај Прилеп,16 Али Чаир во Прилеп, Бакарно Гумно с. Чепигово,17 Шуплевец во с. Суводол,18 Тумба во Село Кравари,19 Канинска Тумба во село Канино“д20 и други.
СПИСОК НА ТУМБИТЕ ВО ЦЕНТРАЛНА ПЕЛАГОНИЈА
с. Живојно, Влаку 31. с. Биманик, Абрасиновец
с. Бач, Тумба 32. с. Новаци, Тумба
с. Бач, Бачки пат 33. с. Суводол, Тумба
с. Брод, Бела Црква 34. с. Суводол, Дибек
с. Букри, Висок рид 35. с. Суводол, Шуплевец
с. Кременица, Тумба 36. с. Ореово, Тумба чешма
с. Меџитлија, Тумба 37. с. Добромири, Голема Тумба
с. Лажец, Тумба 38. с. Трн, Трнска (Могилска) Тумба
с. Велушина, Велушка Тумба 39. с. Трн, Голема Тумба
с. Породин, Тумба 40. с. Трн, Мала Тумба
с. Породин, Тумба -- Бара 41. с. Трн, Бакалица
с. Жабјани, Старо село 42. с. Трн, Тумба Раменска бара
с. Канино, Канинска Тумба 43. с. Трн, Тумба всело
с. Барешани, Тумба В’сеАо 44. с. Карамани, Тумба
с. Кравари, Старо село 45. с. Могила, Тумба во ливаѓето
с. Кравари. Тумба 46. с. Могила, Тумба в"среде село
с. Оптичари, Трн Тумба 47. с. Могила, Тумба крај црква
с. Оптичари, Оптичарска Тумба 48. Битола, Еврејски гробишта
с. Оптичари, Мерис Тумба 49. Битола, Гургур, Тумба
с. Егри, Лагитница 50. с. Црнобуки, Тумба
61. с. Горно Чарлија, Тумба 65. с. Радобор, Тумба 62. с. Горно Чарлија, Тумба 60. Битола, Хераклеа 63. с. Трап, Тумба 67. с. Трн, Каменец
64. с. Дедебалци, Тумба 68. с. Раштани, Змеиште
Од сите овие истражувања во Пелагонија рекогносцирања и ископувања, може општо да се констатира дека наоѓалиштата од младото камено доба се населби со еден или повеќе слоеви на живеење кои спрема обликот и местото на лоцирање може да се поделат на населби Тумби и равни населби. Населбите тумби се вештачки вишнатини создадени од натрупување на слоеви од живеење на едно место.21 Спрема обликот, димензиите и стратиграфските карактеристики, слични се на повеќеслојните населби познати како магули или телови во Тесалиаји Северна Грција22 и Селишни могили во Бугарија.23 Равните населби се сл типот на веќе познатите предисториски населби во Македонија односно на Балканот, лоцирани на природни терасасти места покрај речните корита.24 За разлика од населбите тумби нивниот број засега е многу мал, а ги среќаваме во јужниот и средниот дел на котлината.25 Временско разграничување помеѓу овие два типа на населби, се уште не може да се направи од причини што равните населби се уште не се испитувани.
1971 Кога се посматра картата на наоѓалиштата и местота каде се лоцирани се добива впечаток, населбите како да биле подигани во известни редови. Едните го пратат коритото на Црна Река, од левата и десната страна, додека другите се во подножијата на планинските масиви. Овој момент е доста интересен и сметаме дека би требало да му се посвети поголемо внимание. Во колку со натамошните истражувања се потврди како точен тој многу ќе допринесе во комплексното проучување на младото камено време во прв ред за појаснувања на прашања во врска со причините за ваквото убицирање на населбите; нив ниот меѓусебен однос изразен во материјалната култура како и Временското разграничување.26
На крајот од овај приказ секако е потребно да се спомени тоа, дека неолитската култура во Пелагонија засега, во предисториската археологија е позната како Породинска култура наречена по с. Породин, во чиј атар се наоѓа локалитетот Тумба испитуван во 1953/54 година.27 Објавените резултати на ова наоѓалиште укажуваат за постоење на еднослојна населба со мноштво остатоци од објекти за живеење и предмети од материјална и духовна култура, што му припаѓаат на население на кое основно занимање му било интензивното земеделие. Основна карактеристика што и дава посебен значај на населбата, е богатата продукција на предмети изработени од керамика кои се типолошки разноврсни, функционално и ликовно осмислени и со несообичаена наративност во изразот, која нарочно се гледа во предметите наменети за култни и религиозни потреби. Ваквата специфичност на керамиката условила, ова култура, да биде издвоена од соседните неолитски култури како посебна појава која се развивала интерно во рамките на географските услови.
Одкривањето на населбата Тумба, има голем значај за истражувањата на неолитската култура во Пелагонија, а особено за испитувањето на Велушка Тумба, претставувајќи основ и насока во работите. Тумба и Велушка тумба се наоѓаат во еден потез, оддалечени сса 2 км. една од друга во правец север-југ, слични се по облик и димензии. Кога меѓусебно се спореди подвижниот материјал и се она што значи организација на живеење се гледа, дека станува збор за населби кои истовремено егзистираат и имаат заедничка материјална култура. Стратиграфски посматрано, населбата Тумба е помлада и паралелна со последните два хоризонти на живеење (I u П) во Велушка тумба.
НАЧИН НА ИСКОПУВАЊЕ И СТРАТИГРАФИЈА
Археолошките ископувања на Велушка тумба се изведувани во СНСТСМ на квадрати. На највисокиот дел во западната половина на Тумбата е поставена квадратна мрежа со димензии 39 х 39 м. ориентирана во правец исток-запад. Внатрешниот простор е поделен на квадрати, димензии 3 X 3 м, разграничени со контролни профили широки еден метар, обележени со броевите од 1 до 100. Со работите во првата кампања, 1971 г., е испитуван квадрат 28 во длабочина до 3 м. Во 1972 година работите се продолжени во истиот квадрат до здравицата на културниот слој, а се испитувани и квадратите 27, 37, 38 и еден метар од квадратите 26 и 36 од нивните северни страни (Прилог 4). Длабинските податоци се пресметнувани спрема сталната кота која има надморска височина од 600,90.
При ископувањето, уште во почетокот се покажа дека стратиграфијата на населбата е доста сложена и затоа работите се изведувани во мали ископи од 0,05 м. до 0,15 м. Одделени објекти што претставуваат затворени целини како на пр. урнатини од куќи, огништа, пепелишта јами и слично се издвојувани посебно. Исто така се издвојурани и слојеви различни по боја и карактер на земја кој можеле да пружат извесни индиции за хронолошко разграничување. Во завис-НОСТ ОА потребите одделни објекти да бидат во целост откриени, СНМнувани се и контролните профили помеѓу квадратите.
Со меѓусобно споредување на вертикалните профили на зидовите од квадратите и хоризонталните планови особено од кв. 28, добиена е стратиграфската слика на населбата. Во културниот слој чија дебелина изнесува 4 м. утврдени се четири хоризонти на живеење со остатоци од рушевини на куќи (Прилог 5).
Спрема педалошките одлики, бојата и квалитетот на земјата можат да се разграничат следните слоеви:
Веднаш под танкиот и скоро во потполност уништен хумусен слој, се појавува субхумус — земја со темно сива боја и со дебелина од 0,30 до 0,50 м. Субхумусот е многу оштетен од длабокото орање, а на пооделни места сосема уништен. Така, на западниот и северниот профил во квадрат 28, се гледат укопувања до длабочина до 1 м. Во основата на овај слој се разграничува и еден ров широк 0,60 м. укопан во Првата световна војна за војни потреби, поставен по ширината на Тумбата.28 Ровот ги сече квадратите 26, 27, зафаќа дел од 28 и 38 и навлегува во источниот профил. Со работите овде се откриени дислоцирани парчина од куќен лепеж и голем број на фрагменти од Керамични садови, антропоморфна пластика, фрагменти од модели на куќа и камени алатки. Помеѓу керамиката се наоѓаат и неколку фрагменти од садови карактеристични за ранобронзено време од типот Арменохори групата. Присуството на оваа керамика укажува на можна претпоставка за постоење на бронзанодопски хоризонт на живеење кој засега неможи да се разграничи.
Под овај слој се наоѓа слој исполнет со остатоци од куќен лепеж обележан како слој 2 или хоризонт на живеење I. Неговата дебелина изнесува од 0,20—0,30 м. Бојата на земјата во источната половина на квадратите 27 и 28 е растресита, наместа помешана со ситен песок, боја сиво пепелава во западната страна нешто посветла до светло кафејава. Во овој хоризонт, во квадратите 27 и 37 и во дел од квадратите 26 и 36 се откриени остатоци од урнатини од куќа која страдала во пожар (Са. 2, 3, Прилог 6 A, В). Тоа се големи парчиња од куќен лепеж со видливи отисоци од дрвена граѓа. Куќата била поставена во правец север--југ. Нејзините димензии неможеја да се утврдат поради оштетувањата од орењето и војничкиот ров. Подот на куќата, кој е делумно сочуван, бил направен од древни гредички поредени една до друга, одгоре премачкани со кал. Од големата температура на огинот бојата на подот како и на фрагментите од куќниот лепеж е портокалова со црвено-окер нијанси. Основата на куќата наместа може да се разграничи од останатата земја спрема танката трака од гар и пепел. Од нејзината источна страна се наоѓаат лежишта од колци носачи на дрвената конструкција. Во квадрат 37 јужно од куќата е откриено пепелиште. Хоризонтот I во квадратите 28 и 38 е многу малку впечатлив, кој со копи од слој | ОНА доста оштетен. Овде треба да се споменат и јамите i—3 откриени во квадрат 28. Археолошките наоди, фрагменти од керамични садови, орудија од камен и коска, претставуваат дислоциран материјал.
сот че ими
Слојот 3 е глинеста земја со сивкаста боја во горниот дел помешана со ситен песок. Иако доста оштетен и испрекинат од укопувањата што се спуштат од слоевите 1 и 2, тој јасно се издвојува во источниот и северниот профил на квадрат 28 и источните профили на квадратите 37 и 38. Неговата дебелина варира и на поедини места изнесува 0,48 м. Подвижниот материјал се помалку застапен а го сочинуваат фрагменти од керамика и ситни трошни парчиња од куќен лепеж. Слојот во долниот дел е скоро идеално заравнет и реско се одвојува од следниот слој, што би значело дека тој претставува нивелација на теренот пред обновување на населбата -- хоризонт 1.
