Macedoniae acta archaeologica 19 (2010) · стр. 147–156
Палафитно наоѓалиште Врбник, Струга
Во Археолошката карта на Република Македонија. во водите на Охридското Езеро се регистрирани неколку локалитети определени како палафитни наоѓалишта. Специфичната методологија на истражување условила само некои од нив делумно да се познати и истражени, а останатите се само евидентирани. Во околината на Струга се лоцирани Устие на Дрим1 на истекот на реката од Охридското Езеро и Црквени Ливади2 на утоката на реката Шум во Црни Дрим во близина на с. Враништа, познати како палафитни населби од неолитската и енеолитската епоха. Со оглед на тоа што и двата се сместени покрај речните брегови, односно во плитки води, во минатото на овие два локалитети биле вршени заштитни истражувања, заради што се познати во науката.
Во поново време се зголеми бројот на палафитните населби во Охридското Езеро, досега непознати во пошироката и научната јавност, меѓу кои се: Плоча-Миков Град во Заливот на Коските, покрај јужниот брег на полуостровот Градиште. с. Пештани, единствениот истражен локалитет, Заливот на Бомбите близу с. Пештани, на Дол во Заливот на Прчог, близу с. Трпејца, сите на источниот брег на езерото и Воената Плажа на јужното крајбрежје, западно од манастирскиот комплекс Св. Наум. Во струшкиот дел на езерото, поточно, на северозападниот брег е лоцирана палафитна населба на локалитетот Врбник, која е предмет на овој труд (карта 1).
Локалитетот Врбник се наоѓа во водите на Охридското Езеро во близина на Струга на длабочина од 3-5 м, поточно, во заливот меѓу3 Струга и с. Калишта, на само 200 м оддалеченост од брегот. Од локалитетот Уста на Дрим е оддалечен околу 1200 м кон запад.
Првите сознанија за Врбник датираат во 80-тите години на минатиот век од кажувањата на локалното население кое забележало вкопани дрвени колци во езерото. По кажувањата на нуркачите, во правец од исток кон запад колците се простираат на површина од 1476 M, а во правец север-југ околу 760 м.4 Кон ова се надоврзуваат и случајно откриените фрагменти
од керамички садови. Врз основа на ова е подготвен елаборат за подводни истражувања кои започнаа во 1998 год. Истражувањата ги води Музеј на Македонија во соработка со Народниот музеј д-р Никола Незлобински од Струга и Сојузот на нуркачки друштва на Република Македонија, кои со прекин траат до 2003 год.5
Во 1998 год. е поставена квадратна мрежа (ел. 1, 2) со димензии 100 x 50 м фиксирана со длабоко вкопани бетонски столбови кои излегуват 30 см над дното. Во квадратната мрежа се издвоени два сектори со димензии 50 x 50 м заради попрецизно евидентирање на археолошките остатоци на овој простор. Секторите се поделени на 25 сегменти со димензии 10 10 м. а секој сегмент е поделен на 25 квадрати со димензии 2 х 2 м. Од вкупната површина на поставената квадратна мрежа засега се истражени само два сегменти. Извршено е картирање и геодетско снимање на дрвените колци (План 1) кои се шират и надвор од поставената квадратна мрежа и зафаќаат површина од 250 x 150 м.6 Истражувањата во наредните сезони се изведени во веќе поставената квадратна мрежа.
Досега се регистрирани околу 500 колци организирани во групи или поединечно (сл. 3, 4). Колците имаат различен пресек кој се движи од 20-30 см, но прашањето за нивниот распоред и организација, а уште повеќе за изгледот на куќите останува отворено.
Движниот археолошки материјал се состои, главно, од фрагменти, помал број цели керамички садови, предмети изработени од бронза и железо. Предметите се откриени во слој од кал чија дебелина изнесува околу 20 см и се простира по целата истражувана површина (сл. 5, б).
Керамичкиот материјал е во прилично лоша состојба заради долгото стоење во вода, но сепак можат да се издвојат неколку покарактеристични форми на фина и груба керамика.
