Macedoniae acta archaeologica 1 (1975) · стр. 9–24

Некои проблеми на македонската праисторија

Денеска е скоро непотребно да се укажува на големиот напредок кој во текот на последните триесет години го направи праисториската археологија во Македонија, до Втората световна војна скоро terra incognita: поголеми зафати во областа на праисторијата -- истражувањата на L. Reya и W. A. Heurtley-a, биле концентрирани на Егејска Македонија. Ова подрачје денеска припаѓа во редот на подобро испитаните делови на Југославија. Покрај извесна неизедначеност во прочувањето на поедини региони (засега најдобро се испитани Источна Македонија и Пелагонија), и со извесни празнини во проучувањето на поедини периоди (истражувањата на палеолитот се наоѓа на својот почеток, додека развиеното бронзено доба е готово сосема непознато), сега е веќ возможно да се создаде слика на општиот развој на најстарата, непишана историја на денешна Македонија, а тоа е крајната цел на модерната праисториска археологија. Се раззбира дека интердисциплинарните проучавања овде, како и во цела Југославија и скоро во цела југоисточна Европа, се навоѓат на својот почеток.1 Со исклучок на лингвистиката, чии резултати успешно се конфронтираат со археолошките истражувања,2 соработката со другите дисциплини сеуште не напреднала нарочно. Од друга страна пак, резултатите од бројните археолошки захвати, рекогносцирањата и посебно ископувањата изведувани по најмодерните методи, ја наметнуваат потребата од АОТІОАнување, па дури и корекција на поранешните резултати и заклучоци3 .3 Така например, кога се зборува за регионалниот развој и издвојувања ша поедини подрачија, се повеќе се поврзува тезата изнесена порано, дека природната саобраќаница по долината на Струмица и Лакавица спрема Овче Поле, Жеглигово и Поморавието кое го поврзува источшиот медитеран со Средна Европа, има и многу позначајна улога од вардарскиот пат.4 Ова е појмливо, кога се земе во обзир големата природна препрека која на овај пат представува Демиркапискиот кланец. Меѓутоа, зоната на југ од Демир Капија, коа во праисторијата морала да игра значајна улога, останала досега практично сосема непозната. Од друга страна, идејата за релативна изолованост на Пелагонија која е тесно поврзана со југот преку долината на Халиакмон (Бистрица), денеска мора да се отфрли, како врз основа на иследувањата на оваа област, така и врз резултатите од истражувањата во соседните краеви. Сигурно е дека преку Охридската котлина во Неолитот, а посебно во периодот на преодот од бронзеното во железното доба (железно доба I), постоела тесна врска со Јужна Албанија и Јадранскиот Oper, додека спрема север се повидливи, се оцртуваат врските со областа на Карпатите и Долниот Дунав, преку источна Србија, долината на Морава можда и Тракија.

Во таква ситуација, се разбира, се поставува пред праисторијата на Македонија низа проблеми кои се однесуваат на што потполно и посестрано запознавање и објаснување на нејзината положба во склопот на праисторијата на Југоисточна Европа. На некој од нив кој ни изгледат посебно значајни, сакаме да укажеме во овај краток преглед.

Во прв ред се поставува прашањето на интензивното проучавање на досега неиспитаните епохи на палеолдитот и посебно на развиеното бронзено доба, за кое, дури врз основа на неколку осамени и недоволно сигурни наоди, може да се претпостави извесна врска со подобро испитаното бронзено време во Егејска Македонија.5

Кога е збор за неолитот, денеска најпозната и најиспитана епоха во овие краеви, нарочно значајни ни изгледат проблемите на утврдувањето на најстариот неолит во Македонија и прецизирањето на положбата на поедини културни групи, во склопот на пошироки културни комплекси на НСОАНТСКОТО доба. ;

Во источна Македонија, досега најстара позната појава на неолитот представува Вршничката група, со својата фаза Вршник (Анзабегово) I—IV. Во врска со поделбата на неолитот која денеска ја прифаќат поголем број наши праисторичари, држејќи се при тоа првенствено врз ситуацијата во западниот леа на Балканскиот полуостров,6 таа би го опфаќала периодот од раниот и средниот неолит, при што треба да се укажи дека меѓу овие две фази, во централниот и јужниот дел на полуостровот, постои непрекината интерна еволуција. Фазата Вршник- -Анзабегово I со својата типично монохромна светла, првенствено црвена керамика и сликана грнчарија, чиј основни мотиви претствавуваат триаголници, изведени со бела Ѕоја,7 припаѓа на постариот неолит и може да се сврсти во еден поширок комплекс кого го парекуваме источно-балкански или поточно балканско-анадолски на постариот неолит.8 Неговата распространетост денеска ја пратиме од Мала Азија (Hacilar) до Карпатите и Јужна Панонија (Gura Baciului и Долна Bpamesuna).9 Во покасниот развој (Вршник II—IV) доаѓа до посилно спојување и преплетување со елементи од други културни комплекси. Основниот елемент на стариот неолит се одржава и понатаму, цо со нови видови на сликана керамика, со темни мотиви на светла позадина, меѓу кои во последната фаза се појавува и спирала.10 Овај вид сликана керамика, тесно се поврзува со соседните културни групи11 како што се; Кремиковци во Софијското поле и нарочно старчевачката група. При тоа се уште е отворено прашањето како дошло до овие нови појави во Македонија. Напоредо со тоа, грубата керамика со примитивна декорација, која во фазата I се уште доста ретка, сега е процентуално добро застапена. Таа е туѓа Балканско-анадолскиот комплекс и може да се поврзи или со така наречениот циркуммедитерански комплекс, чии елементи ги најдуваме на Јадранскиот брег и во Јужна Италија, или што е поверодостојно кога се земе во обзир постоењето на барботин декорација за појавите во Централниот Балкан и Панонија, Старчевачката и Кого5 групата.12 На крајот, од фазата Вршник II, се појавува 3a прв пат и темна канелирана керамика, поврзана со групата Караново II—III во Тракија, која припаѓа на еден потполно нов помлад културен комплекс на балканско-анадолскиот млад неолит, кој во Тракија веќе доста рано, во текот на средниот неолит, ја прекинува старата еволуција. Секако во иднина ќе биде потребно уште подетално да се разработи и проучи појавата и односите на овие компоненти во формирањето на покасните фази на Вршник.