30)
Саој 4 се издвојува како нов хоризонт на живеење, хоризонт II. Бо квадратите 27 и 28 тој се манифестира со неповрзани површини покриени со трошен куќен лепеж и светлокафејава боја на земјата. Неговата дебелина како и кај претходните слојеви се движи од 0,30 до 0,50 м. На јужните краеви од источниот и западниот профил на квадрат 28 се забележуват пореметувања. Во овај квадрат се уште се присатни и јамите 1—3 од хоризонт I. Во квадрат 27, поточно во контролниот профил помеѓу квадратите 27 и 28 треба да се споменат 10 лежишта од колци поставени во еден ред правец исток--запад. Хоризонтот II најдобро е сочуван во квадрат 38, покрај источниот профил каде се откриени рушевини од куќа и дел од под (Са. 4). Рушевините се парчиња од лепеж со отисоци од дрвена граѓа обла и цепена. Посебно интересни и засега единствени се неколкуте откриени фрагменти од лепеж на едната страна пластично обработувани во облик на плетенка (Са. 5). Помеѓу овие рушевини најден е голем број на тегови во облик на макара, фрагменти од керамични садови, камени и коскени орадија (Са. 6). На самиот под кој е направен од набиена глина најдено е јагленисано жито. Како куќата навлегува во профилот нејзините димензии неможат да се одредат.
Под овој хоризонт, слојот 5 претставува нивелација на теренот. Како и во слој три земјата е глиновита помешана со ситен шљунак, мали речни камчиња, парчина од јаглен, пепел и ситни трошни парчиња од куќен лепеж. Неговата боја с сивкаста со сиво-пепелави и све тлокафејави нијанси. Слојот на повеке места е оштетен од лежишта на колци што се спуштат до основата на хоризонт ІТ. Од нив ќе ги споменеме колците во контролниот профил помеѓу квадратите 27 и 28
како и колците 1 до 8 откриени покрај јужниот профил на кв. 28.30 Дебелината на слојот се движи помегу 020 м и 0,45 м.
Слој 6 претставува исто така нов хоризонт на живеење, хоризонт III. Неговото постоење засега е утврдено само во квадрат 28.29 Во северо-источниот дел на квадратот се откриени моќни остатоци од рушевини на куќа. Тие се како и во претходните хоризонти, парчина од куќен лепеж, различни по големина, прегорени и доста трошни со портокалова до црвена боја на кои се видливи отисоци од дрвена граѓа. На едни се наоѓат танки слоеви од премачкувања од разматена глина како и траги од бела боја. Во долниот дел рушевините се разграничуват со трака од гареж и пепел дебели 0,10 м. На работ од ова трака откриени се лежишта од колци во два реда поставени во правец северо-запад југо-исток. Овај ред на колци му припаѓа на дрвената конструкција на југо-западниот зид на куќата (Сл. 7 и 8). Овде, за димензиите на куќата исто така неможе да се рече поодредено. Во преостанатиот дел на квадратот вон куќата, земјата е растресита, сивкаста боја делумно помешана со ситни парчиња од куќен лепеж. На пооделни места се појавуват мали јами, а во аголот помеѓу јужниот и источниот
профил се наоѓа поголемо пепелиште, вероватно место каде била исфрлувана пепелта од огништата на куќата. Дебелината на хоризонтот изнесува 0,60 м.
Слој 7 започува веднаш под траката од гареж и пепел на хоризонт III и означува нивелација на теренот. Земјата е покомпактна со темно сива боја, на места помешана со шљунак, глина, а во долниот дел со распаднати парчиња од куќата на хоризонт ШТ. Дебелината на слојот изнесува 0,30 м.
Најстар слој кој го означува почетокот на животот во населбата е слојот 8 или хоризонт IV. Земјата е темно сива боја, доста чиста и со дебелина од 0,40 м. Во јужната половина на квадратот се наога танка трака од гареж и пепел која спрема јужниот профил има интензивна црна боја. Во аголот помеѓу јужниот и западниот профил откриени се остатоци од рушевини на куќа. На поголем број парчиња од куќниот лепеж, покрај отисоци од дрвена граѓа се наоѓаат и остатоци од
трска (Сл. 9). Поблиски податоци за димензите и обликот на куќата исто така несме во состојба да дадеме.
Под Хоризонт IV е слој од земја со интензивна темно сива до црна боја. Овај слој го означува првобитниот хумус на населбата и обележан како слој 9. Неговата дебелина изнесува 0,60 м.
Здравицата на Тумбата ја означуваат стерилни слоеви од талози на шљунак и песок који наизменично се менуваат. Висинската разлика помеѓу стерилниот слој и околниот терен што ја окружува Тумбата изнесува околу 1 м.
Од кусиот опис на вертикалните и хоризонталните планови во кои се дадени неколку основни карактеристики на слоевите, можат да се извлечат следните општи запазувања за стратиграфијата на населбата:
— Населбата на Велушка тумба е повеќе слојна со четири хоризонти на живеење, подигната на природно возвишено место,
— животот се одвивал во непрекинат континуитет на што укажуваат податоците дека стерилни меѓуслоеви не постојат,
-- обновувањето на населбата во пооделни фази31 на животот се вршело на тој начин, што врз урнатините на постариот хоризонт биле изградувани објекти од помладиот хоризонт. Помеѓу хоризонтите како по правило, постои меѓу хоризонт кој претставува нивелација на теренот. Меѓухоризонтите одиграле голема улога во заштитата на остатоците од објектите за живеење овозможувајки истите да останат затворени целини.
— Куќите за живеење се надземни објекти, градени воглавном од дрвен материјал, трска и кал помешана со плева, а понекогаш бил употребуван и камен,
-- Во текот на животот на населбата, во хоризонтите се појавуваде големи пожари од кои објектите биле во целост уништени. Дали пожарите ја зафаќале целата населба, или биле ограничени на одделни објекти, засега неможе да се утврди.
Како истражувањата на населбата се ограничени на мал простор споменатите стратиграфски запазувања се однесуваат на наслојувањата во откриениот културен слој (кв. 28) и неможе со сигурност да се применат за целата населба.
ОБЈЕКТИ ЗА ЖИВЕЕЊЕ
Во описот на културниот слој, односно стратиграфијата на населбата, споменавме дека во четири хоризонти се наоѓаат Остатоци од надземни објекти за живеење. Тие претставуваат урнатини од куќи, делови од куќен лепеж и подни конструкции, расфрлени или групирани на едно место. Како откриените површини се сосема мали и не постои можност да се направи обид за реконструкција на димензиите и обликот на куќите, ке се задржиме на описот на градежниот материјал и начинот на градење.
Од прибраните податоци се гледа дека неолитските дуѓе од Велушка тумба во градењето на своите домови, како градежен материјал употребувале дрво, трска и кал помешана со плева, билки, или други аноргански материи. Каменот бил употребуван повремено веројатно за причврстување на главните греди носачи. (Хоризонт I). Овај градежен материјал се употребувал заедно во сите хоризонти, со исклучок на трската која засега се среќава само во најстариот хоризонт (Сл. 9, 10). Спрема одкриените лежишта од колци може да се рече, дека зидовите на куќите биле правени на два начини. Првиот со поставување на греди носачи, пречник 0,40 M., по должината на зидот оддалечени еден од друг од околу 1,10 м. Носачите се поврзувани со хоризонтално редени обли и цепени дрва веројатно со лика прицврстузани. Вака поставената арматура била од двете страни облепувана со кал (Хоризонт 1). Во вториот начин, колците биле укопувани во два реда близу еден до друг на растојание од 0,15—0,25 м. Помеѓу редовите се обли и цепени гредички вертикално редени една до друга (Хоризонт 11).3? Дебелината на зидовите, арматурата и лепежот се движела од 0,25—0,30 м. Внатрешната страна на зидовите скоро во сите хоризонти била на повеќе пати премачкувана со танки слоеви од разматена rAHHa, а НСКОН со бел премаз, додека надворешната обично замазнувана, понекогаш украсувана со пластични декоративни елементи (Сл. 5). Украсувањето на зидните површини е појава која за прв пат се сретнува во неолитските населби во Македонија, но не и непозната во населби од Анадолија.33
Подовите во куќите биле исто така правени на два начина и тоа, од чврсто набиена глина (хоризонт II) и со дрвена субструкција која како изолација, одозгора премачкана со глина. (Хоризонт34 I, Прилог 6) во другите хоризонти ситуацијата нејасна.
Огниште, или печки засега не се откриени.
Што се однесува до обликот на куќите, за кои рековме дека немаме податоци би могло да се претпостави дека имале правоаголна ос: пова и покрив на две води. Во прилог на ова можат да послужат облиците на куќните објекти најдени во населбата, кои личат на модели на куќа. Кога се споредат рушевните на куќите од нашата населба, со рушевините од населбата на Тумба, јасно се гледа дека и во двете населби куќите биле градени од ист градежен материјал и исти техники. Овој начин на градење е познат и од другите неолитски населби одкриени во Македонија (Вршник, Анзабегово, Зелениково), старчевачки и винчански населби во Србија и Босна како во многуте населби во Грција и Бугарија35
Аа би могло да се добие појаснаиш претстава за животот во насел-Дата ќе дадеме кус преглед на пронајдените предмети од материјалната и духовната култура на населението.
ОРУДИЈА
Орудијата за работа што се поврзуваат со секојдневието со неолитскиот човек од нашата населба, се откриени во многу мал број. Се среќаваат скоро во сите слоеви осамени и без особен значај на нивната положба и место на наоѓање. Како и во другите неолитски Населби, орудијата се изработувани од камен, коска и керамика. Од сите нив најповеќе се застапени глачаните камени алатки, изработени од кварцни и кварцно-епидоски стени.36 Спрема морфологијата и намена-Та тие можат да се поделат на секири, тесли и длета.37 Секирите се трапезоидни, во долниот дел проширени со заоблено сечиво и равно засечени бочни страни (Таб. 1, 1). Теслите имаат исто така трапезоиден облик, тело плоснато, во долниот дел проширени а во горниот дел равно засечени. Обликот на теслите се издвојува од секирите по тоа што едната страна на сечивото е секогаш позаоштрена. Нивните димензии варираат помегу 2,7 и 7,3 см. (Таб. I, 2, 3). Длетата имаат облик на кондураџијски калуп или облик на јазик. Телото издолжено, со остро заоблено сечиво и една страна испупчена што многу подсеќа на клун (Таб. 1, 4, 5).
Кремените алатки се сосема ретки. Засега се откриени три ножина издолжени и заоблени со остри ивици без траги на ретуш (Таб. I, 6, 7, 8). Меѓу камените орудија треба да споменеме и неколку фрагменти
Коскените орудија се малубројни. Тоа се шила и гладилици. Шилата по правило се изработувани од коски на нози од животни цепени и на едниот крај заострени (Т6. II, 1). Кај некој шила зглобот е задржан Аа би могло подобро да се ракува ((Таб. II, 3, 4). Од гладилиците интересна е гладилицата изработена од клучна животинска коска, најдена на подот во куќата од Хоризонт П. На едниот крај е коленесто свиткана а на другиот заоблена, проширена во облик на стапало, на кое се наоѓаат пет куси зарези (Таб. II, 5).