Меѓу7 формите на фина керамика се јавуваат кантаровидните садови со лентести држалки кои го надвишуваат работ на устието, со топчесто тело на подигната нога или со заоблено дно, рачно изработени од непрочистена глина (сл. 7, 8). Овој тип кантаровидни садови се развива подолг временски период, но со наведените карактеристики се јавува во текот на железното време. Аналогии на оваа форма во охридскиот регион се среќаваат во примероците од сиромашните гробови во Требеништа (гроб 21 и 22) датирани во УП век пр. Н.е.,8 потоа во
Ст; 7. Сл. 8. Сл. 9
Пелагонија во материјалот откриен во тумулот во Беранци датиран во раното железно време,9 како и меѓу керамиката од тумулите во Тати и Киси ге10 Zi во соседна Албанија!“ .
Бокалот со засечена задна страна на вратот е форма која исто така бележи долг развоен пат од крајот на бронзеното и низ целото железно време во Македонија. Нивната продукција со редуцирани варијанти и декорација упатува на железното време на поширок регион.11 На нашиот локалитет е откриен фрагмент од бокал со лентеста држалка, рачно изработен од непрочистена глина со светлокафеава боја (сл. 9). Овие форми кои се среќаваат работени и на грнчарско колце вообичаено се декорирани со мат боење, со врежување или бела инкрустрација, што е карактеристика на раножелезнодопската керамика позната од повеќе локалитети во регионот: Пелагонија, северозападна Грција. јужна Албанија.12 На примероците од Врбник не се зачувани траги од боење.
Неколку коленести рачки кои најверојатно припаѓаат на кантаровиден сад или бокал со засечена задна страна на вратот, исто така се примероци карактеристични за раното железно време (сл. 10 a, 6, в)
Чиниите се застапени со неколку различни форми од кои неколку се целосно зачувани. Се одликуваат со рачна изработка од непрочистена глина, со конусно тело (сл. 11, 12), хроно-
лошки не многу чувствителни.13 Меѓу грубо изработените чинии се и двата примероци со полусферично тело (сл. 13), рамно дно, со едноставен раб од кои, едната има хоризонтални рачки (сл. 14). Глината е сива или сивокафена со крупни зрна песок. Нешто пофина изработка се забележува на чинијата со полусферично тело и хоризонтално извлечен раб, како и на примерокот со хоризонтални рачки на работ (сл. 15). Сите форми се карактеристични за железното време.
Складишната керамика е застапена со повеќе фрагменти од питоси и фрагменти од големи садови со копчести држалки на стомакот кои можат да бидат декорирани со врежување (сл. 16 а-д). Некои од фрагментите се декорирани на стомакот со хоризонтално пластично ребро, со коси засеци и со втиснување од прсти. Овие форми се јавуваат во доцното бронзено и низ целото железно време во Македонија. Во керамичкиот материјал припаѓаат и керамични тегови со макареста форма, биконични прешлени и кружни тегови кои веројатно се користени за рибарски мрежи (сл. 17 а-г).
Од наведениот керамички материјал се издвојува единствениот фрагмент од црнофирнизиран скифос (сл. 18). Како извесен атички увоз се датира околу средина на VI век пр. н.е., претставува најсоодветен примерок за датирање на останатите наоди.14
На истото време, околу средина на VI век пр. н.е., упатуваат и металните наоди особено накитот. Накитот е застапен со фрагменти од салталеони, (сл. 19 a, 6) неколку примероци на двојни игли со проста триаголна глава изрботени од бронза (сл. 20 а, б), бронзени белегзии со преклопени краеви, од кои, едната е декорирана со врежување (сл. 21 а-в).
Иглите, главно, се карактеристични за УП век пр. н.е., чии најпознати аналогии се јавуваат меѓу иглите од Требеништа, а најсилни паралели се наоѓаат со наодите од тумулот во Сопот кај Велес, кои се датирани во прва половина на VI век пр. н.е.15
Белегзиите се исто така типична форма на накит 3a VI век пр. н.е. во Македонија.16
Меѓу предметите изработени од железо среќаваме два ножа и железна јадица.