Временски фазата Вршник — Анзабегово I, припаѓа на една сразмерно покасна фаза од раниот неолит. Ако се направи споредба со многу блиската Протосескло фаза на тесалискиот неолит, паѓа в"очи еволуизираниот карактер на Анзабегово, кој се одразува во развиените форми и особено многу богата и уште од почетокот многу сложена орнаментика. Освен тоа, во фазата Вршник--Анзабегово I откриени се во Анзабегово неколку фрагменти кои со својата декорација тесно се поврзуват за пораните појави на Сескло групата во Тесалија.13 Од тука може да се речи дека Вршник---Анзабегово I, представува една еволутивна, развиена форма на Протосескло, која настанала вероватно во времето на Пресескло културата во Тесалија, кога овде за извесно време била прекината еволуцијата на групата со монохромна и

сликана керамика,14 со продор од страна на носителите на грубата impresso керамика. Меѓутоа, тоа покажува дека најстарата позната фаза на неолитот во Македонија не го претставува најстариот период на керамичкиот неолит во Балканот. Од тука. би можело да се очекува дека во оваа област ќе се откријат остатоци од пораниот период.

Во Пелагонија се до скоро време, најстара позната етапа на нео-АМТОТ претставуваше Породинската група во класичниот смисол на поимот.15 И таа се поврзува со Балканско-Анадолскиот комплекс на постариот неолит, односно за една покасна еволутивна етапа на тој комплекс во текот на средниот неолит, чии аналогии ги наоѓаме во една рана етапа од Димини групата (Димини-Арапи).16 Меѓутоа, нивните истражувања на Велушка Тумба, донесоа значајни резултати во тој поглед: со нив почетокот на Породинската група е померен во подалечно минато, при што некои карактеристични појави во бело сликаната керамика (точкасти и мотиви во вид на буквата »Z«) укажуват на периодот од крајот на фазата Вршник--Анзабегово I или почеток на БЕршник ЦП.17 Со ова меѓутоа достигнато е само времето на преминот од раниот во средниот неолит, та раниот развој во Пелагонија останува непознат. Наодите од Пештерица кај Прилеп укажуваат вероватно на порана епоха. Грубата керамика укрсена со втиснати (impresso) орнаменти и барботин налепци, упатуваат на циркуммедитернскиот комплекс или средно балканската и јужно панонската (Старчево---Кого5) груба керамика. Меѓутоа наодите се малубројни, осамени и поради тоа прашањето за нивното потекло и односот спрема Породин ќе мора Аа се реши дури покасно врз основа на понатамошните и пообемни истражувања.18 Во касниот неолит, во Македонија исто така постои разлика меѓу источна Македонија и Пелагонија. Во двете области се појавуваат нови културни групи врзани со балканско-анадолскиот комплекс на младиот неолит. Во Вршник ГУ и горните слоеви во Анзабегово, овие елементи се врзуваат за винчанската група со која многу појави се идентични, и тоа со винчанско-тордошката фаза I (типови на биконусни садови, пехари на нозе, облици на канелури, глачани орнаменти, black-topped, врежани траки со убоди.19 Очигледно во прашање е момент кога новите елементи во овај крај ја заменуват старата вршничкагрупа доваѓајќи, судејќи по се од север. Наспроти тоа, малубројните наоди на младиот неолит во Пелагонија пред се, се врзува со Лариса групата.20 Во двата случаи младиот неолит, поготово во својата покасна еволуција е сосема недоволно познат и ке биде потребно да се посвети посебно внимание на неговото детално истражување.

Врските со Јадранското подрачие секако преку Јужна Албанија, денеска јасно се докажани со наодите од соеничарската населба „Уста на Дрим“ кај Cryra.21 Тие припаѓаат на сразмерно касниот период и покажуват контакти со Данило групата во Далмација, вероватно во една касна фаза. Засега се мегутоа осамени и недоволни за извлекување на пошироки заклучоци.

Во периодот на преминот од неолит во метално доба, наодите од Македонија имаат посебно значение. Во прашање е времето на напуштање и рушење на раните неолитски населби и појавата на сосема нова култура. Овие промени, кои без сомнение обфаќат долг временски распон од неколку векови, се доведуват во врска со непрекинати таласи на продирањето на индо-европските номадски сточари од руските степи и од долниот Дунав, како и со движењата на постарото прединдоевропско население,22 кое беше предизвикано со тие продори. Во ова време настана и индоевропеизацијата на Балканот со стопување и симбиоза на придојдените Индоевропјани, со преостанатото афтохтоно население“?

Засега овис појави можат доста добро да се уочат во Пелагонија, каде со сигурност може да се утврдат два вакви таласа. Првиот, доста ран, претставува групата Шуплевец--Бакарно Гумно. Со својата типична керамика (чинии со вовлечен обод, паници со задебелен обод, пехари со две дршки) и орнаментика, во која меѓутоа покрај пастозното (crusted) боење, преовладува белото сликање над графитното, ова група тесно се врзува за Салкуца од Олтенија, Криводол во Бугарија и Бубањско-хумската група во Србија. Во прашање е меѓутоа културата на староседелското население на Олтенија кое, секако под пресија на Индоевропјаните било ставено во движење. Денеска со сигурност знаеме, дека ова движење е предизвикано од померувањата на Долниот Аунав кон запад на носителите на групата Cernavoda I, кои се сметаат за Индоевропјани, кои се помериле од Долен Дунав кон запад. Исто така може добро да се прати и патот на движењето кон Пелагонија. Тој одел по долината на Тимок, можеби и Искар, преку Поморавието (Бубањ и Хумска Чука кај Ниш, Градац кај Лесковац) и Скопската котлина (наоди од Скопско Кале).23 3 Дека се во прашање движења предизвикани од притисокот на Индоевропјаните24 особено, јасно покажуваат наодите од Шуплевец. Скиптарот кој е најден на овај локалитет сигурно се врзува за културата на индоевропските групи. Карактеристичната пластика позната од Шуплевец, Бакарно Гумно и Црнобуки со еден дел се поврзува со пластиката на Cernavoda групата. Конечно на Шуплевец во двата хоризонти на живеење испитани 1971 год., добро е застапена врпчестата (шнур), керамика која е типична за Индоевропјаните. Притоа, веднаш да се истакни, дека ова врста на керамика во разни варијанти е позната во подолг временски период и во Грција и веројатно донесена во неколку узастопнии таласи.25 Деталната обработка, наодите од Шуплевец, сигурно ке допринеси за потполното решавање на проблемот во тој поглед. Да напомениме најпосле дека овај прв, всушност не Индоевропски талас на движења, кој може да се констатира во Македонија продрел и понатака кон југ и запад. За него се поврзува групата Мапа П во Албанија како и некои карактеристични елементи на Rakhmani групата во Тесалија (паници со заоблениободи, пастозно-сruѕtеԁ сликање, идоли со отвор за причврстување на