Последниот тип на орудија го претставуваат алатките изработени од печена земја, тегови и куглички за праќа. Теговите имат облик на макара со проширени страни заоблени или рамно засечени на кои се наоѓа по едно мало вдлабнување. Тие се среќават осамено или групно помеѓу рушевините од куќите и надвор од нив, и тоа во Хоризонтите Ти II (Таб. II, 6, T. XIV, 3). Со потполн ист облик, тегови се среќаваат и во другите неолитски населби во Пелагонија (Тумба с. Породин, Влаку с. Живојно, Гургур Тумба во Битола, Оптичарска Тумба с. Оптичари и др.). Слични на нив се и некои тегови откриени во населбите во Тесалија и Бугарија. Намената ни вистинската функција на теговите се уште неможе со сигурност, да се протолкува. Постои мислење дека биле употребувани во ткајачкиот занает,38 мегутоа, би могло уште да се претпостави дека теговите биле употребувани во домаќинството како подпирачи на садовите при печење и готовење на храна.39
Кугличките за праќа се изработувани од непрочистена земја, имаат јацевиден облик, со извлечени и заострени краеви. (Таб. II, 7). Нивната појава во населбата укажува на постоење на едни постари традиции. Како и теговите, тие се среќават на голем број наоѓалишта во Пелагонија, а исто така во Грција и Бугарија.
Посебна врста на предмети, изработени од фрагменти на стомаси на садови се дискоидни плочки понекогаш во средината продупчени, димензии различни. Нивната намена се уште точно не може да се одреди. Постојат мислења дека се орудија за глачање на садови или средства за крпење на садови,40 а можеби и тркалца од некакви играчки (T. II, 8, 9).
Орадијата од Велушка тумба, иако откриени во мал број, сметаме дека во доволно мера ќе можат да послужат во донесувањето на одредени заклучоци за привредната активност на населението. Нивната разнообразност укажува на основна и секојдневна ангажираност на луѓето, развиени занаети дури до степен на индустријска продукција (грчарски занает), а во прв ред на егзистенцијата на земјоделието, како привредна гранка и негувањето на житните култури што се од особен значај за пратење на еволуцијата на неолитските култури.
КЕРАМИКА
то на гричарскиот занает, богата уметничка инвентивност и особено голема продукција. Стилските особини на керамиката, облиците на садовите и начинот на украсувањето -- орнаменти сликани со бела боја, покажуват извесна унифицираност која на материјалната култура на населбата и дава посебен специфичен белег.
Керамиката од населбата, откриена во културниот слој, има неколку заеднички особини, во прв ред во материјалот од кој е изработена, начинот на моделирање, облиците на садовите и техниката на украсување. Како материјал за изработување на садовите била употребувана земја иста по состав, помалку или повеќе прочистена, веројатно експлоатирана од едно депо во тек на целиот живот на населбата. При нивното моделирање, мајсторот грнчар, секако познавал и се служел со помокни средства какви што биле: замазнет камен, рогозина или груба тканина а можеби грнчарско тркало или калуп.41 Употребата на овие технички помагала веројатно е и една од причините што кај садовите од првиот до последниот хоризонт на живеење, во основа се задржуват исти облици со извесни мали варијанти во обликувањето на профилот. Техниката на украсување има исто така заеднички особини. Грубите садови се украсувани во барботин техника или со врежување додека садовите со фина фактура во техника на
сликање. За разграничување на керамиката спрема стратиграфијата, односно хоризонтите на живеење и нејзиното хронолошко определување, засега можат да послужат само декоративните елементи изведувани во техника на сликање со бела боја и врежување.
Бидејки истражувањата се сеуште во тек, сметаме дека би било многу прерано да се прави анализа на керамичките производи и затоа ќе се ограничиме на кус приказ на нејзините основни карактеристики.
За керамиката на Велушка тумба, при нејзината класификација може да се употреби позната конвенционална поделба и тоа: а) груба керамика наменета за секоја дневна употреба и 6) керамика со фина изработка наменета за исти цели а можеби и култни. Присуството на двете врсти во квантитативен смисол е подеднаков со нешто поголем процент на грубата керамика.
Грубата керамика изработувана од недоволно прочистена земја помешана со зрнца од песок и понекогаш со плева (кај садовите во облик на питос). Во зависност од обработката на глината и интензитетот на печењето кај садовите се забележуват повеќе тонови на боја: црвено во посветли или темни нијанси, светло кафејава, темно кафејава, сива и боја на непечена глина. Фрагментите што страдале во по- -кар, најдени помеѓу куќниот лепеж, имат сјајно црвена боја или боја на чад. На оваа керамика претежно и припаѓаат садови со големи димензии: Од облици застапени се: садови со топчест стомак со кус или висок цилиндричен врат (T. XIV, 1, 2),42 полутопчести, конусовидни, широко отворени и питоси. Дната се равни, понекогаш со малку нагласена нога на кои се среќаваат одпечатоци од текстил и рогозина плетени од широколисно барско растение Typfa Latifolia (Таб. III, 1, 2). Некој од садовите имат дршки кои најчесто се поставени на испунчениот дел од стомакот или рамото. Од нив застапени се неколку вр-
сти и тоа: во облик на брадавица, двојна или тројна, петличести понекогаш во средината вдлабени и широки тракасти кои многу потсеќат на тунеласти (Т. III, 3, 4; Т. XV, 2). Надворешната страна на садовите, особено оние со топчест стомак и питосите, украсувани се во барботин техника, со налепци поставувани во редови или расфрлани (Т. ГУ, сл. 1 и 2), повлаки од прсти хоризонтално или вертикално изведувани, кои во горниот дел се аркадно заоблени (Т. IV, 3, 4), потоа, пластични траки хоризонтално поставени украсени со вдлабнатинки прсти (Т. V, 1, 2). Орнаментите изведувани со убоди од нокти се по ретки (Т. V, 4, 5, T. XV, 1). На impresso техниката и припаѓа еден фрагмент украсен со орнаментв о облик на клас од жито (Т. V, 3). Некои од овие техники лил украсување се среќаваат заедно, на пр. барботин со пластични Траки. повлаки од прсти со пластични траки или пак барботин со добро загладена површина. :
Ако повнимателно се посматра начинот на украсување кај оваа група керамика особено орнаментот и неговото поставување, се забележува присуство на една осмислена и организирана шема. Тоа упатува на размислување, дека грубата керамика не би требало да се толкува како продукт на површност и знак на примитивизам, а со тоа грубо да се издвојува од фината керамика. Орнаментот, како декоративен елемент има потполно еднаков значај кај едната и кај другата врста на керамика. Ликовните критериуми подеднакво се спазувани. Ако е така, тогаш произлегува дека грубата керамика не е само производ на домаќинството наменета за потребите на секоједневието, туку и производ на мајстори гринчари со една поширока намена.43
Што се однесува до нејзиното разграничување во рамките на куд-ТУРННОТ слој, може да се речи дека таа го прати целокупниот развиток на населбата. Подеднакво е застапена во сите хоризонти на живеење, со исклучок на неколку фрагменти украсени во impresso техника НАН со врежување, откриени во хоризонтите II и III.
Грубата керамика од Велушка тумба со сите нејзини типолошки особености се среќава во соседната населба Тумба и во повеќе наогалиштаво Пелагонија.44 И не само во неа, таа наоѓа блиски аналогии во грубата керамика откриена на безброј наоѓалишта на еден поголем географски комплекс. Орнаментите и техниката на изведувањето се исти или слични на оние од неолитските култури во Централниот Балкан,45 Јадранско-Медитеранските области,46 Тесалија,47 Источниот дел на Балканот48 и во други области. Но сепак посматрајќи ги естетските моменти особено кај барботинот, се забележува дека нашата груба керамика се издвојува од онаа во Старчево- -Кереш групата!49 и е најблиска до керамиката откриена во неолитските наоѓалишта во Македонија и Тесалија.50
Најбројно застапен подвижен археолошки материјал во сите хоризонти од нашата населба, е керамиката. Разноврсната ф-ра, облиците и начинот на украсување укажуваат на совршенство во познавањекерамика се подразбира керамиката со добра фактура кај која се раз-
Фината керамика во Велушка тумба изненадува со свосто бројно присуство. Се среќава подеднакво во сите хоризонти на живеење. Во однос на грубата керамика, иако не сме во состојба да направиме статистички преглед поради ограничениот простор во кој се изведувани истражувањата, нејзиниот број е нешто помал. Под изразот фина
ликуват неколку врсти. Во прв ред тоа е керамика со равна, секогаш глатка површина со разлики во интензитетот на сјајот и степенот на глачењето, потоа во дебелината на ѕидовите, врстите на облици и техника на украсување.
Ова група на керамика, која засега ја навоѓаме воглавном во фрагменти, не покажува голема разноврсност во облиците на садови. Во основа застапени се неколку типови моделирани во повеќе варианти. Од профилите на фрагментите се забележува дека обликот чинија бил најчесто употребуван. Тоа е сад со широк отвор, обод прав, заоблен, понекогаш благо повиен на надвор, стомак заоблен, со рамо и кус цилиндричен врат (Т. VI, 1—5); потоа биконусни исто така со кус цилиндричен врат (Т. VIII, 1—4, Т. VII, 2, 2; Т. XVH, 1). Кај едни чини на стомакот се наоѓаат дршки во облик на мали брадавици (Т. IX, 1, 2). Anata се мали и равни. Од други облици застапени се: конусни паници со равно дно, (Т. VII, 4, Т. XVII, 2); садови со топчест стомак врат цилиндричен и обод благо повиен на надвор, со равни дна или на ниска нога, понекогаш со мали брадавичести или тунеласти дршки (T. VIII, 1; Т. XVII, 3); капаци во облик на свртена паница со заострено теме — тип Породин?!51 (T. IX, 3) и садови слични на обликот пехар, со ниска и звонеста нога (T. VI. 6). Садови на повеке нозе три или четири какви се среќават во населбите од групите Вршник52 и Караново,53 исклучувајќи ги култните предмети — жртвениците, не се откриени.
Спрема колоритните вредности на површините од садовите и начинот на украсувањето, фината керамика може да се подели во три групи и тоа на:
1. Монохомна керамика со црвена, сива, кафејава и темно сива до црна боја постигната со печење. Површината на зидовите е замазнета без сјај или сјајна добиена по механички пат.
2. Сликана керамика во повеќе тонови, со бои нанесувани пред печење на садот.
3. Керамика кај која е применета black topped техника. Ова група е многу ретка и е застапена само преку неколку фрагменти.