Иако во голем дел застапените наоди се фрагментирани и хронолошки не толку чуствителни, односно се работи за форми кои се употребувале подолг временски период, периодот на УПи VI век пр. н.е. можеме да го сметаме како сигурен период на живеење на палфитната населба Врбник. На оваа датација најмногу упатуваат белегзиите, двојните игли, бокалите со засечен врат. Во железнодопската култура на Македонија тие форми се јавуваат надвор од наведените хронолошки рамки, а увезениот скифос само ја потврдуваа таа датација.
Врз основа на материјалот со кој располагаме од овие неколку истражувања на локалитетот Врбник, можеме да заклучиме дека тој во целост влегува во единствениот културен круг што го прават познатите локалитети од УП и VI век пр. н.е. во областите околу Охридското и Преспанското Езеро во Македонија, како и локалитетите во соседните држави во Албанија и Грција.
Валентина Тодороска arhvt@yahoo.com
VALENTINA TODOROSKA
Struga
THE PILE-DWELLING SETTLEMENT VRBNIK, STRUGA
Белешки
- Археолошка карта на Р. Македонија, Том II, 1996, 398; Kono Д.. 1951, 3-6; Гарашанин M., et al., 1971, 47-48; Санев B., et al., 1976, 77: Benac A., 1979, 460-470. ↩
- Археолошка карта на Р. Македонија, Tom П, 389; Гарашанин M., et al., 1971, 53-54; Пашиќ Р. - Лахтов B., 1958, 233-234. ↩
- Кузман П., 2008, наведените локалитети се презентирани на XVI Симпозиум на манд одржан во Валандово 1999 г, необјавено. ↩
- За информациите му благодарам на проф. Сотир Опетчески, еден од основачите на нуркачкиот клуб Норкач од Струга, кој е заслужен за откривањето на локалитетот. ↩
- Истражувањата од 1998 год. не се публикувани, а оние изведени во периодот меѓу 2001-2003 год., се презентирани на XVIII Симпозиум на манд од страна на Горан Санев и Златко Видески, необјавено. На колегите им благодарам за отстапените информации и материјалот. Локалитетот Врбник е прелиминарно публикуван од страна на авторот во Зборникот посветен на доајенот на подводната археологија во Р. Хрватска, Марио Јуришиќ: Todoroska Y., 2009, 390-398. ↩
- Информациите се преземени од Извештајот за истражувањата од 1998 г. ↩
- Митревски Д.. 1997, 112. ↩
- Кузман П., 1985, 47-48, T. VIII, гроб 21, црт. 2; гроб 22, црт. 3; ТВ. сл. | и 3. ↩
- Mikuléié 1., 1966, 17, T. IV, sl. 7e. ↩
- Andrea Zh., 1976, 223, T. VII, v. 53, 1; 232, T. XVII, 1. ↩
- Митревски Д.. 1997, 112. ↩
- Митревски Д., 1997, 111. ↩
- S Митревски Д., 1997, 47, сл. 11, груба конусна чинија се јавува меѓу монохромната керамика од преодниот период во некрополата Клучка- Хиподром; Кузман П., 1985, 49, грубите конусни чинии се јавуваат уште во доцниот неолит. Во требенишката некропола (Т. I, 5: Т.В, 4: Т. XVI, 2, 4; ТВ. 5, 6) се датирани во VIII- VII век пр. н.е. ↩
- Agora XII, 262, nos. 378-383, Fig. 4, Pl.18. ↩
- Митревски ЈІ., 1997, 127, каталог на некрополи бр. 59, во тумуларната некропола на локалитетот Сопот близу Велес, од вкупно 11 двојни игли, д се од овој тип. ↩
- Кузман П., 1985, 39. ↩
Summary
The Pile-Dwelling Settlement Vrbnik, Struga
In addition to the already known pile dwelling sites in the Ohrid lake, Ustie na Drim at the outflow of the river Crni Drim from the lake and Crkveni Livadi near the village of VraniSta dated in the Neolithic and Eneolithic periods, several new underwater sites were registered during the past two decades. Among them is the palafite settlement at the site of Vrbnik, to which this article refers. Vrbnik is situated in the bay between Struga and the village of Kali8ta, 200 meters away from the shore, at a depth of 3—5 meters in the lake.