Другиот талас, кој засега во Пелагонија може со сигурност да го констатираме, претставува појавата на Armenohori групата, која припаѓа на покасната фаза на ранобронзеното доба во Македонија.27 Карактеристичните облици на садови со две дршки, се резултат додуше на една стара балканска традиција. Мегутоа, орнаменти од пластични траки со отисоци или зарези, распоредени на разни начини (двојни траки под ободот на садот, вертикални и хоризонтални траки, паралелни траки), се поврзуваат со појавите во групата Чернавода III во Румунија. И овдека патот на доваѓањето на нови елементи може да се прати вероватно преку Поморавието (Бубањ--Хум III), дури се констатира и извесна сродност со наодите од Езера --- Диспис кај Нова Загора, кои за жал се недоволно публикувани.28 И овај талас продрел преку Пелагонија понатаму кон запад и југ: за него се поврзува групата Маца III во јужна Албанија, како и некој наоди од Епир (Кастрица ч посебно Додона).?929

Несомнено да меѓуовие два таласи на померување морало да има и други движења. Меѓутоа, засеѓа во Пелагонија тие не се познати. Наодите од Варош-Манта кај Прилеп, можеби имаат врска со Баденската култура, но се недоволни за донесување на сигурен заклучок. Исто така и во останатите делови на Македонија, засега не е испитан овај значаен период. Поради тоа, ова ќе биди секако еден од значајните проблеми на идните македонски истражувања.

Не помалку значаен за праисторијата на Македонија, е периодот на преминот од бронзено во железно доба, кој во нашиот хронолошки систем во праисторијата го одбележавме како железно доба 1.30 Во прашање е исто така период на големи раздвиждувања H поместувања на племињата, со кое било зафатено пошироко подручје на југоисточна Европа и источниот Медитеран. Во историјата тоа се нарекува „доба на големата Егејска преселба“, или „наезда на поморски народи“. Тоа е време на пропаѓање и рушење на населбите од касното бронзено доба во Егејска Македонија (Вардарофца, Вардина), пропаѓањето на микенската култура, хетитското кралство, доаѓањето на Филистинците во Палестина, како и нападите на поморските народи на Египет во време на Рамзес ПТ.31 Со овие настани е поврзано и пропаѓањето на Троја: Во ова време Милојчиќ оддели три главни таласи на померување од Балканскиот полуостров кон Грција кој сигурно одееле преку Македонија.32 Исто така со сигурност можи да се тврди дека покрај овие имало и други, помали регионални движења. Како основци задачи на истражувањата на ова епоха во Македонија, се поставува одредувањето на главните смерници на овие таласи и потполното проучување на настаните и движењата, кои во ова област постоеле во то време. Овај последен проблем е во зависност од разработувањето на железното доба I, за кој новите наоди во Пелагонија и Источна Македонија дават денеска доста податоци. Кога станува збор за главните смерници на движењето, многу е значајно проучувањето на елементите кои учествувале во рушењето на населбите од касно бронзено доба во Македонија. Во населбата во Вардарофци, ова рушење го прати појава на потполно нова култура (чинии со обод во облик на турбан, керамика со канелури, карактеристични форми на дршки), која во овие краеви поравно не е позната. Како што покажа Desborough, микенската керамика, врзана за хоризонтот на рушење и периодот кој непосредно му следува припаѓа на микенската фаза III C (Reinecke халштат Al).33 Новите истражувања во Медиана кај Ниш, покажаа да рушителите на македонските наоѓалишта можат да се поврзат со Медиана групата Поморавие и тоа со фазата Медиана П--П1. Нивниот гат морал да води несомнено преку Македонија, та неоспорно овде можат да се очекуваат наоди од ова врста, они меѓутоа досега несе откриени. Секако долината на Вардар, а33 можда и источна Македонија ке даде значајни податоци во таа смисла. ;

Вториот голем правец на движење морал да оди барем делумно преку западна Македонија и посебно Пелагонија. Во Грција тој донел во субмикенскиот период, а посебно во протогеометриско време (XI— X век) сохранување во цисти, кое овде било познато во текот на среднохеладскиот период, но во микенскиот период потполно напуштено и сега повторно се обновува. Заедно со тоа, се појавуват и низа нови форми изработени од метал, оружје и накит, кое се врзува претежно за западниот дел на Балканскиот полуостров, а напоредо во северните предели и сликана „македонска“ керамика, т.е. грнчарија од типот Бубушти — Трен.35 Овие елементи добро можат да се пратат во Пелагонија, а материјалот со кој денес располагаме покажува дека можи да се изврши и фино хронолошко разграничување во рамките на железно доба I, иако тоа е сеуште непотполно, та би требало да се документира со поголем број наоди. Најстарите наоди од оваа врста, претставуваат гробовите со циста од Прилеп — болница, чиј мач иако врзан за средноевропските типови, покажува во формата извесни микенски одлики, та веројатно може да се смета како изработка на посебна работилница. Садот со една дршка од еден од овие гробови, доведен € во врска со микенската керамика од фаза ШТ в (бронзено доба D — XIII век)36 Нешто на покасно време би припаднал централниот гроб (бр. 37) од Висои, каде мегутоа цистите биле покриени со тумул. Садот од овој гроб се врзува за керамиката granary styll во Грција (микенски период ШС покасно), секако како производ на некоја се уште непозната работилница, додека бријачот во облик на лабрис типичен е за средноевропскиот халштат Al (приближно XII век)37 37 Посебна група претставуват гробовите со цисти (Попадин Дол, Ракида, Прилепец, Демир Капија), со карактеристични фибули од либурнски тип. На ова група секако му припаѓа и леа од гробовите од истиот тип од Патела на Островското езеро.38 Во Грција вакви фибули се појавуват од субмикенскиот, а преоѓат и во протогеометрискиот период (халшат А2--В1, XI—X век).939 Тоа е пред cé време, кога овде се обновува употребата на циста, тека да овај талас сигурно, барем со еден дел се врзува за Пелагонија. Што се однесува пак до гробовите под тумули во Вергина, тис обфаќат неколку фази. Самиот облик на сочувување под тумули, како и дел од инвентарот, особено фибулите, се врзуват за западниот Балкан, но директниот контакт со Македонија не е мож-

Во овој склоп треба да се спомене и керамиката од типот Бубушти--Трен, која исто така е добро позната од Пелагонија. И во нејзиниот развој можат да се издвојат неколку етапи. Албанските археолози почетоците на оваа керамика ги стават уште во развиеното бронзено доба, што временски е доста неодредено4041 Сигурно е мегутоа да наодите од Патели, каде во гробовите се застапени фибулите од АНбурнскиот тип и наочарести фибули со спојници во вид на осмоци, кои спрема наодите од гробните целини во Вергина, се секако помлади од либурнските, укажуват на датирање во периодот на халштат А2—В1 и халштат В2--3.4?42 Ова го потврдува и појавата на садовите со големи копчести испапчувања на дршките во рамките на оваа керамика, кои во Вергина не се појавуват со либурнските фибули, та мора да се помлади од халштат А2--В1 (субмикенски до протогеометриски период) Конечно садовите од Сарај Брод ке припаѓаат веројатно на покасниот период,43 во почетокот на железното доба II (халштат В3—С1) 3a датирање на овие појави, многу се значајни гробовите од Vitsas во Грција, кои му припаѓат на протогеометрискиот45 и геометрискиот период (калштат В1--В2). Еден од значајните проблеми на понатамошните истражувања, ќе биде прецизното разработување на оваа интерна хронологија, која засега може да ја поставиме само во главни прти.