Од сите нив втората група — сликана керамика, како најчесто присутна во населбата валерски и декоративно разноврсна посебно е интересна. Спрема начинот на украсување, таа може да се систематизира во две подгрупи како: а. -- монохромна со премаз боја црвена, кафејава или темно сива до црна без орнаменти и 6. — украсувана со орнаменти насликани со бела боја или разредено кафејава врз монохромна основа. При премачкувањето на садовите и нивното сликање, ‘НајМНогу била употребувана црвената боја и белата, додека другите се користени помалку. Употребата на разредено кафејавата боја по се изгледа претставува обид недоволно технолошки усовршен. Украсуваната керамика покажува голема разноврсност како во видот на орнаментот така и во композицијата. Како орнаментални орнаменти се користени најразлични форми, претежно геометријски доста стилизирани и упростени дури до неопределеност. Тоа се триаголници со развлечени страни, (Т. [X, 3—5; Т. XVIII, 2, 8, 11), остри агли со повиени и ширеко отворени краци (Т. X, 5; Т. XVIII, 7, 10), танки траки една или
повеќе, полумесечники (Т. X, 1, 2; Т. XVIII, 4, 5, 9), точки, орнамент во облик на буквата „3“ (Т. XVIII, 12; Т. XIX, 4), сигми распоредени во траки (T. XVII, 3; Т. XIX, 2, 8), стилизирани флорални орнаменти (Т. X, 3), скалести (Т. XIX, 5, 6) и брановидни траки (Т. XVII, 4). Овие орнаменти се среќават сами или во разни комбинации. Што се однесува до композицијата, се забележува лесна раздвиженост на мотивот, естетски одмерен при што посебно му било посветувано внимание на изборот на орнаментот и обликот на садот, како на пример: широко отворените агли се применувани кај конусните паници, сигмите кај садови со топчест стомак.
Во кусиот опис на фината керамика, дадени се нејзините општи карактеристики, од кои можат да се видат неколкуте врсти на облици, украсувањето и репертуарот на декоративните елементи. Во целост таа покажува еднородност и постоење во текот на целиот живот на населбата. Иако таква, таа сепак дава можности да се направи стратиграфско разграничување спрема првите согледувања и тоа:
Хоризонт I. Во овај хоризонт најчесто присутни се садовите во облик на чинија со заоблен и благо биконусно профилиран стомак, со или кус цилиндричен врат (Т. VI, 1-5; T. XVI, 1-5). Застапени се ушите конусни паници со рамно дно (Т. VII, 4), садови на ниска конусна нога (Т. УТ, 6), садчиња со топчест стомак висок цилиндричен врат и обод заоблен малку повиен на надвор, дно равно. Украсувањето на овне садови е со премаз нанесуван пред печењето кој има црвена и темносива сјајна боја, како и сликање со бела боја врз црвена основа. Кај сликаните со бело најчести орнаменти се триаголници со развлечени страни, полумесечники, остри агли со повиени краци, паралелни танки траки и мали исполнети кругчиња. T. IX, 3—5; Т. X, 1-3, 5; Т. XVIII, 1-8).
Хоризонт П. Облиците на садови овде се скоро исти како во претходниот хоризонт. Тоа асе сдчиња со проширен и малку сплоснат стомак, висок врат кој во горниот дел конусно се шири и со равни дна; садови со топчест стомак и цилиндричен врат; чиниите имат понагласен стомак кој се приближува до биконусна профилација. (Т. VII, i— 3; Т. XVII, 1). Ова керамика е монохромна со црвен, темно сив и кафејав премаз во повеќе потези или посветли нијанси. Бихромната сликана со бела боја на црвена основа, ги има истите орнаменти од претходниот хоризонт, а се среќаваат и орнаменти во облик на буквата „3. (Т. XVIII, 12), стилизирани флорални (Т. X, 3) и во облик на сигма поставена во хоризонтални редови (Т. XVII, 3). he
Хоризонт ШТ. Облиците на садовите во овај хоризонт се исти на оние од претходните два хоризонта. Од нив се издвојува само чинијата кај која стомакот има биконусна профилација. Во премачкувањето на садовите, промени во боите и нијансите нема, со исклучок на премазот со темно црвена боја слична на вински талог кој за прв пат се среќава. Кај сликаната керамика најчесто употребуван орнамент е сигматап оставувана во хоризонтални низови скоро по целата површина на садот (Т. XIX, 2). Се среќават уште брановидни скалесто поставени траки (T. XVII, 4), геометријски неправилни форми стилизирани и во неодредени комбинации (Т. XIX, 1—3) и орнамент во облик на буквата „3“ (T. XIX, 4).
Хоризонт IV. Поради малиот број на фрагменти неможат да се одвојат облиците мегутоа се гледа дека чинијата со биконусно профилиран стомак е доста застапена, а исто така и конусните паници со рамно дно. Украсувањето е изведено со премаз во споменатите бои и нијанси и бело сликање со орнаменти сигми поставувани во хоризонтални траки (Т. XIX, 8), назабени орнаменти скалести, триаголници и орнамент во вид на стрелки (Т. XIX, 5—7).
На крајот за фината керамика, спрема податоците со кои располагаме, можеме да кажеме дека облиците и монохромниот премаз го пратат целиот развиток на населбата. Обликот чинија е единствен кој покажува варијанти во профилацијата што се поврзуваат со одделни хоризонти. Така биконусната профилација е карактеристична за третиот и четвртиот хоризонт, додека во последните два таа се повеќе се шири и заоблува. Кај останатите садови промени нема. Во украсувањето ситуацијата е нешто поинаква монохромната керамика од Ши ТУ хоризонт, со премаз секогаш сјајно заглачан, имат повеќе нијанси на основните тонови. Декоративните орнаменти насликани со бела боја се единствени кои можат јасно стратиграфски да се издвојат. За најстарите хоризонти карактеристични се доста правите форми на триаголници, сигми, полумесечники и скалести мотиви, поставувани засебно или во комбинации. Од нив сигмата продолжува да се употребува и во хоризонтот П но многу помалку. Другите орнаменти развлечени триаголници и острите агли со повиени краци, честопати во заеднички мотив се карактеристични за хоризонтите I и II]. Орнамент кој се среќава во сите хоризонти е полумесечниката свртена во лево или десно. Фината керамика од хоризонтите I и ІТ типолошки во пот-МОАНОСТ е слична на керамиката од соседната населба Тумба, како и други населби во Пелагонија (Гургур тумба, Оптичарска тумба, Влаку с. Живојно и др.).
КУЛТНИ ПРЕДМЕТИ
Покрај керамиката која е застапена во најголем број во нашата населба, се откриени предмети поврзани со духовниот живот, култот и религијата на населението. Тоа се пластично моделирани антропоморфни представи, зооморфни и жртвеници. Изработувани се од чиста земја или помешана со ситни зрнца од песок, замазнети и премачкани со танок слој од разматена глина, понекогаш некој од нив биле премачкувани со бела боја. Моделирањето е изведенувано со рака слободно од една маса или повеќе во зависност од концепцијата за претставата и димензите.
Антропоморфната пластика се издвојува од едноличноста на пластиката од другите неолитски култури во Македонија односно Балканот54 и претставува вистинско уметничко остварување. Во нивната форма, неолитскиот човек, на едно место го сублимирал својот
уметнички израз и се она што го видел доживеал и замислил. Спрема основните белези на откриената пластика таа би можела да се подели во две групи. Првата група ја сочинуват статуетки од хоризонтите ІІТ и IV извонредно пластично моделирани со обарботени детали на доста стилизираното тело. Тоа се женски статуетки што седат, со нагласени глутеи, нози куси, без стопала и раширени на кои понекогаш се преставени и колената во облик на мали брадавици55 (T. XI, 3; Т. XX, 4).55 Статуетката на (Т. XI, 5, 1 и Т. XX, 4), има торакс зафрлен на назат, десна рака поставена под едната града и лева лесно наслонета на нагласниот стомак, главата не достасува. Кај овај тип на статуетки за разлика од телото главата е без детали столбовидни, кај кои е назначен носот остро извлечан и коса свиткана во кок (Т. XX, 2). Многу гојасна е претставата на T. XI, 2 и XX, 3 кај која главата и вратот се моделирани во едно. На лицето е аплициран издолжен нос, има мали уши додека косата е убаво исчешлана, во средината со патец и подврзана назад. Столбовидното моделирање на главите без навлегување во детали на лицето, укажува на постари традиции, какви се среќават во југоисточниот леа на Балканот.56 Втората група на статуетки ја преставуваат фрагментите откриени во хоризонтите I u II, кај кои обликот неможе точно да му се одреди. Спрема сочуваните делови од нозе кои се столбовидни и во долниот дел рамно засечени, може да се предпостави, дека статуетките биле обликувани, така да би можеле да стојат и со поголеми димензии (Т. XI, 4, 5). Овие статуетки им припаѓаат на статустите од првата група откриени во населбата тумба?"57 Појавата на женските статуетки во населбата како и во сите други постари или помлади неолитски култури, тесно се поврзува за постоењето на еден култ што се манифестира во напорите на човекот да ја одржи својата врста и го унапреди плодородието. Изедначен со прамајката, мајката земја која раѓа и обновува, овај култ нашол полн израз во претставата на човешкото тело.58 Од таму произлегуваат и осмислените остварувања на „Вајарот“, сите делови од женското тело поврзани со плодноста, да бидат особено нагласени.
Машки статуети кој би претставувале паредар на богињата на плодноста, засега не се откриени. Можеби таква функција имале предметите, откриени во хоризонтите ІТ и ШТ, који со својот облик потсеќаваат на фалуст, имаат тело издолжено кружно во пресек, малку подвиено и со мали проширувања на едниот крај, другиот крај е заострен (T. XI, 6). Димензите на овие предмети се доста мали.
Териоморфната пластика е многу малку застапена. Во преораниот слој најдени се неколку оштетени статуетки на кои обликот неможе со сигурност да му се утврди. Представите се стилизирани и многу подсеќат на тело од свиња или овца. На хоризонт Ил му припаѓат две статуетки од кои веројатно едната представуват овца, а другата говедо. (Т. XII, 4, 5). Посебно е интересен фрагментот откриен покрај рушевините од куќата на најстариот хоризонт (IV). Тој е глава која потсеќа на елен, многу убаво пластично моделирана изработена од пречистена земја, со замазнета површина и премачкана со бела боја. Муцката е издолжена и заоблена, уста врежана и носни јамички.
очи во облик на бадем. На темето се траги од рогови одкршени во коренот, под нив на задната страна се аплицирани мали уши како лопатки. Вратот е задебелен и кружен во пресек (Т. XII, 3; Т. XXI, 1). Намената односно на каков предмет му припаѓа еленската глава се уште со сигурност не може да зборуваме. Можеби се работи за статуста или пак за апликација на садови наменети за култни цели. Во соседната населба Тумба, меѓу култниот материјал е најден голем број на предмети кои по обликот и претставата се многу слични на еленската глава од нашата населба. Споредувајќи ги меѓусобно и анализирајќи ги деталите, се чини дека интерпретацијата на главите од Тумба, поистоветни со глави од некакви животни влекачи е погрешна.59 Тоа се исто така еленски глави, но со многу постилизирана дури и упростена обработка на формата кај кои „мајсторот“ настојувал пред се да је задржи основната идеја на функцијата, додека деталите ги упростил или изоставил. Во прилог на ова мислење, се и главите одкриени во слојот помеѓу хоризонтите II и III (T. XII, 1, 2; Т. XXI, 2, 3).60
Представата на рогатиот елен, како и другите култни предмети, се поврзува со култот на плодноста, како негова персонификација. Меѓутоа, паѓа во очи дека појавата на еленот во неолитските населби е многу редка.61 Во подоцнежните култури на младото камено време, дури и во раниот халштат, еленот се почесто се сретнува во разни варијанти на претставата и материјалот од кој бил изработен. Како симбол на плодородието или пратеник на богот сонце, тој останал да живее во верските традиции и обреди кај голем број народи од современиот свет.62
Посебна група на предмети кои биле наменети за обавување на КУАТНН или магиски обреди самостојно и во рамките на домот, откриени во населбата се жртвениците, тоа се предмети изработувани од недоволно пречистена земја, слободно дури грубо моделирани со страни замазнети, понекогаш премачкани со бела боја. Стратиграфски, жртвениците најмногу се среќават во хоризонтите I и II, фрагментирани и надвор од објектите за живеење. Од сочуваните фрагменти се забележуваат неколку облици, воглавном слични на оние од населбата Тумба, кои типолошки можат да се поделат во три групи.