The first information about the site of Vrbnik dates from the 1980s, when the locals noticed wooden posts in the lake. During the survey, fragments of pottery were discovered. Those were enough elements to prepare a project for underwater excavation. The excavations began in 1998, and continued in the years 2001-2003.
Only two segments measuring 10 x 10 meters have been excavated. So far, approximately 500 wooden posts are registered on the bottom of the lake, organized in groups. Their average diameter is 20-30 ст. However, in this stage of the researches, the questions about their organization and diffusion are still open, as well as the ground plan of the houses.
The movable finds consist mostly of fragmented pottery and only a few completely preserved vessels, bronze and iron objects, discovered in the approximately 20 cm thick layer of mud, spread over the whole excavated area.
Among the fine table vessels there are a few shapes with a long history of production since the Bronze Age, but there are certain features that date them mainly in the later phase of the Iron Age, i.e. 7th and 6th centuries BC. Among them, most characteristic are examples of kantharos-like vessels with globular body and handles overhanging the rim and of fragmented jugs with cut away neck. Only three samples of ribbon handles can be dated earlier, during the Early Iron Age. Although chronologically not very sensitive, both conical handmade bowls are common shapes during the Iron Age in Macedonia, along with other three different types of deep bowls. There are also a few fragments of storage vessels with knob handles. Most of these shapes are common among the pottery in so-called poor graves of the TrebeniSte necropolis. In general, the Ohrid region shows great conservatism when pottery is in question. Most of the shapes are reflections of the earlier Bronze Age tradition. Their close analogies are to be found in the region of Pelagonija, Southeastern Albania (Kucit té Zi, Koréa) and Northern Greece. The only imported vessel is a black-glazed skyphos of Attic provenience, dated in the middle of the 6th century BC. Among ceramic finds, there are several types of weights used for fishnets.
The metal objects are represented by fragments of salteleon, bronze bracelet of one and a half coils, and two bronze double pins with simple triangular head. They are also typical jewellery for the 6th century BC in Macedonia.
The excavations and movable finds have shown that the palafite site of Vrbnik culturally and chronologically belongs to the well-known group of sites from the later phase of the Iron Age in the region of Ohrid and Prespa Lakes in Macedonia, Albania and Greece.
Библиографија
- Andrea Zh., 1976, Kucit té Zi, Ина VI, Tirana Археолошка карта на Р. Македонија, Том П, Скопје 1996
- Гарашанин М. - Санев В. - Симоска ЈІ, - Китаноски Б., 1971, Предисториски култури во Македонија, каталог, Штип
- Коцо Д., 1951, Наколните жилишта во Охридското Езеро крај Струга, ГЗФФ3 3, Скопје
- Кузман П., 1985, Три Чељусти и Вртуљка-Требеништа 1972, Охрид
- Mikulčić I., 1966, Pelagonija u svetlosti arheoloških nalaza, Skopje-Beograd
- Митревски Д., 1997, Протоисториските заедници во Македонија, Скопје
- Пашић Р. - Лахтов В., 1958, Заштитно ископавање на неолитском локалитету7 “Црквени Ливади” у Враништу код Охрида, Старинар књига VII-VIII/1956-1957, Београд
- Санев В. - Симоска Д. - Китаноски Б. - Саржоски C., 1976, Праисторија во Македонија, каталог, Скопје
- Sparkes B. A. -Talcott L., 1970, Black and Plain Pottery of the 6th, Sth and 4th Centuries BC, The Athenian Agora XII, Princeton, New2 Jersey2
- Todoroska V., 2009, Lokalitet Vrbnik — palafitna naselba vo Ohridskoto Ezero, Jurixicev zbornik, Zbornik radova и znak sjeéanja na Marija Jurisica, Zagreb