Во источна Македонија во овај период можат да се стават гробовите од Штип--Фортуна и од Војник кај Куманово. Првите на основа на датирањето на иглите со проширен врат, кои претставуваат една варијанта на познатиот облик во Грција, можат да се стават во субмикенско доба, додека пак гробот од Војник е поврзан со протогео-

Железното доба II, кое му одговара на периодот халштат В3—С по Reinecke, претставува период на стабилизација после големиот покрет на Егејска селидба. Тоа е исто така доба на конечното формирање на палеобалканските народи и племина со понатамошното движење на Егејската селидба. Тоа е исто така доба46 на конечното формирање на палеобалканските народи и племина, со понатамошниот развој на индоевропеизираното население од бронзено доба. Со тоа, во ова епоха е нарочно важно издвојувањето на регионални групи, пратење на нивните генези, а исто така и разработувањето на нивната фина хронологија, која овозможува и потполно пратење на историскиот ток.

Во Источна Македонија во смисол на овој последен проблем, возможно е денеска со сигурност да се разликуваат две фази, кои нарочно добро се фатени со споредбата на материјалот од некрополата Орлови Чуки и Криви Дол кај Радање, кои се наоѓаат на незнатна оддалеченост една од Apyra.47 При тоа паѓа во очи, пред се, разликата во металниот инвентар на овие некрополи:48 облиците на фибулите познати од Орлови Чуки не се најдени во Радање, додека типичната ,,Македонска“ бронза која го чинат главниот дел на радањскиот инвентар не постојат на првата некропола. На тоа треба да се додаде и разликата во облиците на сохранување: по големите тумули секако семејни, со распоредување на гробовите околу централниот гроб во Орлови Чуки и мали тумули со едно или повеќе сохранувања, од неправилно нафрлувани камења во Радање. Разликата во хронологијата мегутоа не можела да биди особено голема, на што укажува и сродноста на керамиката во двете некрополи. Спрема облиците на наочерестите фибули, со спојници во вид на осмица или едноставна спојница, гробовите од Орлови Чуки можат да се врзат за една порана фаза на железното доба II (Reinecke С1),4949 додека оние од Радање50 секако морат да се сметат нешто покасни. Ова го потврдуваат и извесни појави на помладата керамика, како и двојната игла од Радање. Кога се имат во предвид елементи за апсолутно датирање кои постојат во Радање, како и горе изнесените факти, изгледа веројатно да некрополата Орлови Чуки треба да се стави во едно показно раздобје VIII в., додека Радање би можело да се датира нешто после 700 година пред H. е.51

Етничката припадност на носителите на оваа култура не причинува посебни тешкотии. Веке самиот обичај на сохранување под тумули, во двата случаеви укажува на илирска припадност, која ја потврдува и културниот инвентар. При тоа треба да се спомене, дека и „македонската“ бронза и покрај своите специфични форми, се врзува за класичниот илирски накит и претставува една регионална група, врзана за некоја локална работилница, можда на Халикидик.52 И кезамиката од овие некрополи (садови со една или две дршки, садови со вовлечени ободи и орнамент со тркалце, издолжени шрафирани триаголници), тесно се поврзуват со наодите од Суворечката група во Метохија, кои несомнено му припаѓат на Илирите, а можда побргу на Дарданците. Оваа поврзаност можи да се следи и преку Скопската котлина со наодите од гробовите во Вучи Дол, и ако овдека се работи за цисти. Временски, спрема типовите на фибули, овие гробови би одговарале на периодот на некрополата Орлови Чуки.53 Етнички, овие наоди можда можат да се врзат за Дарданците, иако засега тоа е доста несигурно. Што пак се однесува до наодите од типот Радање, на друго место укажуваме за нивната илирска припадност припишувајќи ги при тоа на Пеонните.54

Во Пелагонија во ова доба се среќаваме со регионален културен развој со нешто поинаков карактер. При тоа во начинот на сохранување постојат разлики поради тоа што покрај гробови под тумул со цисти (Висои), се појавуваат и равни гробови (Камен Рапеш). Особено значаен би бил тумулот во Висои: Централниот гроб 37 бил овде ограден со белутрак, додека надвор од него се навоѓале останатите гробови, распоредени радиално, кои по својот инвентар му припаѓат на помла-АНОТ период на — железното доба II. Во прашање е двоен тумулус, какви се добро познати и од Албанија и можат судејќи по се, да се врзат за илирите.55 Се работи за родовска некропола, која очигледно се формирала околу централниот гроб, по своја прилика на хероизиран предок. Што се однесува пак на гробниот инвентар на овие наоѓа: лишта, тој во смисла на етничкото определување е помалку јасен. Керамиката во поголема мера укажува на континуитетот на локалните традиции, но меѓу металните наоди постојат и „македонска“ бронза (Висои), додека гривните со вкрстени краеви тесно се поврзуват за гознатите облици од Косово.56 Како што се гледа од ова, денеска е се уште тешко со полна сигурност да се решават етничките проблеми ка оваа епоха во тој крај, иако со илирската компонента мора со сигурност да се смета. Ова е исто така еден од значајните проблеми кои се поставуват пред предисторичарите на Македонија.

Со следните две етапи, железното доба III периодот на јакнење на племенската аристократија, VI—IV Вех. п. н. е., и ТУ кој барем на јужниот леа на Македонија претставува доба на потполна хеленизација на материјалната култура со малубројни производи од аутохтон карактер, навлегуваме веќе во протоисториски со последните векови пр. н.е. и во историскиот период на овие области. За тоа на ова место само кратко и сумарно ќе се осврниме на неколку основни проблеми од тој период. Овдека пред се ни изгледа нарочно значајна прецизната разработка на регионалниот развој во поедини подрачија, што овај пат со многу повеќе сигурност ќе допринеси за решавањето на етничките проблеми. При тоа, треба да се укажи на потполната обработка на некрополите и начинот на сохранување во што постојат и знатни разлики: да ги споменеме само гробовите во облик на ковчег од Требенишко Кале, наспроти големите тумули во Источна Македонија, чии први појави, како што ни покажуваат ископувањата во Тарници-- крст, можат да се стават барем во периодот на касниот хеленизам.57 Не помалку значајно би било проучавањето на населбите и нивните типови, во кој смисол досега се изнесени корисни сугестии, кои би меѓутоа требало да се документират со по обемни теренски работи.58 Сличен е случајот и со проблемите на грчкиот импорт и врските со поедини центри и работилници, како и со проблемите на локалните и аутохтони елементи на материјалната култура. Овдека посебно треба ла се укажи на прашањето, керамиката и грчките облици и типови, работени на витло и која можи да се следи на широко подрачије од Тракија до Јадрански брег преку јужниот дел на Македонија, при што прашањето за работилница или работилници и нивното диференцираthe останува се уште отворено. И најпосле, се поставува прашање, 3a Келтите и нивното продирање низ Македонија, историски добро документирано, но археолошки се уште не дофатливо. Со исклучок на ретки и случајни наоди (неколку фибули наводно од околината на Скопје, "-келезен нож од Владимирово), за тој проблем практично нам не ние познато.59