Првата група ја претставуваат минијатурни жртвеници на три нозе во долниот АСА заострени и со сосема плиток кружен реципиент (T. XXII, 2).963
Втора група се жртвеници поврзани со култот на извесни животни. Кај нив реципиентот е со правоаголна основа, страни заоблени, отвор кружен, поставен на четири високи столбовидни нозе. На едниот крај од реципиентот се кружно лежиште од откршена апликација (T. XXII, 3). За каква апликација се работи и што претставувала таа сеуште ништо со сигурност неможе да се рече. Врз основа на кружниот облик на долгиот врат и откршеното лежиште, како можна предпоставка може да се земе тоа, дека САСНСКаТа глава била аплицирана токму на овој тип жртвеници.
На третата група жртвеници и припаѓаат оние изработени во облик на модели од куќи, кај кои се издвојуваат два основни типа: а) мо-Велушка Тумба, Квадрат 28; A — Северен профил, В -- Источен профил, С -- Јужен профил. P — 1: 26
ПРЕОРАЧ слој
СивА ЗЕМЈА
Tap
Cusa ЗЕМЈАСО ПЕСОК
| |Ротох УМУС дели со правоаголна основа, високи зидови на кои се наоѓат назабени отвори — влезови, покриени со покрив на две води, слични на моделите од Тумба Тип 1;65 6) модели со отворен покрив во повеќе варијанти. Овој тип е доста застапен во нашата населба и се добива впечаток дека бил мошне омилен. Кај презентираниот примерок во Т. XXII, 1, се гледа правоаголна основа, на реципиентот кој, моделот го дели на две половини. На горната се наоѓаат челни зидови високи И троаглести, малку повиени на надвор со заоблени или нарецкани рабови. Во горниот дел имаат по еден мал троаглест или кружен отвор. Страничните зидови се ниски со назабени рабови кај кои на средината се отвори-влезови, наспрема поставени. На долната половина од моделот се декоративни елементи-аглесто заострени испусти свртени надолу и лежишта од одкршени нозе кои биле високи, со две страни и на исти начин украсени.66 Основата на реципиентот од надворешната страна е профилирана, на неа се наоѓаат украси во облик на петлици поставени на ќошевите.
Откривањето на овај модел дава можности некои фрагменти од населбата Тумба да бидат разјаснети, што значи дека и таму биле
Последна врста на предмети, често среќавани во населбата кои можат да се приклучат кон култните предмети жртвеници — модели на куќи, се антропоморфните цилиндри (Т. XXIII, 1). Изработувани се од непречистена земја, грубо моделирани со замазнета површина.
Телото е цилиндрично, високо и празно на едната страна зарамнето со кружен отвор во средината. Во горниот дел се наоѓа претстава на човечко лице, со детали пластично обликувани нешто подоцна аплицирани. Обликот на лицето има триаголна или неправилна петоаголна форма; носот е долг и зашилен во коренот составен со лачно повиените веѓи под кои се наоѓат големи очи во облик на бадем. Брадата ја означува мала брадавица. Претставени се и ушите, големи и не пропорционални во однос на лицето. Кај едни фрагменти цилиндерот во долниот АСА остро се шири и нанего се наоѓа пластична трака која го опкружува како и делови од исти траки-зрачно спуштени од неа. На овој начин претставеното лице и димензиите, на цилиндерот му дават масивност која многу67 силно и импресивно делува. На каков предмет му припаѓа и која е неговата функција сеуште со сигурност неможе да се рече. Меѓутоа, сметаме одговорот треба да се бара во анализата и споредувањето на неговите детали со некои од деталите на фрагментите од покрив кај моделите со затворен покрив (Т. XXIII, 2, 3). Пластичните траки како зраци поставени, кај едните и другите се потполно исти или слични. Тоа значи дека цилиндрите биле поставувани на средината од покривот претставувајќи оџак. Нашето мислење оди во прилог на предложената реконструкција за моделот од Тумба--Породин Тип 1.8 Што се однесува до претставата на човечкото лице, таа се поврзува со култниот карактер на моделот.
Aaky).
Антропоморфните цилиндри се среќаваат и на други неолитски населби во Пелагонија (Гургур Тумба, Голема Тумба, Оптичарска Тумба, На крајот би сакале да спомениме дека во определувањето на правата функција на жртвениците -- модели на куќи постојат други размислувања со кои се интерпретираат како модели или макети на куќи. Баквата интерпретацијата сметаме дека неби могла да се прифати од причини што сите елементи кои ги содржат овие предмети зборуваат за една единствена цел поврзана со култот и верувањата, особено моделите од населбата Тумба6869 и друго сосема е сигурно дека населенисто немало потреби од прототипи и модели по кои би градело. Неговата главна преокупација, со обзир на временските непогоди и честите пожари, била како и на кој начин да ги заштити своите домови. Излез и спас барале во извршувањето на маѓиските и култните обреди во предмети кои го симболизират обликот на живеалиштето.
Жртвениците-модели на куќи што ги среќуваме во овие две населби, па и некои други во Пелагонија, спрема стилските особини излегуваат од редот на жртвениците какви се познати по другите неолитски населби на Балканот. Нивните сличности се мали дури може да се рече дека не постојат и затоа е тешко да се барат директни аналогии. За првиот тип на жртвеници — модели со покрив на две води, спрема основната идеја на обликот, сличности наоѓаме во моделите откриени во Бугарија (Коджа дермен70 и Русе)71 и Романија72 додека за оние со отворен покрив во моделот од населбата Вршник, крај Штип.73 Што се однесува до антропоморфната представл, слична на представите од цилинидрите, аналогија постои кај еден фрагмент од сад одкриен во ранонеолитскиот слој во Неа Никомедија.74 Малите можности за аналогии и поврзување на жртвениците, зборуваат за една локална појава, која заедно со антропоморфната пластика и даваат посебен белег на неолитската култура во Пелагонија.
СТОПАНСКИ ЖИВОТ
Природните услови на теренот биле основниот фактор во развитокот на стопанскиот живот и занимањата на становниците од Велушка тумба. Богатствата што ги нудела плодородната земја, речните води H планината Баба овозможиле, покрај задржувањето на извесни постари традиции, прифаќање на нов и поорганизиран начин на живење определен кон интензивно земеделие. Ваквото усмерување наоѓа израз во друштвените промени и организирање на населби од постојан карактер, подигнувани и обновувани на едно место и со поусовршени осовремени објекти за живеење.
Како истражувањата се во тек а резултатите од проучувањата на оделни материјали не се прибрани, целосен приказ за стопанскиот живот и занимањата не сме во состојба да дадеме. Но сепак од сознанијата што ги пружаат археолошкиот материјал и биолошките остатоци, може да се констатира следното:
— Основно занимање на населението му било интензивното земјоделие. Земјата се обработувала со камени, а можеби и со дрвени орадија. Негувани се житни култури, од кои најповеќе пченицата. За пив потврда наоѓаме во јагленисаното жито (Хоризонт П) и плевата упо-
требувана во куќниот лепеж. Мелењето на житото и правење брашно се вршело во домот со рачни мелници изработени од камен.
— Не помало занимање од земјоделието, било и одгледувањето на домашните животни. Остеолошките остатоции укажуваат на постоење свињи, преживари, пред се говеда како и овца. Присуството на овцата, што го потврдува териоморфната пластика, зборува за развиено сточарство.
— Ловот на крупниот дивеч истотака бил застапен но во помали размери. Секако ловот на птици бил нешто повеке развиен. За ловечките традиции на населенисто наоѓаме потврда и во кугличките за праќа. Дали бил развиен риболовот не е познато, бидејќи остатоци од риба и предмети за риболов не се откриени.
ЗАКЛУЧОК
Презентираните резултати од истражувањата во Пелагонија и сондажните заштитни ископувања на Велушка тумба, дадоа значајни податоци кои, иако сеушие некомплетни, во голема мерка ја разјаснуваат
сликата за постоењето на младото камено време во овој регион. Од сите нив, посебно важни се сознанијата за еволуцијата на ранонеолитската култура и определувањето на нејзиното место во ракмите на истовремените култури од балканско-анадолскиот комплекс. Во таа смисла, најмногу допринесоа ископувањата кои од друга страна створија и услови за извршување на извесни корекции на временското разграничување на Породинската културна група, досега позната како култура од доцниот неолит.
Што се однесува до самите ископувања на населбата, поради малиот обем на просторот во кој се изведувани, целосни податоци за некои моменти од животот, како што е утврдувањето на димензиите и облиците на куќите и неподвижните објекти, не се добиени. Спрема стратиграфските разграничувања, извршени врз база на стратиграфски сигурно фиксирани наоди, во населбата на Велушка Тумба сосема сигурно можат да се разликуваат следните развојни фази:
Велушка Тумба I ССоризонт IV) — првобитен хумус, со остатоци од рушевини на куќи кај кои спрема сочуваните отисоци на куќниот лепеж, се гледа употреба на дрвена граѓа и трска како градежни материјали. Керамичкиот материјал го претставуваат фрагменти од садови со груба и фина фактура. Грубата керамика е украсувана со налепци во барботин техника и повлаки изведени со прсти или алатка. Кај фината преовладува монохромната, со црвен сјаен премаз и кафеав во помал број, сликана со бела боја орнаменти: триаголници, скалести, полумесечники, точки, сигми и во вид на стрелки (Т. XIX, 5—8). Од облици застапени се садови со топкалест стомак и чинии со остра биконуска профилација кои имаат кус цилиндричен врат. Од KVATHH предмети на оваа фаза му припаѓат женски статуетки, стилизирани и со нагласени гениталии особено глутеите, глави стодбовидни без детали на лицето со назначени нос и коса (Т. XI, 1, 2; XX, 1, 4); апликации со животинска претстава-глава на елен (Т. XII, 3; XXI, 1). Велушка Тумба II (Хоризонт П1), се издвојува со остатоци од рушевини на куќа, градени од дрвени материјали, премачкувани со лепеж и под кој има дрвена субструкција. Грубата и фината керамика се подеднакво застапени. Како и во Фазата I грубата керамика е украсувана во барботин техника со налепци што го покриваат стомакот на садот, организиран барботин-повлаки на горниот крај аркадно заоблени. Овде се среќава и украсување во impressoO техника, орнамент во облик на клас од жито. Кај фината керамика, монохромната продолжува во основните бои но со нешто поголем број на посветли или потемни нијанси а се појавуваат уште темносива боја и боја на талог од вино; од орнаменти насликани со бела боја застапени се сигми, бра-НОВНАНН траки, скалесто поставени, неправилни геометриски форми во неодредени комбинации и орнамент во облик на буквата „3“ (Т. XIX, 1-4). Облиците на садови се исти како и во Фаза I. Чиниите се биконусни нешто подлабоки и со широк отвор. Овде се појавуваат и садови со полутопчест облик. Антропоморфната пластика засега недостасува, додека од култни предмети се среќава жртвеник на четири нозе со кружен реципиент кој имал животниска апликација (глава од елен?)