Ова би биле, по нашето мислење некои од главните проблеми кои денеска се поставуват пред праисторијата на Македонија. Уверени сме да интензивниот развој на праисториските истражувања во оваа област, представува и сигурна гаранција за нивното понатамошно проучавање, пратење и успешно решавање.

Белешки

  1. Р. Гаревски, Стратиграфско и палеонтолошко значење на плеистоценската фауна од пештерата Марковец во клисура на реката Бабуна во околината на Титов Велес, 1969, 58 E. Osole — M. Malez, Epoque préhistorique et protohistorique en Yougoslavie, Recherches et résultats, Beograd 1971. ↩
  2. Во тој поглед видиги резултатите од неколку симпозиуми: L'Éthnogénèse des peuples balkaniques, Studia Balcanica 5, 1969 (1971) — во Пловдив, Acta of the II International Colloquium of Aegean Prehistory, 1972 vo Atina, Simpozium o teritorijalnom i hronološkom razgraničenju Ilira u praistorijsko doba, 1964 — Sarajevo. ↩
  3. Поранешни синтези со историјат на истражувањата и библиографија: М. GaraSanin, 39 Bericht der Rémisch-germanischen Kommision, 1958, 106 и натаму. Еден осврт на праисторијата на Македонија, Гласник на институтот за национална историја XII, 1968, 147 и натаму (скр. „Осврт“). На ова да се додаде: М. Гарашанин, B. Санев, A. Симоска, Б. Китаноски, Предисториски култури во Македонија, каталог Штип, 1971 (скр. „Култури“); N. Hammond, A History of Масеdonia I, 1972, со осврт кон праисториските проблеми и обработка на најраната историја. ↩
  4. Осврт, 151 и натаму. ↩
  5. Култури 17; 28- 29 ↩
  6. A. Benac во: Epoque préhistorique et protohistorique en Yougoslavie, 1971, 172 и натаму. ↩
  7. Култури, 13—14; 25, Каталог бр. 1—16. За покасните фази бр. 17—42; М. Гарашанин — Д. Гарашанин, Зборник на штипскиот Народен музеј II, 1960—1961, 7 и натаму. ↩
  8. M. GaraSanin, Actes du VIII-me Congrés des sciences préhistoriques et protohistoriques I, Београд 1971, 73 и натаму (ckp. "VIIIme Congrès). ↩
  9. Ibid.: N. Vlassa, Acta Musei Nepocensis XI, 1972, 7 и понатаму; D. Srejović, VIIIme Congrès, II, 257 и натаму. ↩
  10. M. Garašanin, op. cit. 76 и натаму. ↩
  11. Истиот, Праисторија на тлу С. Р. Србије, 1973, 44 и натаму. ↩
  12. Истиот, VIIIme Congrès, 75. Истиот, уште Сопеге5, 75. ↩
  13. V. Milojčić — H. Hauptmann v. Zumbusch, Otzaki Magula I 1971, 138 и натаму. D. Theocharis, Neolithic Greece, 1973, 65 (Портосеското); Култури, Каталог бр. 11 (Сеското елементи). ↩
  14. Ibid., 75 и натаму.; M. Garašanin, Archaelogia Iugoslavica IV, 1963, 1 и натаму. ↩
  15. М. Грбић и соработници, Породин, 1960. ↩
  16. H. Hauptmann — V. Milojčić, Die Funde der Frühen Dimini—Zeit aus der Arapi Magula, 1969. ↩
  17. Ископувања A. Симоска, В. Санев, C. Саржовски. На податоците за материјалот благодарни сме на Д. Симоска и В. Санев. Материјал во Народен музеј, итола. ↩
  18. Култури 14; 26. Ископавања Б. Китаноски. Материјал во Народен музеј -- Прилеп. ↩
  19. M. Garašanin, VIIIme Congrès, 80; Култури. Каталог бр. 36—38. ↩
  20. Hauptmann, Istanbuler Mitteilungen 17, 1967, за Лариса група Milojéi¢, Jahrbuch des R6misch-germanischen Zentralmuseums, 6, 1959, 24 и натаму. ↩
  21. Култури, 14 и натаму; 26 и натаму, Каталог бр. 121—144. ↩
  22. M. Garašanin, Studia Balcanica V, 9 и натаму; M. Gimbutas, Jurnal of Indoeuropean Studies 1, 2, 1973, 194 и натаму. ↩
  23. M. Garašanin, Acta of the II International Colloquium of Aegean Prehistory, 175 и натаму; S. Morintz — P. Roman, Dacia N. S., XII, 1968, 45 и натаму (Cernavoda). ↩
  24. Според напр. Култури. Каталог бр. 172 (скиптар); бр. 170 (статуетки); Hauptmann, op. cit., сл. 5, 3—8 и сл. 6 (статуетски); M. Garašanin, 39 Bericht der Römisch germanischen Kommision, 118 и по натаму (статуетки); Култури. Каталог бр. 16 (шнур керамика). ↩
  25. Milojčić, Germania 33, 1955, 151 и натаму. ↩
  26. F. Prendi, Studia Albanica III, 1, 1966, 255 и натаму.; Wace—Thompson, Prehistoric Thessaly, 1912, 17 и понатаму T. IV—VI; Chr. Tsountas, Proistorikai akropoleis Diminiou kai Sesklou, 1908, 217 и понатаму., сл. 147, 149, 150. ↩
  27. Осврт, 161—162; Култури, 16—17; 28. Каталог бр. 190, 191, 193. ↩
  28. М. Гарашанин, Праисторија на тлу С. Р. Србије 184 и натаму., Т. 35—36 (Бубань—Хум III); Г. Георгиев—Н. Јаковљевич, Мерпперт, Известия на българския арх. инст. XXVI, 1965, 129 и натаму. (Езеро--Дипсис; Morintz — Roman, ор. си. (Чернавода). ↩
  29. Prendi. op. cit. 262 и натаму.; Hammond, Epirus, 1967, 299 и натаму. ↩
  30. M. Garašanin, Živa Antika X, 1960, 173 и натаму. ↩
  31. Историски приказувано је на настанот: K. Bittel, Die alteste Geschte Vorderasiens, 2 Aufl., 1950, 61 и натаму. ↩
  32. Milojčić, Archäologischer Anzeiger 1949—1950, 13 и натаму. ↩
  33. W. R. A. Desborough, the last Myceneans and their successors, 1966, 141. За материјал W. A. Heurtley, Prehistoric4 Macedonia 1939, 98 и натаму, ca. 87, Catalogue бр. 409—419. ↩
  34. M. GaraSanin, Archaeologia Jugoslavica X, 1969, 85 и натаму; за фазата Медиана III откриена со новите истражувања (1972) v. ArheoloSki pregled 14, 1972 (s. v. Brzi Brod Mediana). ↩
  35. За сохранување Desborough, ор. cit., 32 и натаму; за материјал лос. cit.; За керамика од типог Бубушти-Трен воопште M. Korkuti, Les Illiriens et la génèse des Albanais, 1972, 55 и натаму; K. Kilian, Archaclogisches Korrespondenzbiatt 1972 — 2, 115 и натаму. За наодите во Македонија: Осврт, 167—168; Култури, 18, 30, Каталог бр. 201-205. ↩
  36. Осврт, 165 и натаму; Kilian, Gnomon 45, 1973; 583. ↩
  37. I. Mikulčić, Pelagonija u svetlosti arheoloških nalaza od Egejske scobe do Augusta, 1966, T. IV, 8a, b (мач 8 с не припаѓа на овој гроб). На ова место го исправаме датирањето во протогеометријскиот период кој е даден во Осврт, 167. ↩
  38. Б. Китановски, Старинар Н. C. XI, 1960, 209 и натаму; Култури, Каталог бр. 21—215 (Попадин Дол); Kitanovski, Arheološko društvo Jugoslavije, Materijali VII, 1970 (1971), 109 и натаму (Ракида, Прилепец); J. Корошец, Зборник на Археолошки музеј Скопје, 1956, 104, са. 18 (Демир Капија). За општа проблематика на овој период Осврт, 165 и натаму; за Патели, Heurtley, ор. си. сл. 112 и Т. XXIII. ↩
  39. Desborough, op. cit., 55. ↩
  40. M. Andronikos, Vergina I, 1969 и критички забелешки Kiliana, Gnomon 45, 1973, 580 и натаму. ↩
  41. Korkuti, op. cit. ↩
  42. За Патели Heurtley, лос. cit.; за хронолошкиот однос на фибулите во Вергина в. M. GaraSanin, Atti del VI Congresso delle szienze preistoriche e protoistoriche, Roma, 1962, 187. ↩
  43. Напр. Култури, Каталог бр. 202 (Зовиќ). инвентарот на гробовите со лачни фибули објавени кај Andronikos, op. cit., 230 и натаму. ↩
  44. Наоди од Сарај Брод, гроб 3 и гроб 20. П. Мачкиh Д. Симоска, В. Трбуховиh, Старинар Н. С. XI, 1960, 198 и натаму., сл. 8; 207 и натаму, сл. 44; Култури. ↩
  45. Култури, Каталог бр. 217—218 и стр. 19; 31 (овде со порано датирање) -- Шкип Popryna. Култури, Каталог бр. 265—270 (Војник). За датирање Kilian, Спотоп 45, 582 и натаму. ↩
  46. Осврт, 169 и натаму; Култури, 19—21; 31—32. ↩
  47. Микулчин, Зборник на штипскиот Народен музеј II, 1960—1961, 47 и натаму; Р. Пашин-Винчин, Старинар Н. С. XXI, 1970, 129 и натаму. (Орлови Чуки); M. Tapaniawen — A. Гарашанин, Зборник на Штипскиот Народен музеј I, 1958— 1959, 9 и натаму (Радање). ↩
  48. Muxyauuh, ор. cit., T. VI, la, Б--3; М. Гарашанин — A. Гарашанин, ор. cit., 40 и натаму, са. 58—61; Култури бр. 230—233. ↩
  49. Во ова време се јавуваат заједно двата типа фибули: М. Гарашанин, Праисторија на тлу С. Р. Србије, 462 и натаму; 484 и натаму. Ако мегутоа не би се јавувале во истиот гробен материјал на Орлови Чуки, најраните гробови би можеле да се стават уште во Халштат Вѕ те. на самиот почеток на железното доба ІТІ). ↩
  50. Hanp. М. Гарашанин — A. Гарашанин, ор. cit., 32 и натаму., ел. 23, 25—27, ↩
  51. Tbid., 47. Тип на фибулите од Радање Jacosthal ги ставил околу 700 годину4 пред н. е.: Greek pins 1956, 4 и натаму, са. 13. ↩
  52. |. Mikulci¢, Pelagonija, 31 и натаму. ↩
  53. М. Гарашанин, ор. cit. 48 и натаму (за Суворечката група); Култури, Каталог бр. 274 а--д; Осврт, 171 (Byun Дол). ↩
  54. М. Гарашанин — A. Гарашанин, ор. cit., 48 и натаму. ↩
  55. 3a вакви тумули во Албанија уп. Hammond Annual В. 5. A. 66, 1971, 229 и натаму. ↩
  56. Култури, Каталог бр. 247 (Висои); бр. 264 а, Б (белегзии -- Рапеш). ↩
  57. Осврт, 173 и натаму. ↩
  58. В. Лахтов, Лихнид, Џ--ПТ, 1959 11 и натаму. М. Garaganin — D. GaraSanin, ArheoloSki pregled, 5, 1965, 59 и натаму T. XV, 1-2. ↩
  59. Mikuléi¢. op. cit., 64 и натаму. ↩
  60. М. Гарашанин -- A. Гарашанин, Зборник на штипскиот Народен музеј Т, 70 (Владимирово). ↩

Zusammenfassung

Zu den Problemen makedonischer Vorgeschichte

Vorliegende Arbeit ist eine knappe Zusammenfassung zu den wichtigsten Fragen der Vorgeschichte Makedoniens deren Aufschwung im Laufe der letzten dreissig Jahre besonders betont werden soll (3). Allerdings besiehen in der Erforchung des Landes noch wesentliche Liicken, so vor allem in der Kenntniss des Paldolithikums und der entwickelten Bronzezeit (1), wieauch in der Untersuchung gewisser Gebiete.