Велушка Тумба Ш (хоризонт П), со остатоци од куќи градени од ист материјал и техника. Оваа фаза претставува продолжување на старите традиции. Керамичкиот материјал е во поголем број. Грубата керамика ги задржува истите облици, но димензите се поразлични. Садовите во облик на питос или ќуп се почести. Украсувањето на оваа керамика е претежно во техника на организиран барботин (хоризонтални повлаки, вертикални со аркадни краеви), хоризонтални пластични траки една или повеќе со вдлабнатинки од прсти како и зарези од нокти. Орнаментите обично се поставени на стомакот, додека рамото е замезнето или глачано. Кај фината монохромно керамика односот помеѓу онаа со црвен премаз и темносивата како и кафеавата се изедначува. Од орнаменти насликани со бела боја најмногу се затапени троаголници со развлечени краеви, остри агли со повиени краци, танки паралелни траки полумесечники (Т. XVII, 9--12). Обликот сигма и „3“ се во многу мал број. Во однос на облиците биконусната профилација на чиниите сосема е редка и неа ја заменува заоблена линија. Тие се подлабоки и со широк отвор. Застапени се уште полутопчести садови со заоблен обод и рамно дно, како и конусни паници широко отворени. Култните предмети покажуваат бројност и разноврсност. Од нив сретнуваме, антропоморфна и териоморфна пластика, жртвеници во повеке облици (минијатурен на три нози, модели на куќи со отворен и затворен покрив), многу постилизирани апликации на глави од животно-елен и антропоморфни цилиндри. За оваа фаза од животот во населбата е карактеристично тоа што целокупниот керамички материјал е идентичен со оној од населбата Тумба. Ваквата идентичност дава можност за претпоставка, дека населбата Тумба е формирана од оваа населба кога еден дел од населенисто, по опожарувањето во Фаза ІТ, се раселило задржувајки ги сите животни навики.
Велушка Тумба IV (хоризонт I), означува продолжување на традициите од претходната фаза и крај на животот во населбата. Во керамичкиот материјал не се забележуваат разлики единствено што мнонохромната ја сретнуваме во повеќе нијанси на основните тонови и извесно опаѓање на темносивата. Орнаментите сигми и во облик на буквата „3“ наполно се губат, додека развлечените триаголници и острите агли се најчесто применувани. Биконусната профилација кај чините исто така исчезнува. Култните предмети се повторуваат, особено жртвениците во облик на модел на куќа со затворен покрив и антропоморфните цилиндри. Како и во фазата III овој материјал е истоветен со оној од населбата Тумба.
На крајот, кога целосно се анализира животот во населбата и нејзината материјална култура, во сите развојни фази, можат да се забележат голем број на специфичности со невообичани белези кои со право условуваат нејзино издвојување од другите неолитски култури, како една посебна културна појава. Од каде произлегуваат и кои се причините за нивото создавање, сеуште неможе да се одреди, но по сѐ изгледа дека во сето тоа најзначајна улога одиграла географската затвореност на котлината.
Во одредувањето на местото на Велушка тумба и нејзината релативна хронологија во рамките на неолитските култури на Балканот, најмногу може да ни послужи керамичкиот материјал и тоа облиците на садовите, а осебно украсувањето, како што веке погоре споменавме. Керамиката типолошки е доста ограничена со мал репертуар. Неколкуте основни облици го пратат целиот развиток на населбата и кај нив се забележуваат само мали промени во профилацијата. Од сите нив посебно е интересен обликот чинија и неговата биконусна профилација. Кога стратиграфски се прати чинијата, се забелеужва дека би-КОНУСНО профилираниот стомак е карактеристичен за првите фази, додека во останстите тој постепено се шири добивајки заоблена форма. Ваквата еволуција е невообичаена и спротивна на оние од другите населби, каде биконусниот профил е карактеристичен за помлади неолитски култури. Овој момент е до толку по интересен, бидејќи чинијата егзистира заедно со едни постари облици (топчести со кус или висок цилиндричен врат, полутопчести со равно дно и др.). Украсувањето на грубата керамика е изведувано воглавно во барботин техниката, која доста се разликува од онаа во класичниот смисол на зборот, Орнаментите се лесни и организирани и во комбинации. Организираниот барботин најмогу сличности наога кај оној од населбите во Источна Македонија (Вршник, Барутница, Руг Баир). Impresso техниката иако во мал број застапена, свои аналогии наога во населбите од Пресескло фазата во Тесалија и Егејска Македонија.
Сликаната керамика со бела боја на црвена основа, која лесно се издвојува стратиграфски, најмогу допринесува во хронолошкото разграничување и определување на населбата. Употребата на белата боја
во украсувањето на садовите, е техника која засега единствено се среќава во населбите од раниот неолит. Заедно со неа одат и врстите на декоративни елементи. Орнаментот во облик на триаголник најчесто свртен надолу, цик-цак траки, паралелни танки траки, брановидни траки и точките, свои аналогии наоѓаат во орнаментите од населбите во Источна Македонија (Вршник I, Анзабегово I в),76 Србија (Старчево Іі a),7777 Бугарија (Караново 1),78 Албанија (Подгорие)79 и во Тесалија (Протосескло култури).80 Другите орнаменти од Фазите III и IV се воглавно локални елементи.
Покрај керамичкиот материјал, во прилог на сето овоа оди начинот и техниката на градењето на објектите за живеење, кои се потполно исти со оние од споменатите населби на раниот неолит. Единствени предмети за кои тешко можат да се најдат директни аналогии, се антропоморфната пластика и жртвениците. Нивната ликовна интерпретација и обликување единствено се објаснува како една локална појава.
Хронолошката таблица на Велушка тумба во однос на друагите ноаѓалишта од соседните региони би била следната:
ОА дадениот приказ на АСА ОА материјалите со кои располагаме И НИВНОТО поврзување со соседните неолитски култури, произлегува дека развитокот на населбата оди паралелно со процутот на балканско-анадолските елементи на кои потеклото треба да им се бара на исток во Анадолија.81
Животот на ранонеолитската култура во населбата, а и на другите населби во Пелагонија (Тумба, Гургур тумба, Влаку, Оптичарска тумба, завршува со Фазата IV. Со интрузијата на страните елементи цестанува прекин во нејзината еволуција. Миграционите елементи од Јадранскиот брег, преку Албанија, внесуваат сосема нови раздвижу-
вања и нова материјална кулутра, која во целост се наметнува на дотогаш постоеќата. Ваквиот прекид најјасно е изразен во населбата на лок. Мала Тумба, крај с. Трн, каде среднонеолитски слој со материјали слични на оние од Цакран82 и данилската група,83 го покрива постариот слој од Велушка Тумба, фаза ГУ.84
По однос на изведувањето на апсолутната хронологија на населбата, бидејки сеуште не постојат услови, проблемите остануваат отворени. Извесни датуми во тој смисол ни даваат радиокарбонализите на јагленисани остатоци од дрво и жито, извршени во лабораторијата на тексашкиот универзитет во Остин.85 Предложени се следните години: 6950 + 120 за Фаза I (анализа на дрво), 6900 + 90 (дрво) и 6890 + 140 (анализа на жито) за Фаза III. За исправноста и сигурноста на датумите што ги дава Методот С 14, постојат спомневања и затоа сеуште со сигурност не е прифатен.86 Како илустрација на нашите датуми, ќе споменеме и други, добиени за некои населби од раниот неолит: Анзабегово Гв — 6880-+ 25057; Неа Никомедиа (протосескло) 7281 -+ 74;88 Караново I 7303 ± 150;89 Çatal Hüyük (најстар слој 6385 ± 101;90 Вршник Ш 4915 + 150.%91
Завршувајќи го извештајот, сакаме уште еднаш да споменеме, дека презентираните резултати претставуваат дел од започнатата етапа во проучувањето на младото камено време во Пелагонија и неговото хронолошко стратифицирање. За населбата на Велушка Тумба нее се речено. Остануваат многу прашања отворени или недоволно разјаснети. Одговор за сите нив ке се бара во идните ископувања и проучувања.
Истражувани неолитски населби кои му7 припаѓаат на балканско-анадолскиот комплекс и др.
Податоците за ровот се добиени од мештаните на c. Велушина.
Во почетокот на овоа поглавие е напоменато дека само Квадрат 28 е испитан до здравица.
Три, 33, sl. 34 4.