Das Neolithikum ist einwandfrei die heutzutage am bessten bekannte Pericde der makedonischen Vorgeschichte. Als wichtige Probleme sind hier jedoch die Erforschung des Altesten Neolithikums im Lande und der Stellung einzelner neolithischer Kulturen im Rahmen grésserer Kulturkomplexe zu erwahnen. In Ostmakedonien ist zu Tage die friiheste Kulturgruppe Vrsnik (—Anzabegovo) I—IV bekannt, deren Alteste Stufe dem friihen, die weiteren dem mittleren Neolithikum zuzuwiesen sind (6—7). Sie gehoért einem grossen Kulturkomplex den wir als Balkanisch-anatolischen des ilteren Neolithikums (frithes und mittleres Neolithikum im ‘Sinne zahlreicher Forscher, so unter anderen A. Benac) bezeichnen und der von Anatolien (Hacilar) bis an die untere Donau (Lapenski Vir III) und nach Siebeniirgen (Gura Baciului) zu verfolgen ist (8—9). In der weiteren Entwicklung (Vrsnik II—IV) bleiben die Merkmale dieses Котр!ех" (monochrome, vorwiegend helle und bemalte Ware) erhalten, wobei jedoch die dunkel — auf hell bemalte Ware and Stelle der weiss auf roten Keramik der Stufe I Auftritt. Erstere ist mit Kremikovci und besonders Staréevo II—III in Zusammenhang zu bringen (10—11). Auch wird ab Vrsnik II der Prozentsatz der groben Ware wesentlich gesteigert, mit Gattungen die allem Anschein nach mit der entsprechenden StarCevo—Ko6r6és Keramik zu verbinden sind (12). Dazu fiigen sich auch Formen einer friihen Stufe des balkanisch-anatolischen Komplexes des jiingeren Neolithikums (Karanovo II). Genetisch ist Vrsnik—Anzabegovo I mit der Proto- -Sesklo Gruppe zu verbinden, zeitlich scheint es sich jedoch um eine Weiterfiihrung der Proto-Sesklo Grupper in der spaten Pre-Sesklo Zeit zu handeln, wie dies durch den reichen Musterschatz, die entwickelteren Gefiissformen und sogar einige an Sesklo anklingende Scherben aus Anzabegovo erwiesen wird (13—14).

In Pelagonien ist dank den Grabungen von D. Simoska, V. Sanev und 5. Sarzoski, eine friihe Stufe der Porodin-Gruppe bekannt geworden, die auf Grund einzelner Merkmale der weiss-auf-rot bemalten Keramik (Tupfen- und Z férmige Muster) zeitlich an die Wende von Vrsnik I—II anzusetzen ware (16—17).

In beiden Gebieten sind jedoch Erscheinungen des friihesten Neollithikums, dessen Bestehen wohl anzunehmen ist, vorlaufig unbekannt. Lediglich liefern die Funde von Pe&terica bei Prilep mit grober Impresso-Keramik, einen Hinweis zur Kenntniss einer friihren Stufe (18).

Im jiingeren Neolithikum sind in Ostmakedonien und Pelagonien Gruppen des balkanisch-anatolischen Komplexes des jiingeren Neolithikums bekannt. Allerdings handelt es sich im ersten Fall um sichere Funde der Vinéa-Gruppe (Vinéa—Tordo§ I) die schon in der Stufe Vrsnik IV7 auftauchen, in Pelagonien um Funde der Larissa-Gruppe (19—20). Die weitere Entwicklung dieser Ersheinung ist jedoch vorlaufig nicht naher bekannt. Auch bieten die Funde von »Usta na Drim« in Struga am Ohrida-See die Méglichkeit einer naheren Ankniipfung an das adriatische Neolithikum (Danilo), ein Problem dessen endgiiltige L6sung erst durch weitere Forschungen erbracht werden kénnte (21).

Die Zeit des Uberganges vom Neolithikum zur friihen Bronzezeit wird durch das Schwinden der dalteren Kulturen und einen Zustrom neuer Gruppen aus weiter nérdlich liegenden Gebieten kennzeichnet. Dies wird mit den Vorstdssen indoeuropaischer Scharen und die dadurch hervorgerufenen Bewegungen erklart (22).Zur Zeit sind zwei derartige Wellen in Pelagonien gut fassbar: eine, wohl nicht indoeuropdische mit der Gruppe Supljevec—Bakarno Gumno, die als regionale Spielart der Gruppen Salcutza, Krivodol und Bubanj—Hum I enstand, und wohl durch einen Vor- 51055 ihrer Trager unter dem Druck der Cernavoda I Gruppe an der unteren Donau zu erklaren ist (23), und die wesentlich spatere Welle der Armenochori Gruppe (27—29). Beide verbreiteten sich auch nach Siidalbanien (Маца II und III) und nach Nordgriechenland (Gewisse Erscheinungen-Idolplastik, crusted ware, Teller mit verdicktem Rand im Ванmen der Rakhmani Gruppe; Funde von Kastritza und Dodona in Epirus) (26; 29). Dass jedoch schon die Trager der Supljevac—Bakarno Gumno Gruppe einzelne indoeuropiische Elemente mit sich nach Siiden gebracht haben wird durch den Szepter von Supljevec und die verhaltnissmAssig zut vertretene, stratigraphisch genau belegte Schnurkeramik dieser Siedlung erwiesen (24).

Von weiteren zeitlich dazwischen liegenden und in Makedonien wohl annehmbaren Vorstéssen aus den erwahnten Gebieten, ist zur Zeit noch nichts sicheres bekannt.

Nicht minder wichtig ist die Zeit des Uberganges von der Bronzezur Eisenzeit — Eisenzeit I im Sinne unserer Chronologie, Zeit der Agaischen Wanderung (30). Ein wichtiges Problem dieser Periode ist die Erarbeitung einzelner nach Siiden gerichteten Str6mungen die auch zum Teil mit der genaueren Abtrennung chronologischer Stufen im Rahmen der fisenzeit | zusammenhanet.

Es scheint vollig berechtigt zu sein die Zerstérung der bronzezeitlichen Siedlungen im agadischen Teil Makedoniens (Vardaroftsa, Vardina) die wohl in Spatmykenisch IIIC stattfand, auf die Trager der Mediana Gruppe (Mediana—Brzi Brod bei Mj5) zuriickzufiihren (34—35). In diesem Fall ist auch die Anwesenheit in Makedonien der Trager der Mediana Gruppe zu erwarten, vor allem am Vardar und vielleicht in Ostmakedonien. Allerdings sind in diesem Gebiet derartige Spuren zur Zeit noch unbekannt.

In Pelagonien ergibt sich auf Grund neuerer Forschungsergebnisse die Méglichkeit einer feineren zeitlichen Gliederung, die auch Hinweise zur besseren Erforschung der damals bestehenden Verbindungen mit dem Siiden und den angrenzeden Gebieten erbringt. Als alteste Erscheinung der Eisenzeit I sind die Kistengraber von Prilep—Spital zu betrachten, mit einem, unserer Ansicht nach mykenisch beeinflussten Schwert und Gefassformen die mit Spatmykenisch IIIb verbunden werden (36). Das Inventar des Grabes 37 von Visoi (an Typen des Granarystils anklingendes, zeitlich wohl submykenisches Gefiiss, doppelaxtf6miges Hallstatt Al Rasiermesser; das bei Mikuléic, Pelagonija Tl. IV, 8c abgebildete Schwert gehért nicht zum Grabe!), gehdrt wohl einer etwas spateren Stufe (37). Submykenisch-protogeometrisch (Hallstatt A1—A2) sind die flachen Kistengraber von Popadin Dol, Rakida, Prilepac und Demir Kapija, mit liburnischen Bogenfibeln (38). In diese Zeit ist auch ein Teil des Inventars der Graber von Pateli in griechisch-Makedonien einzureihen. Auch in Vergina sind manche zeitlich verschiedene Elemente aus den weiter nordlich und westlich liegenden Gebieten feststellbar, ohne dass allerdings ein direkter Anschluss an Makedonien zu ermittelln sei (40). Besonders wichtig fiir die Untersuchung der Agdischen Wanderung scheint uns jedoch die Grabergruppe mit liburnischen Fibeln zu sein.

In diesem Zusammenhang ist auch die keramische Gruppe von Bubusti—Tren zu erwahnen, deren bessere Kenniniss einer genaueren Untersuchung bedarf. Auch hier sind mehrere Stufen zu vermerken. Von albanischer Seite wird die Entstehung dieser Gattung noch in die Bronzezeit verlegt (41). Die Funde von Pateli diirften auf Grund der Fibelformen (liburnische Bogenfibeln, Brillenfibeln mit Achterschleife) in die Zeit Hallstatt A2—B3 (submykenisch-geometrisch) eingereiht werden, was etwa den Beobachtungen aus Vitsas entspricht (42, 44). Da sich die doppelhenkeligen Gefasse mit grossen Knopfansatzen in den Grabern von Vergina mit den liburnischen Bogenfibeln auszuschliessen scheinen, sind die betreffenden Formen (etwa das Gefass von Zovik) nach Hallstatt A2—B1, bzw. nach den entsprechenden griechischen Stufen anzusetzen (43). Dagegen diirften die Funde von Saraj Brod bei Bitola schon der Eisenzeit П (etwa Reinecke Kallstatt B3—C1) zugewiesen werden (44).

In Ostmakedonien ist die innere chronologische Gliederung weitgehend schlechter fassbar. Die Funde von Stip—Fortuna werden in die submykenische, jene von Vojnik bei Kumanovo in die protogeometrische Zeit verstezt.45 (45).

Die Eisenzeit II ist als Periode der Stabilisierung nach den Ereignissen der Agédischen Wanderung anzusehen. Ein wichtiges Problem, das auch mit der Verfeinerung der Chronologie zusammenhiangt, ist nun die Frage der Herkunft einzelner Gruppen, die auch mit den etnischen Fragen verbunden ist.

In Ostmakedonien bieten die Hiigelgraber von Orlovi Cuki und die unmittelbar benachbarten von Radanje (beides bei Stip) eine gute M6- elichkeit chronologischer Abgrenzung. Wahrend in Orlovi Cuki die »makedonischen Bronzen« von Radanje vollig fehlen, sind in Radanje die Fibeltypen von Orlovi Cuki, besonders die Brillenfibeln mit Achter- und einfacher Schleife unbekannt (48). Auch in den Bestattungssitten sind hier Unterschiede zu vernehmen (gréssere Hiigel mit um ein Zentralgrab radial verteilten Kistengrabern in Orlovi Cuki; kleine Steinhiigel in Radanje). Immerhin ist auf Grund der engverwandten Keramik ein geringer zeitlicher Unterschied anzunehmen. Dass dabei die Funde von Radanje als jiinger anzusehen sind, erhellt auch aus cinigen jiingeren keramischen Funden und der altertiimlichen Doppelnadel diser Nekropole (50). Unseres Erachtens ist Orlovi Cuki in die Zeit Reinecke B3—C1 апzusetzen, wahrend fiir Radanje ein Datum kurz nach 700 angenommen werden kénnte (49, 51). Im ethnischen Sinne sind beide Nekropolen schon auf Grund der Grabhügelsitte mit den Illyriern zu verbinden. Auch die »makedonischen« Bronzen sind als dem illyrischen Geschmack angepasste Erzeugnisse anzusehen (52). Die Verbindung von Orlovi Cuki mit der Suva Reka—Gruppe im Kosovogebiet wird durch die Keramik und das Metallinventar bestiatigt, wobei an Dardaner gedacht werden kénnte. Ein weiteres Bindeglied liefern die Kistengraber von Vuci Dol bei Skopje, mit entsprechendem Fundbestand (53). Die Funde von Radanje sind mit den Раопеп in Zusammenhang gebracht worden (54).

Weitgehend weniger klar ist dagegen die Lage in Pelagonien. Ausser Hiigelgrabern (Visoi) sind auch hier flache Graber bekannt (Kamen Rapes). Die Bestattungssitten in Visoi, wo um ein alteres Zenralgrab (Nr. 37), Kistengraber mit Eisenzeit II — Inventar radial angelegt wurden, ensprechen auf Grund der Trennung des Zentralgrabes den »doppelten« Grabhiigeln Albaniens, was wohl auf Zusammenhinge mit den Illyriern hinweist55 (55). Es handelt sich offenbar um eine Sippennekropole die um das zentrale Ahnengrab entstanden ist. In den pelagonischen Grabern scheint die Keramik auf alter Tradizion zu fussen, einzelne Metallfunde (»makedonische« Bronzen, Armrringe mit iiberlaufenden Enden) sind allerdings mit Ostmakedonien und Kosovo zu verhinden56 (56).

Mit den Stufen Eisenzeit III—IV (etwa Hallstatt D und Laten), егreicht schon Makedonien die Grenze der eigenlichen historischen Periode. Daher sollen die wichtigsten Probleme dieser Zeit nur fliichtig gestreift werden. Die regionale Entwicklung im Zusammenhang auch mit ethnischen Problemen, erscheint uns hier als besonders bedeutende Frage. Bei der Erforschung dieser Probleme sollten auch die Bestattungssit-57 ten (57), das Siedlungswesen58 (58), die Fragen des Handels und einzelner Werstatten (besonders die Herkunft der grauen z. T. roten an griechische Formen ankniipfenden Keramik), genauer erarbeitet werden. Auch das Problem der Kelten, deren Vorstoss iiber Makedonien archaologisch noch kaum fassbar ist59 (59) gehdrt zu den wichhgen ungelésten Problemen makedonischer Vorgeschichte.