Белешки
- Во последните годин со употребата на тешката механизација во обработувањето на земјата, голем број археолошки локалитети -- Тумби (предисториски населби) се наоѓаат во мошне лоша состојба. Културните слоеви се оштетуваат а со развлечувањето на површинската земја не само што им се променува прво-ОНТННОТ4 облик туку постои опасност и целосно да бидат уништени. Од тне причини Народниот музеј од Битола во 1970/71 год. изврши увид во состојбата на наоѓалиштата и припреми повеќегодишна програма за спроведување на заштитни мерки. ↩
- За пружената помоќ на споменатите институции и работни организации уште еднаш им ја изразуваме нашата благодарност. ↩
- Во 1971 год. во работите земал учество и Томе Јанакиевски, кустос и директор на Народен музеј во Битола. ↩
- M. Grabić, P. Mačkić, Š. Nađ, D. Simoska, B. Stalio, Porodin, Bitolj 1960, 4, T. I, во натамошниот текст Porodin. ↩
- Населбата се вика Велушка тумба бидејки се наоѓа во парцела која му припаѓа на с. Велушина. ↩
- I. Mikulčić, Pelagonija, Diss. III, Skopje, 1966, uvod. ↩
- М. Гарашанин, Еден осврт на предисторијата на Македонија, Гласник на институтот за национална историја, Скопје, 1968, I, 152. ↩
- N. Vulić, Arhäologische Karte Jugoslawien, Blatt Prilep—Bitolj, Beograd, 1939. ↩
- V, Fewkes, Bull. Am. School of Prehist. Research, 10, 1934; za Crnobuki M. GaraSanin, ArheoloSki vestnik, IV/I, Ljubljana, 1953, 75. ↩
- W. A. Hertley, Prechistoric Macedonia, 1939, 198. ↩
- M. Грбиќ, Археолошки наоѓалишта во Македонија, Гласник на мкд на нр Македонија, Скопје, 1954, 133; M. GaraSanin, Neolithikum und Bronzezeit in Serbien und Macedonien 39 BRGK, 1958, 115. ↩
- Поголеми рекогносцирања во јужниот дел на Пелагонија, на кој делува Народниот музеј од Битола, извршени се во годините 1957, 1958—61 од II. Мачкиќ, Д. Симоска, О. Дурацо, Н. Хаџи-Јованова и И. Микулчиќ; во 1970—73 рекогносцирања и увид во состојбата на регистрираните наоѓалишта од Д. Симоска, В. Санев и С. Саржоски. ↩
- Porodin, op. cit. ↩
- Сондажни ископувања извршени во 1952 год. од страна на J. Корошец, материјали не публикувани. ↩
- Ископување од страна на Народниот музеј во Прилеп, дел од материјалот каталошки објавен, М. Гарашанин, В. Санев, Д. Симоска и Б. Котаноски, Предисториски култури во Македонија, Штип, 1971, 42. ↩
- B. Kitanoski, Arheoloski pregled II, Beograd, 1969, 19. ↩
- Б. Китаноски, Стремеж, 3, 1960; B. Kitanoski, Praistorisko naselje Bakarno Gumno kod Prilepa, Beograd, 1971, 139. ↩
- B. Aleksova, Arheološki pregled 1, 1959, 43—44; M. Garašanin, Pontski i stepski uticaji u donjem podunavlju i na Balkanu iz neolitskog u metalno doba, GZM, 15/16, Sarajevo, 1961, 15; Во 1971 год. е извршено ревизионо ископување од страна на М. Гарашанин и Д. Симоска. ↩
- Пробно ископување од страна на ІТ. Гоцкова и П. Мачкиќ, материјали необјавени. ↩
- Саондажно заштитно ископување извршено од 1972 под раководство на A. Симоска, B. Санев и С. Саржоски. W. A. Hertley, op. oit.; A. J. Wace and Thompson, Prhistoric Thessaly, Cambridg, 1921. ГТ. Ua. Георгиев, Проучуване на културата на селишните могили, Археолотпя, VI, 1964, Кп. 3, 60, сл. 1, и наведената литература. На овој тип населби му припаѓаат Влаку во с. Живојено (A. Симоска, Б. Санев, рекогносцирања 1972), Пештерица (види забелешка 15); Дибек и Бунар во с. Суводол (A. Симоска, B. Санев, рекогносцирања 1971 год.). Резултатите од рекогносцирањата и проучавањата во јужната половина на Пелагонија извршени во периодот 1970- 73 год. од A. Симоска и B. Санев, се во припрема за објавување. W. A. Hertley, op. cit. 129. Техника на градење слична како во Обри, A. Benac, Obr II, GZM, XXVI, 1971, 29,51, 1. ↩
- с. Долно Егри, Тумба ↩
- с. Горно Егри, Тумба ↩
- с. Поешево, Тумба ↩
- с. Гнеотино, Градиште ↩
- с. Логоварди, Голема Тумба ↩
- с. Логоварди, Мала Тумба ↩
- с. Логоварди, Тумба бресје ↩
- с. Рибарци, Тумби ↩
- с. Рибарци, Тумба Св. Горѓи ↩
- с. Рибарци, Исмаилица ↩
- с. Беранци, Петијеж Тумба ↩
- J. Mellaart, Catal Hüyük, A Neolithic Town in Anatolia, London, 1967. ↩
- Porodin, 11 i natamu. ↩
- D. Garašanin, Sarčevačka kultura, 1954; М. и Д. Гарашанин, Неолитска населба Вршник кај село Таринци, Зборник на штипскиот народен музеј II, Штип 1961, 12; Б. Стални, Насеље и стан неолитског периода, Неолит Централног Балкана, Београд, 1968, 77 и натаму. ↩
- Петрографските анализи се вршени во Геолошкото биро во Битола од инг. Петко Заткоски. ↩
- Кънчо Кънчев, за някои способи за определяне на функционалното предназначение на каменните оръдия, Археология, 1972, Кн. 1, 14. ↩
- Н. Петков, Праисторически плетки и ткани од софийското поле и близките му околности, Археология, VII, Кн. 1, 1965, 45. ↩
- Во некои села во Пелагонија до скоро биле употребувани предмети изработени од земја, слични на теговите, како подпирачи на црепни. ↩
- Наоѓалишта од докерамичниот период во Тесалија, В. С. Титов, Неоли грецин. Москва 1969, 102. ↩
- М. Гарашанин, Праисторија на тлу Србије, Београд 1973, 30; D. Garašanin, op. cit., 51, интересно е што дисконидните плочки егзистираат и во помладите културн дури и во доцниот рим. ↩
- B. Миков, Техника на керамичното производство през праисторическата епоха в България, Известия, бан, XXIX, 1966, 174. ↩
- Ibid, сн. 7. ↩
- Bo прилог на овоа види: N. Tasić, E. Tomić, Crnokolačka bara, Diss. VII, 21. ↩
- Prodin, T — XXXV, XXXVI. ↩
- D. GaraSanin. ор. cit., 62; Б. Јовановиќ, Историјат керамичке индустрије у неолиту и раном енеолиту Централног Балкана, Неолит Централног1 Балкана, 1968, 121 и натаму. ↩
- Š. Batović, Stariji neolit u Dalmaciji, Diss. II, Zadar, 1966. ↩
- V. Milojčić. Chronologie der jüngeren Steinzeit Mittel- und Südosteuropas, Berlin, 38; В. С. Титов, Неолит Грецин, 112 и натаму. ↩
- G. I. Georgiev, Kulturgruppen der Jungstein- und Kupferceit in der Eben von Thrazien (Südbulgarien), L'Europe à la fin de l'âge de la pierre, Praha, 1961, 45—100. ↩
- D. Garašanin, op. cit., 62 и натаму; I. Kutzian, Körös Culture, 1944, 1947. ↩
- Во Македонија: Вршник c. Таринци, Барутница с. Анзабегово, Руг Баир с. Горубинци, Слатина с. Зелениково; во Тесалија населби од Протосескло, Пресескло и Сескло културите. ↩
- Porodin, T. XX, 1; TXLII, 1. М. ин A. Гарашанин, ор. cit., 23, са. 26. O. I, Georgiev, Beitrage zur Erforschung des Neolithicums und der Bronzezeit in Siidbulgarien, Arhaeologia Austrika, 42, Wien, 1967, 97. J. KoroSec, Preistoriska glinena plastika и Jugoslaviji, ArheoloSki radovi i rasprave I, Zagreb, 1959, 61. A. Срејовиќ, Неолитска пластика Централног Балканског подручја, Нео-Лит Централног Балкана, 1968, 179, T. I. A. Гарашанин, Религија и култ неолитског човека на Централном Балка: ну, Неолит Централног2 балкана, 1968, 245. Главите на Т. XII, 1, 2 и Т. XXI, 2, 3 се одкриени со работите во 1973 год. Porodin, op. cit., T. XXXII, 1. ↩
- с. Беранци, Тумба садинки ↩
- с. Беранци, Тумба Габабара ↩
- с. Срџци, Тумба ↩
- с. Вашарсица, Тумба Шуласц ↩
- с. Иваньевци, Тумба Салоливадче ↩
- с. Иваньевци, Тумба ↩
- с. Лознани, Тумба Мала чука ↩
- с. Добрушево, Тумба Калчуница ↩
- с. Долно Чарлија, Тумба ↩
- П. Детев, Праисторическо селище при с. Мулдава, гнм Пловдив, 1968, 31 ↩
- Ibid, 35 и дадените забелешки. ↩
- Porodin, T. XXI, 1, 2. ↩
- Ibid, T. XXVIII, 4. ↩
- Ibid, T. VII, 1; T. XXXIV, 1. ↩
- Сочувани нози од овој тип жртвеници се најдени со ископувањата во 1973 год. ↩
- Porodin, T. XXVI, 1; T. XXII, 1, 2, 4. ↩
- Ibid, T. VII, 1. Tpa, T. VII, 1. ↩
- Ibid, 62. ↩
- M. Roska, Az ösrégezet kézikönyve, II. Az ujabb kökor, Cluj, 1927, 219—220. ↩
- Г. Ил. Георгиев, Из живота и културата на првите земеделско-скотовидни племена въ България, Археологически открития в България, София, 1957, 45. ↩
- Ископувања вршени од П. Гоцкова; M. Гарашанин, В. Санев, A. Симоска и Б. Китаноски, ор. cit, са. ↩
- R. J. Rodden, Excavations at the Early Neolithic Site at Nea Nikomedeia, Greec Macedonia, 1962, 267- 288; V. 5. Titov, op. cit., 197, sl. 74 ↩
- Tbid, 280, T. XL, 2- 6. ↩
- M—D. Garaganin, op. cit, 21. 51. 40, 43; M. GaraSanin, Barutnica Anzabegovo, Arheologki pregled 13, 1971; М. Гарашанин, B. Санев, A. Симоска и Б. Китаноски, op. cit. 37, 38, 51. 2, 5, 7; M. Gimbutas, Excavation at Anza, Macedonia, Archaeoligy, Vol 25, 1972, 114, 115. ↩
- p. GaraSanin, op. cit., 72 и натаму. ↩
- Г. и. Георгиев, Археологически ОТКрНТНА в Bparapua, 1957, 49, са. 9; M. Гарашанин, Хронологии и генезис на неолита в централната и југоисточната част на Балканскии Полуостров, Apxeoaorua VII, 1, 1966, ↩
- За усмените податоци му благодариме на колегата Музафер Коркути, професор на ree мед во Тирана. ↩
- V. Milojčić, Zur Chronologie der jüngeren Stein- und Breonzezeit Südostund Mitteleuropas, Germania 37, 1959, 10 51. 6. ↩
- Гарашанин, Праисторија на но Србија 52. ↩
- M. Korkuti, Zhaneta Andrea, Fouilles 1960-1970 dans l’agglomeration neolithique de Cakran (Fieri), Studia Albanica Nr 1— 1972, 15—30. ↩
- J. Korogec, Neolitska naseobina и Danilu Bitinij, Zagreb, 1958—1959; J. Korogec, Danilo in danilska kultura, Ljubljana 1964. ↩
- Заштитни ископувања на Мала тумба, с. Три извршени се во 1973 од страна на Д. Симоска и В. Санев. ↩
- За извршените анализи посебна благодарнист му должиме на професорот Мои Davis, директор на лабораторијата. ↩
- M. GaraSanin, Loc. cit., 56 И VBOA. ↩
- M. Gimbutas, op. cit., ↩
- R. Stuchenrath0 jr. University of Pennsylvania Radiocarbon Dates X — Radiocarbon 9, 1967, 334, 335. ↩
- 186 G. Kohl, ин. Quitta, Berlin Radiocarbon Measurements, II — Radiocarbon, ↩
- M. J. Mellnik, Anatolian Chronology. Relative Chronologies in Old World Aechgoology. London and Chicago, 1965, 101—135. ↩
- PROTECTING EXCAVATIONS IN 1971 AND 1972 ↩
- Simoska — И. Sanev ↩
- In 1970 the National Museum in Bitola initiated the action of13 protecting the prehistoric sites in the region of south Pelagonija. Within this program, beside new researches and examination of the status of7 the sites, the sondage protecting excavations were carried out as well. So were carried out the excavations of3 the neolithic settlement VeluSka Tumba in 1971 and 1972. ↩
- The settlement VeluSka Tumba is situated about 2 km westward from the village VeluSina, in the immediate vicinity of the village Porodin at 400 m away from its southern side, in the field which is the south-western part of the valley above which rise the spurs of the mountain Baba (encl. 2). Accordin ne to the form and dimensions, this elevation was made artificially and with an ellipsoidal base and height it is similar to a truncated cone placed in the direction east-west. Dimensions: length 250 m, width 150 m, height ranging from 0,70 m in the eastern end to 5 m in the west. ↩
- Bearing in mind the configuration of the terrain and all the natural resources of the surroundings, it can be said that the settlement in the VeluSka Tumba was situated in the place which completely met the needs and requirements of the ↩
- М. и A. Гарашанин, ор. cit., 33, забелешка 44. neolithic man. It is surrounded by fertile ground, by the mountain Baba rich in wocds and pastures, as well as by the rivers VeluSka and Crna Reka always abounding in water. ↩
Summary
The Neolithic Settlement Veluška Tumba
Pelagonija is one of the largest valleys in Macedonia lying in its south-western part encircled by mountain blocks. One part of it enters into Aegean Macedonia. According to its geological structure, it is similar to the neighboring valley, the today s lakes (Ohridsko Jezero and Prespansko Jezero) having been formed of thick sediments before the flowing out of the tertiary lake. The geographical seclusion is its basic characteristic. The mountain blocks, linked together in a range, represented a very difficult hindrance for the communication of the prehistoric people with the other regions of Macedonia, especially those situated in the north. The southern part of the valley is somewhat easier to access, because through the plain of the lake Ostrovsko Jezero and the niver Bistrica it is linked with North Aegea and Thessaly. This seclusion was the reason that the prehistoric material cultures developed predominantly within their ethnical groups with small influences from the south and west.
The first steps in the study of the past of Pelagonija were made in the period between two world wars. The researches of smaller extent and trial sondages pointed to some find-spots from the Later Stone Age (V. Fewkes, W. A. Hertley, N. Vulié). After the liberation, especially after the founding of the museums in Bitola and Prilep, the work in this field became more intensive, organized and more systematic. Few researches were carried out, but also some excavations, although on a lesser scale. The material gathered during these excavations enabled that the map of the find-spots deriving from this period, as well as their fixing of time boundaries may be made. Taking into consideration the place of the find-spots, their shape and size, they can be roughly divided into two basic groups. The first group includes the settlements known under the name Tumbi, the elevation resulting from the renewal of the settlements on one and the same place, similar to the mounds and tells in Thessaly and Aegean Macedonia and the settlement mounds in Bulgaria. The second group includes the settlements set on the river terraces and their number is rather small in comparison to the first group.
For the present the neolithic culture of Pelagonija is known in archaeology as the Porodin culture, called so after the name of the village, in the area of which is situated the settlement Tumba researched in 1953/54.
STRATIGRAPHY
— The houses from the dwelling horizons were destroyed in great fires, but it is not known if the whole settlement was taken by the fire.
— The last dwelling horizon denotes the end of the life of the settlement and its abandonment for a longer period. However, in the Early2 Bronze Age the settlement was renewed (the time of3 the Armenhori group).
MOBILE MATERIAL
The mobile matrial gives the best picture of the way of living of the inhabitants of VeluSka Tumba, of their material and spiritual culture, as well as of the economic activity and crafts, Through reliable stratigraphical fixing of particular finds we can follow the inner evolution of the settlement itself and thus its evolution within Pelagonija and outside it. The number of these object is large and varying. They were made of stone, bones and ceramic,
The implements and arms are represented by stone axes, chisels, adzes and small flint knives, mainly made of sedimentary rocks (T. I, 1—8), awls and spatulas of animal bones (T. II, 1—5). They also include the weights in the form of spools and small balls for sling shots made of baked earth (T. II, 6—8).
The greatest part of the material found in all the layers of the settlement makes the ceramic ware. The diversity of the forms of vessels and the way of their decoration point to highly developed pottere’s craft, technically improved. According to the structure and technique of make, the whole pottery7 can be divided into fine and coarsly made ceramic ware. The coarsly2 made ceramic ware includes the vessels of large size, ball-like as well as those of the shapes of pithoses, decorated outside in barbotine technique, organized barbotine, with molded bands and incisions (T. III, IV, V, XIV). Impression technique seldom appears. As far as the typology is concerned, this pottery, as a whole, is similar to the coarse pottery and is present in the neolithic find-spots of Macedonia, Thessaly and Bulgaria. It is somewhat finer than the pottery deriving from the find-spots of the Starcevo group. The fine pottery, which is somewhat rarer than the coarse pottery, is divided into three subgroups, as far as the coloring of the surface and the technique of decoration are concerned: 1) Monochromic red, grey, brown and dark grey colors were attained through the firing of the vessels. The surface used to be smoothed, with or without shine, which was attained mechanically. In a way this pottery represents the transitional group between the coarse and fine ceramic ware, but it belongs more to the latter one. 2) Painted ceramic ware with few shades of the dye stuff applied before firing of the vessel. 3) Black topped ceramic ware. The painted pottery appeared most frequently. As to the technique of decoration, it can be divided into these groups: a) Monochromic with red, brown and dark grey cover. b) Painted with white dye stuff on red and rarely on dark grey monochromic base. The ornaments consisted of: regular or stretches triangles, acute angles with open or bent ends, bands, crescents, sigmas, the ornament in the form of the letter »3«, step-like, wave-like bands and stylized floral ornaments appearing either separately or in combinations (T. IX, X, XVII, XVIII, XIX). As to the form of the vessels, in fine pottery can be differed few shapes as basical, although they have few variants. These are bowls either byconical or with rounded bulge, ball-like vessels with high cylindrical neck and flat bottom, semi ball-like and conical dishes, widely open and with flat bottom (T. VI, VII, VIII, XVI, XVII, XIII).
A separate group of the mobile material make the objects of baked earth foreseen for religious and cult rites of the inhabitants of the settlement. According to their use and function they can be divided into these groups: 1) Figurines representing domestic animals. 2) Anthropomorphic figurines linked with the cult of fertility, the goddess of fecundity, personified in the stylized representation of the female body and 3) Altars foreseen for cult and magic rites. There are few2 forms of altars: the form of a house with roof and anthropomorphic cylinder, the model of the house without roof on four high legs, the altars with circular receptacle on four legs and molded application of a deer’s head and miniature altars on three 5 (T. XXII). The cult objects of this settlement used to be found in the other find-spots of Pelagonija as well. Their stylistic characteristics are very specific and as such they differ from the characteristics of the cult objects dug-up in the early neolithic settlements of the Balkan Peninsula.
The stratigraphical fixing of the boundaries has been done on the basis of the finds stratigraphically reliably determined, so in the settlement VeluSka Tumba four phases of development can be differentiated.
Velugka Tumba I (horizon IV) includes the original humus with the remains of the houses made of3 wood, reed and wattle and daub. The coarse ceramic ware was decorated in barbotine technique and organized barbotine. The fine ceramic ware includes monochrome pottery with cover of red and brown dye-stuff and painted with white color on a red base. The decoration consists of triangles, step- -like ornaments, dots, crescents and sigmass (T. XIX, 5—8). The forms are: bowls with byconical bulge, ball-shaped vessels with cylindrical neck, semi ball-shaped vessels with flat bottom. Cult objects include: anthropomorphic statuettes representing female bodies and altars with applications terminating in the form of a deer’s head (T. XI, 1, 2; T. XII, 3).
Veluska Tumba II (horizon III) shows the remains of the houses made of wood, with floor and wooden substruction (fig. 7, 8). The coarse ceramic ware is same — organized barbotine is more frequently found and impresso technique appears as well. Among fine ceramic vessels those monochrome red and brown show more lighter and darker shades. The ornaments painted in white color show sigmas, wave-like bands set in the form of steps, undefined geometrical forms and ornaments in the form of the letter »3« (T. XIX, 1—4). The shapes of the vessels are the same. The cult objects of this phase include the four-leg altars with round receptacles and ‘applications — the head of a deer.
VeluSka Tumba III (horizon II) includes the remains of the houses made of the same material and in the same technique. (fig. 4—6). The ceramic material was found in a large quantity. The coarse pottery is the same, but the forms and dimensions are more varied, the ornamenting was carried out predominantly in organized barbotine. Molded bands are decorated in finger impression (T. V, 1, 2), as well as with nail incisions (T. XV, 1). The fine ceramic ware is still the same, with monochrome vessels the relations among the colors red, brownish and dark grey were equaled. In the ornaments painted in white color. the crescents and dots got lengthened, the triangles became elongated and more numerous (T. XVIII, 9—12). The angles are with elongated and bent lines, while the ornament sigma is rather rare. As to the shape of the vessels, there are no changes except that biconical profile of the bulge of the vessels gradually disappeared and got a rounded line. The quantity7 of conical dishes with flat bottom is larger. The cult objects were also found in a larger number, especially the altars in the form of the models of2 houses. (T. XXII, 1). On the applications of the altars, the form of the head of a deer is rather stylized. For this phase of the life of the settlement it is characteristic that the whole mobile material is identical to the material of the neighboring settlement Tumba.
VeluSka Tumba IV (horizon I) continues the life traditions of the phase III and denotes the end of the life of the settlement. The ceramic vessels are the same as the previous ones, the only difference is that with the fine monocrome ware the shades of the basic hues of the colors are more varied. On the pottery painted white, sigmas and the ornament in the form of the letter »3« completely disappear. The elongated triangles, angles and crescents, either alone or in combination, appear most frequently (T. XVIII, 1—8). Among the altars those with closed roof and anthropomorphic cylinder are predominant (T. XXIII, 1—3). The material from this phase too corresponds ‘to the material from the settlement Tumba.
The chronological fixing the boundaries and fixing the place of Veluska Tumba within the Neolithic of the Balkan—Anatolian complex can be carried out on the basis of the mobile material, in the first place according to some typological characteristics of the pottery. Some forms of the vessels, the technique of decoration and the kinds of the decorative ornament point to the tradition of the Early Neolithic, the origin of which should be sought in the east, in Anatolia. Their ana-Jogies and similarities can be found in the early neolithic phases of the life of the settlements in Macedonia (Vrsnik I, Anzabegovo Ib), Bulgaria (Karanovo I) and Thessaly (Protosesklo and Presesklo phase).